LETA Y’U RWANDA vs. MUGIRASONI
- Citation
- RSOCA 00011/2023/HC/KIG
- Status
- Labour
- Jurisdiction
- Rwanda
- Court
- High Court
- Decision
- 30 November 2023
- Posture
- Labour Dispute (employment Contract, Social Security, Compensation) / Appeal (high Court, Consolidated Appeals)
- Case number
- RSOCA 00011/2023/HC/KIG
- Language
- Kinyarwanda
More details
- Court
- High Court
- Decision
- 30 November 2023
- Posture
- Labour Dispute (employment Contract, Social Security, Compensation) / Appeal (high Court, Consolidated Appeals)
- Case number
- RSOCA 00011/2023/HC/KIG
- Language
- Kinyarwanda
On this page
Professional case brief
Research organized from the available case record
01
Holding and result
The deceased, Mugirwanake Marcel, was a permanent employee of the Ministry of Defence/Reserve Force, as evidenced by three years of continuous monthly payments. The Ministry was legally obliged to register him for social security (RSSB) and pay contributions. Its failure to do so makes it liable to pay compensation equivalent to what RSSB would have paid to the dependents. The calculation must be based on the average salary of the last three months, with percentages allocated to the widow and children as per the law. SONARWA is only liable for the insurance payout as per contract. No party is entitled to further legal costs or damages beyond those specified.
Court disposition
Appeal by Ministry of Defence/Reserve Force dismissed; appeal by Mugirasoni Godance allowed in part; lower court decision modified regarding compensation calculation.
Orders
- Ministry of Defence/Reserve Force to pay Mugirasoni Godance and children total compensation of 25,206,360 RWF (after deducting insurance payout) for failure to register deceased for social security.
- SONARWA General Insurance Ltd to pay 3,000,000 RWF to Mugirasoni Godance as per insurance contract.
- Ministry of Defence/Reserve Force to pay Mugirasoni Godance 500,000 RWF attorney fees, 100,000 RWF case follow-up costs, and 20,000 RWF court deposit.
- No further damages or costs awarded to any party.
02
Material facts
Parties
Leta y’u Rwanda (Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force)
Appellant/respondent Counsel: Me Karemera GeorgeMugirasoni Godance
Respondent/appellant Counsel: Me Mukiza Bizimana SilasSONARWA General Insurance Ltd
Third Party Counsel: Me Bagomora CharlesAmounts and remedies
- Compensation to Dependents (after Insurance Deduction): RWF 25,206,360
- Insurance Payout by SONARWA: RWF 3,000,000
- Attorney Fees to Mugirasoni Godance: RWF 500,000
- Case Follow Up Costs to Mugirasoni Godance: RWF 100,000
- Court Deposit to Mugirasoni Godance: RWF 20,000
03
Procedural history
Posture
Labour Dispute (employment Contract, Social Security, Compensation) / Appeal (high Court, Consolidated Appeals)
04
Questions and positions
Legal issues
- 01
Whether the deceased was a permanent or casual employee of the Ministry of Defence/Reserve Force
- 02
Whether the Ministry was obliged to register the deceased for social security (RSSB)
- 03
How compensation for lack of social security registration should be calculated
- 04
Whether insurance payout by SONARWA is due and sufficient
- 05
Entitlement to legal costs and attorney fees
Party arguments
- Applicant
- Ministry of Defence argued the deceased was a casual worker (nyakabyizi), not a permanent employee, so no obligation to register him for RSSB; compensation should be limited to insurance payout from SONARWA. Also sought costs for being sued unnecessarily.
- Respondent
- Mugirasoni Godance argued the deceased was a permanent employee, evidenced by continuous monthly payments for three years; Ministry was obliged to register him for RSSB and pay full compensation as per law. Sought full statutory compensation, attorney fees, and costs. SONARWA argued it had always accepted to pay the insurance sum and should not be further involved or penalized.
05
Court’s reasoning
Legal principles
- 01
Article 11, Law No 66/2018 of 30/08/2018 regulating labour in Rwanda; Supreme Court precedent RS/INJUST/RSOC 00005/2022/SC
Employment contracts may be written or unwritten, fixed or indefinite; continuous work for at least six months implies a permanent contract even if unwritten.
- 02
Article 39(6), Law No 66/2018; Article 2, Law No 06/2003 amending Law of 22/08/1974 on employee social security
Every employee must be registered for social security contributions regardless of contract formality or duration.
- 03
Article 19, Law No 66/2018
Compensation for failure to register an employee for social security must be equivalent to what RSSB would have paid had the employee been registered.
- 04
Article 12, Law No 22/2018 on civil, commercial, labour and administrative procedure; Article 3, Law No 15/2004 on evidence
Burden of proof lies on the claimant to show employment status and on the employer to rebut with evidence.
06
Ratio, limits and disposition
Ratio decidendi
The deceased, Mugirwanake Marcel, was a permanent employee of the Ministry of Defence/Reserve Force, as evidenced by three years of continuous monthly payments. The Ministry was legally obliged to register him for social security (RSSB) and pay contributions. Its failure to do so makes it liable to pay compensation equivalent to what RSSB would have paid to the dependents. The calculation must be based on the average salary of the last three months, with percentages allocated to the widow and children as per the law. SONARWA is only liable for the insurance payout as per contract. No party is entitled to further legal costs or damages beyond those specified.
Obiter and limits
- Life expectancy for compensation calculation is set by statutory retirement age (65), not statistical average life expectancy.
- No compensation is due to the deceased’s mother as there was no evidence she was financially dependent on him.
- SONARWA cannot be penalized for being joined in the suit as it accepted liability and did not contest payment.
Court disposition
Appeal by Ministry of Defence/Reserve Force dismissed; appeal by Mugirasoni Godance allowed in part; lower court decision modified regarding compensation calculation.
- Ministry of Defence/Reserve Force to pay Mugirasoni Godance and children total compensation of 25,206,360 RWF (after deducting insurance payout) for failure to register deceased for social security.
- SONARWA General Insurance Ltd to pay 3,000,000 RWF to Mugirasoni Godance as per insurance contract.
- Ministry of Defence/Reserve Force to pay Mugirasoni Godance 500,000 RWF attorney fees, 100,000 RWF case follow-up costs, and 20,000 RWF court deposit.
- No further damages or costs awarded to any party.
Source and reliance status
High Court · 30 November 2023
This page organises the available record for research. Confirm quotations, current status, and subsequent treatment against the official source before relying on the case.
Judgment reading view
Judgment text
The complete available source text.
High Court
Labour· 30 November 2023
LETA Y’U RWANDA vs. MUGIRASONI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-11-30 - Case/document no.: RSOCA 00011/2023/HC/KIG - Collection: High Court
Text
Page 1
LETA Y’U RWANDA vs. MUGIRASONI [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RSOCA 00011/2023/HC/KIG – (Kankindi, J. P.) 30 Ugushyingo 2023] Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’umurimo – Umukozi uhoraho – Amasezerano y’akazi ashobora kuba yanditse cyangwa atanditse, ashobora kuba ay’igihe kizwi cyangwa kitazwi – Nubwo umukozi nta masezerano yanditse yaba afitanye n’umukoresha we, ariko amaze nibura igihe kigeze ku mezi atandatu yikurikiranye kandi mu buryo buhoraho amukorera, agomba gufatwa nk’umukozi uhoraho ugengwa n’amasezerano kuko bihita byumvikana ko bayafitanye ariko atanditse – Umukozi uvuga ko agomba gufatwa muri ubwo buryo, agomba kugaragaza ibimenyetso byerekana ko yakoze koko mu gihe cy’amezi atandatu mu buryo buhoraho. Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’umurimo – Guteganyiriza umukozi – Buri mukozi agomba gutangirwa imisanzu y’ubwiteganyirize kabone n’ubwo yaba akora mu buryo bw’imirimo idashingiye ku masezerano y’akazi yanditse (secteur informel) cyangwa mu gihe yaba akora imirimo igihe gito. Incamake y’ikibazo: Mugirasoni umugore wa Nyakwigendera Mugirwanake witabye Imana azize impanuka y’akazi kuko yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo mu ishami ryayo rya Reserve Force, ashinzwe gukora amashanyarazi, yareze mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo iyo Minisiteri asaba guhabwa indishyi zose uko yazisabye, uko yakazihawe n’Ikigo cy’Ubwiteganyirize
mu Rwanda (RSSB) iyo aba yarateganyirijwe, asaba no gusubizwa amafaranga yakoresheje kuri uru rubanza. Leta y’u Rwanda (Minisiteri y’Ingabo) ivuga ko Nyakwigendera yari umukozi wayo wa nyakabyizi, akora akazi ko gukora amashanyarazi, ubwo yari mu kazi amashanyarazi yaramufashe ahita apfa maze bamenyesha SONARWA aho bari baramufatiye ubwishingizi nka nyakabyizi kugirango hatangwe impozamarira ku muryango we. Kuba atari umukozi wayo uhoraho niyo mpamvu batamufatiye ubwishingizi muri RSSB, bakaba basanga ikirego cy’umugore we Mugirasoni gisaba indishyi zo kudateganyirizwa muri RSSB nta shingiro gifite kuko umugabo we atari umukozi uhoraho ahubwo yari nyakabyizi. Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko ikirego cy’Urega gifite ishingiro kuri bimwe maze rutegeka Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force na SONARWA kumuha indishyi hamwe no gusubizwa amafaranga yakoresheje. Ibi byatumye Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force ijuririra Urukiko Rukuru ndetse n’Urega na we ararujuririra maze imanza zabo ziburanishirizwa hamwe nyuma yo guhuzwa. Uwajuriye asaba uru Rukiko ko indishyi zagenewe umugore wa Nyakwigendera mu rubanza rujuririrwa zigomba kuvanwaho kubera ko nta nshingano yari afite zo kumuteganyiriza muri RSSB, mu gihe atari umukozi wabo uhoraho. Uregwa we asaba ko ubu bujurire butagomba guhabwa ishingiro kubera ko Uwajuriye nta bimenyetso atanga bivuguruza ibye yatanze bigaragaza ko umugabo we atari
umukozi wabo uhoraho. Bityo, akaba asaba uru Rukiko rwajuririwe gushingira ku mategeko yose yagaragaje yerekana uko indishyi asaba zibarwa, rukemeza ko indishyi zose asaba zo kudateganyirizwa mu kigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda azihabwa, hiyongereyeho igihembo cy’Avoka n’amafaranga y’ikurikirana rubanza kuri uru rwego rw’ubujurire. Muri ubu bujurire, SONARWA ivuga ko yagiranye amasezerano y’ubwishingizi bw'impanuka zonona umubiri na Ministeri y'Ingabo, ko mu gihe umukozi wayo azagira impanuka akitaba Imana umuryango we uzahabwa indishyi zingana na miliyoni eshatu (frw 3.000.000), bityo ikaba isaba Urukiko Rukuru kwemeza ko itigeze ijurira kandi ko yemera kwishyura indishyi zikubiye muri ayo masezerano, ko itarikwiriye gukomeza gushorwa mu manza, ikaba isaba ko ababuranyi bombi bayishyura indishyi zo gukururwa mu manza idafitemo inyungu.
Page 2
Incamake y’icyemezo: 1. Amasezerano y’akazi ashobora kuba yanditse cyangwa atanditse, ashobora kuba ay’igihe kizwi cyangwa kitazwi. Nubwo umukozi nta masezerano yanditse yaba afitanye n’umukoresha we, ariko amaze nibura igihe kigeze ku mezi atandatu yikurikiranye kandi mu buryo buhoraho amukorera, agomba gufatwa nk’umukozi uhoraho ugengwa n’amasezerano kuko bihita byumvikana ko bayafitanye ariko atanditse. Umukozi uvuga ko agomba gufatwa muri ubwo buryo, agomba kugaragaza ibimenyetso byerekana ko yakoze koko mu gihe cy’amezi atandatu mu buryo buhoraho.
2. Buri mukozi agomba gutangirwa imisanzu y’ubwiteganyirize kabone n’ubwo yaba akora mu buryo bw’imirimo idashingiye ku masezerano y’akazi yanditse (secteur informel) cyangwa mu gihe yaba akora imirimo igihe gito. Ikirego cy’ubujurire nta shingiro gifite. Ubujurire bwuririye k’ubundi bufite ishingiro kuri bimwe. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 017/2020 ryo ku wa 07/10/2020 rishyiraho sitati rusange igenga abakozi ba Leta, ingingo ya 85. Itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda, ingingo ya 11, 13 n’iya 39. Itegeko Nº22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 12 n’iya 150. Itegeko Nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 3. Itegeko N° 06/2003 ryo ku wa 22/03/2003 rihindura kandi ryuzuza Itegeko-Teka ryo ku wa 22/08/1974 rigena ubwiteganyirize bw’abakozi, ingingo ya 2. Itegeko - Teka ryo ku wa 22 Kanama 1974 rigenga ubwiteganyirize bw’abakozi mu Rwanda nk’uko ryahinduwe kandi ryujujwe kugeza ubu, ingingo ya 23 n’iya 28. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RSOC 00005/2022/SC, Nayituriki Redemptus na Hayton Ltd rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/04/2023. RS/INJUST/RSOC 00005/2022/CA, Atungwanayo Félix na Twagirayezu Gilbert na Rwanco Engineering Services Ltd rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa
25/05/2023. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Mugirwanake Marcel yari umukozi muri Minisiteri y’Ingabo (MINADEF) akora amashanyarazi (technitien), ku wa 13/12/2020 ubwo yari mu kazi yapfuye azize impanuka y’akazi yabereye I Gikondo yishwe n’amashanyarazi, asiga umugore bashakanye byemewe n’amategeko witwa Mugirasoni Godance n’abana babiri Manzi Serge w’imyaka irindwi (7 ans) na Uwase Kamikazi Soleil w’imyaka ibiri (2 ans) na mama we w’umupfakazi witwa Nyirankesha Liberatha w’imyaka 69. [2] Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo, Mugirasoni Godance avuga ko umugabo we Mugirwanake Marcel kuva mu ntangiriro z’umwaka wa 2018 yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo mu ishami ryayo rya Reserve Force ( RF) nk’umutekinisiye (technicien) mu bijyanye n’amashanyarazi akaba yarakoreraga hirya no hino mu Gihugu ariko cyane cyane mu Mujyi wa Kigali mu kigo cya EUCL cyari gifitanye amasezerano na MINADEF, ko yahembwaga buri kwezi
Page 3
kimwe n’abakozi bandi basanzwemo umushahara we ukanyuzwa kuri Konti ya “mob Cash” ye 0782377198 imubaruyeho kugeza ku wa 13/12/2020 yitabye Imana azize impanuka y’akazi yishwe n’amashanyarizi. [3] Yanasobanuye ko umugabo we Mugirwanake Marcel amaze gupfa yegereye MINADEF abaza niba yaramenyekanishije impanuka mu kigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda (RSSB) nk’uko amategeko abiteganya kugira ngo akurikirane iby’indishyi, bamubwira ko batamuteganyirije muri RSSB ahubwo ko bamufatiye ubwishingizi bw’umukozi wa nyakabyizi muri SONARWA Ltd, asanga kutamuteganyiriza ari uburangare cyangwa ubushake buke bwabayeho ariyo mpamvu yaregeye urukiko ngo rumurenganure rutegeke Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve Force kumuha indishyi zose uko yazisabye uko yakazihawe n’ikigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda iyo aba yarateganyirijwe, asaba no gusubizwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’Avoka. [4] Uburanira Ministeri y'Ingabo avuga ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wayo wa nyakabyizi yakoraga akazi ko gukora amashanyarazi, ko ku wa 13/12/2020 ubwo yari mu kazi mu mu Karere ka Kicukiro, Umurenge wa Gikondo, mu ruganda rwa RWACOF kugira ngo akemure ikibazo cy’amashanyarazi cyari gihari, yahambuye insinga kuri transfo amashanyarazi aramufata ahita yitaba Imana, ko kuba atari umukozi wayo uhoraho ariyo mpamvu batamufatiye ubwishingizi muri RSSB ahubwo babumufatiye muri SONARWA Ltd
nk’umukozi wa nyakabyizi kandi amaze gupfa bamenyekanishije impanuka muri SONARWA Ltd kugira ngo umuryango we ubone impozamarira, bakaba basanga ikirego cya Mugirasoni Godance gisaba indishyi zo kudateganyirizwa muri RSSB nta shingiro gifite kuko Mugirwanake Marcel atari umukozi uhoraho ahubwo yari nyakabyizi. [5] Uhagarariye SONARWA Ltd yagobokeshejwe mu rubanza, yavuze ko yagiranye amasezerano na Ministeri y'Ingabo y'ubwishingizi bw'impanuka zonona ku wa 09/07/2020, ko muri ayo masezerano, bemeranyijwe ko mu gihe umukozi azagira impanuka akitaba Imana umuryango we uzahabwa indishyi zingana na miliyoni eshatu 3.000.000Frw, ko ku wa 13/12/2020, habayeho impanuka y'amashanyarazi yahitanye Mugirwanake Marcel, Ministeri y'Ingabo imenyekanisha impanuka muri SONARWA Ltd, bategereza ko abagize umuryango we bazaza gusaba indishyi ariko ntawigeze aza, SONARWA Ltd ikaba isaba urukiko kugenera urega indishyi zingana na miliyoni eshatu (3.000.000Frw) zituruka ku masezerano (Policy nomero CA097006) y'impanuka zonona umubiri yahitanye Mugirwanake Marcel. [6] Mu rubanza RSOC 00185/2022/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo kuwa 13/01/2023, urwo Rukiko rwemeje ko ikirego cya Mugirasoni Godance gifite ishingiro kuri bimwe; rutegeka Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force guha Mugirasoni Godance indishyi zingana miliyoni eshanu (5.000.000Frw); naho SONARWA General Insurance Ltd ikamuha
amafaranga angana na miliyoni eshatu (3.000.000Frw); rutegeka Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force kwishyura Mugirasoni Godance amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cy’avoka n’ibihumbi ijana (100.000Frw) y’ikurikiranarubanza, n’ibihumbi makumyabiri (20.000Frw) yatanzeho ingwate y’igarama. [7] Minisiteri y’Ingabo ntiyishimiye imikirize y’urubanza iyijuririra mu Rukiko Rukuru ubujurire bwayo bwandikwa kuri RSOCA 00011/2023/HC/KIG, Mugirasoni Godance nawe ntiyishimiye imikirize y’urwo rubanza ayijuririra muri uru rukiko ubujurire bwe bwandikwa kuri RSOCA 00036/2023/HC/KIG, izi manza zahurijwe hamwe mu rubanza RSOCA 00011/2023/HC/KIG, urubanza ruburanishwa mu ruhame ku wa 24/10/2023, Minisiteri y’Ingabo ihagarariwe na Me Karemera George; naho Mugirasoni Godance ahagarariwe na Me Mukiza Bizimana Silas, SONARWA Ltd ihagarariwe na Me Bagomora Charles.
Page 4
[8] Mu myanzuro y’ubujurire no mu miburanire, uburanira Minisiteri y’Ingabo avuga ko impamvu z’ubujurire bwayo ari uko Urukiko Rwisumbuye rwategetse Minisiteri y’Ingabo guha Mugirasoni Godance indishyi zikomoka ku mpanuka y’akazi yahitanye umugabo we Mugirwanake Marcel zingana miliyoni eshanu (5.000.000Frw), kumwishyura amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cy’avoka, n’ibihumbi ijana (100.000Frw) y’ikurikiranarubanza, ikaba isanga zidakwiye kuko nyakwigendera yari umukozi wa nyakabyizi atari umukozi uhoraho wayo ngo ibe ifite inshingano yo kumuganyiriza muri RSSB, asaba urukiko rwajuririwe gukosora ayo makosa, rukemeza ko indishyi zahawe Mugirasoni Godance zivanyweho, ahubwo kubera ko Mugirasoni Gondace yareze Minisiteri y’Ingabo ataringomwa isaba urukiko ko rumutegeka gutanga indishyi za 500.000FRW. [9] Uhagarariye Mugirasoni Gondace, we avuga ko ikirego cy’ubujurire bwa Minisiteri y’Ingabo nta shingiro urukiko rukwiye kugiha, kubera ko mu bujurire bwabo nta bimenyetso bishya bazanye bivuguruza ibimenyetso Mugirasoni Godance yatanze mu rukiko rwisumbuye bigaragaza ko Mugirwanake Marcel yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve force, asaba ko iyi ngingo yabo urukiko ruyitesha agaciro. [10] Uhagarariye Mugirasoni Godance avuga kandi ko nawe yajuririye urwo rubanza avuga ko impamvu yajuriye ari izi zikurikira: - Kuba Urukiko
Rwisumbuye rwaravuze ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wa nyakabyizi kandi ataribyo ahubwo yari umukozi uhoraho nk’uko ibimenyetso byose bagaragaje bibyerekana; - Kuba Urukiko Rwisumbuye rwaranze kumuha indishyi yasabye zo kudateganyirizwa muri RSSB ruvuga ko atagaragaje aho yashingiye azibara ruzitanga mu bushishozi kandi amategeko yashingiyeho yarayagaragaje mu myanzuro ye no mu miburanire ye; Asaba urukiko rwajuririwe gushingira ku mategeko yose yagaragaje yerekana uko indishyi asaba zibarwa, rukemeza ko indishyi zose asaba zo kudateganyirizwa mu kigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda azihabwa, hiyongereyeho igihembo cy’Avoka n’amafaranga y’ikurikirana rubanza kuri uru rwego rw’ubujurire. [11] Uhagarariye SONARWA Ltd, avuga ko yagiranye amasezerano na Ministeri y'Ingabo y'ubwishingizi bw'impanuka zonona umubiri, muri ayo masezerano, abayagiranye bemeranyijwe ko mugihe umukozi wayo azagira impanuka akitaba Imana umuryango we uzahabwa indishyi zingana na miliyoni eshatu (frw 3.000.000), SONARWA ikaba isaba Urukiko Rukuru kwemeza ko itigeze ijurira kandi ko yemera kwishyura indishyi zikubiye muri ayo masezerano zingana n’amafaranga 3,000,000, rukanemeza ko SONARWA itarikwiriye gukomeza gushorwa muri uru rubanza mugihe yemera kwishyura, ikaba isaba ko ababuranyi bombi bayishyura indishyi zo gukururwa mu manza idafitemo inyungu. [12] Urukiko, rushingiye kuri izo mpaka, hakwiye gusuzumwa ibibazo bikurikira: 1. Kumenya niba Mugirwanake Marcel yari umukozi wa nyakabyizi wa Minisiteri y’Ingabo/ Reserve Force.
2. Kumenya niba Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force itaragombaga gufatira Mugirwanake Marcel ubwishingizi muri RSSB.
3. Kumenya niba indishyi Mugirasoni Godance yahawe mu rubanza rwajuririwe zigomba guhinduka.
4. Kumenya niba amafaranga y’ibyakoreshejwe mu rubanza asabwa n’impande zombi afite ishingiro.
Page 5
II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Kumenya niba Mugirwanake Marcel yari umukozi wa nyakabyizi wa Minisiteri y’Ingabo/ Reserve Force [13] Uhagarariye Minisiteri y’Ingabo avuga ko banenga urubanza rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwatagetse Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force guha Mugirasoni Godance indishyi zo kudateganyirizwa muri RSSB zingana na miliyoni eshanu (5.000.000Frw) kandi zidakwiye kubera ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wayo ariko wa nyakabyizi nk’uko bigaragara ku nyandiko yasinyiragaho amafaranga yahembwaga iminsi yabaga yakoze (Casual Worker Presence List) akaba atarigeze aba umukozi wabo uhoraho, kuba nyakwigendera Mugirwanake Marcel yari umukozi wa nyakabyizi niyo mpamvu nta nshingano zo kumushyira mu bwiteganyirize muri RSSB no ku mutangira imisanzu bari bafite; bityo indishyi Urukiko Rwisumbuye rwategetse Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force gutanga ntizari zikwiye gutangwa, agasaba ko urubanza rwajuririwe ruhinduka ku byerekeye izo ndishyi zigakurwaho. [14] Uhagarariye Mugirasoni Gaudance, avuga ko Mugirwanake Marcel yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo (MINADEF) mu ishami ryayo rya Reserve Force ( RF) yari umutekinisiye (technicien) mu bijyanye n’amashanyarazi, akaba yaratangiye akazi mu mu mwaka wa 2014 akora ibiraka nka rimwe mu mezi abiri cyangwa atatu, nyuma yo kubona ubushobozi bwe mu ntangiro z’umwaka wa 2018 yemerewe akazi gahoraho asabwa
gutanga konti maze atangira guhembwa buri kwezi kimwe n’abakozi bandi basanzwemo, umushahara we ukanyuzwa kuri Konti ya Mob Cash ye 0782377198 imubaruyeho kugeza yitabye Imana ku wa 13/12/2020 ndetse n’ukwezi yapfuyemo nabwo yari yakoze ukwezi kose, bikaba bigaragazwa na historique ya MTN y’aho yahemberwaga buri kwezi muri iyo myaka itatu yose ikurikiranye igaragaza ko yahembwaga amafaranga ibihumbi 126.000frw yaba yakoze amasaha y’ikirenga agahembwa ibihumbi 130.000frw, ikindi kandi MINADEF nayo ntihakana ko yabakoreye icyo gihe cyose. [15] Mu myiregurire ye akomeza avuga kuba urukiko rwaravuze ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wa nyakabyizi rwirengagije itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda cyane cyane ingingo yaryo ya 11 n’iya 13 zigaragaza ko amasezerano ashobora kuba yanditse cyangwa atanditse, icyongeyeho umuntu ashobora gukoreshwa igeragezwa mu gihe cy’amezi 3 ashobora kwiyongeraho andi 3 gusa, nyamara nyakwigendera yakoze imyaka 3 yose ikurikiranye, ahembwa buri kwezi nk’uko byagaragarijwe ibimenyetso, ukibaza uko Umukoresha yahemba umukozi wa nyakabyizi buri kwezi mu gihe cy’imyaka 3 ndetse akaba yarapfuye ari muri ako kazi, ibi akaba aribyo ashingiraho byerekana ko yari umukozi uhoraho ugengwa n’amasezerano atanditse, kandi n’urukiko mw’isesengura ryarwo rwemeje ko yagombye kuba yarateganyirijwe n’umukoresha ariyo mpamvu rwamuciye indishyi za 5,000,000Frw. Asoza asaba urukiko rwajuririwe kwemeza ko Nyakwigendera Mugirwanake Marcel yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo mu ishami rya Reserve Force.
UKO URUKIKO RUBIBONA [16] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba Mugirwanake Marcel yaba yari umukozi wa nyakabyizi cyangwa uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo mu ishami rya Reserve Force. [17] Muri uru rubanza ababuranyi bose bemeranya ko Mugirwanake Marcel yakoreye Minisiteri y’Ingabo mu ishami rya Reserve Force, ko kandi nta masezerano y’akazi bagiranye mu buryo bwanditse. Icyo batemeranyaho ni uburyo bakoranye kuko Minisiteri y’Ingabo yo ivuga ko yari umukozi wa Nyakabyizi kuberako nta bimenyetso yigeze ashyikiriza Urukiko byerekana ko yari umukozi uhoraho naho Uhagarariye Mugirasoni Godance akavuga ko yari umukozi wabo uhoraho
Page 6
kuko yakoreye Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve Force mu buryo buhoraho mu gihe kigeze ku myaka itatu (3) ikurikirana kandi ahembwa buri kwezi, ko kandi hari ibimenyetso bagaragarije Urukiko Rwisumbuye ariko rukabyirengagiza. [18] Ingingo ya 11 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda ivuga ko amasezerano y’akazi ashobora kuba yanditse cyangwa atanditse, ashobora kuba ay’igihe kizwi cyangwa kitazwi. [19] Ikibazo cyo kumenya niba umukozi ari nyakabyizi cyangwa ari umukozi uhoraho cyafashweho umurongo n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RS/INJUST/RSOC 00005/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/04/20231. Urwo Rukiko rwasobanuye ko ingingo imaze kuvugwa, yumvikanisha neza ko nubwo umukozi nta masezerano yanditse yaba afitanye n’umukoresha we, ariko amaze nibura igihe kigeze ku mezi atandatu yikurikiranye kandi mu buryo buhoraho amukorera, agomba gufatwa nk’umukozi ugengwa n’amasezerano kuko bihita byumvikana ko bayafitanye ariko atanditse. Kugira ngo byemezwe ariko, umukozi uvuga ko agomba gufatwa muri ubwo buryo, agomba kugaragaza ibimenyetso byerekana ko yakoze koko mu gihe cy’amezi atandatu mu buryo buhoraho”. Umurongo umaze kuvugwa ninawo wafashwe n’Urukiko rw’Ubujurire mu rubanza RS/INJUST/RSOC 00005/2022/CA2 rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/05/2023, haburana Atungwanayo Félix na Twagirayezu Gilbert na Rwanco Engineering Services
Ltd. [20] Ingingo ya 12, y’Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko urega agomba kugaragaza ibimenyetso by’ibyo aregera. Iyo abibuze, uwarezwe aratsinda. Naho uvuga ko atagitegetswe gukora icyo yategekwaga gukora cyagaragajwe n’ibimenyetso agomba kugaragaza impamvu zakimukuyeho. Iyo abiburiye ibimenyetso, uwo baburana aramutsinda. Ibiteganywa n’iyo ngingo, binahura n’ibivugwa mu ngingo ya 3, igika cya mbere, y’Itegeko Nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, iteganya ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. [21] Ku birebana n’uru rubanza, urukiko rurasanga kuba Minisiteri y’Ingabo yemera ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wayo ariko ikavuga ko yari nyakabyizi, ariko uregwa we akavuga ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wa Minisiteri y’ingabo uhoraho ko yapfuye ari mu kazi kandi ko yari amaze gukora imyaka itatu ikurikirana yose, ahembwa buri kwezi kugeza kuwa 13/12/2020 apfuye ari mu kazi azize impanuka y’akazi, akagaragaza ikimenyetso cya historique ya MTN y’aho yahemberwaga buri kwezi muri iyo myaka itatu yose ikurikirana kigaragaza ko yahembwaga amafaranga ibihumbi 126.000frw yaba yakoze amasaha y’ikirenga agahembwa ibihumbi 130.000frw buri kwezi, kuba Minisiteri y’ingabo itarigeze itanga ikimenyetso kivuguruza
Historique y’aho Mugirwanake Marcel yahemberwaga buri kwezi mu myaka itatu yose yabakoreye. [22] Urukiko rurasanga hashingiwe ku bimenyetso bimaze kugaragazwa byatanzwe n’uburanira Mugirasoni Godance kandi uhagarariye Minisiteri y’Ingabo atabashije kuvuguruza, bigaragara nta gushidikanya ko Nyakwigendera Mugirwanake Marcel yari umukozi wa Minisiteri y’Ingabo kuva mu mwaka wa 2018 kugeza kuwa 13/12/2020 yitaba Imana ari mu kazi azize impanuka y’akazi. [23] Kuba Mugirwanake Marcel yarakoreye Minisiteri y’Ingabo ishami ryayo rya Rserve Force igihe cy’imyaka itatu (3) ikurikirana kandi ahembwa buri kwezi, Urukiko rubihuje n’umurongo watanzwe n’Urukiko rw’Ikirenga ndetse n’Urukiko rw’Ubujurire wibukijwe haruguru, rurasanga
1 Urubanza RS/INJUST/RSOC 00005/2022/SC rwaciwe ku wa 14/04/2023 haburana Nayituriki Redemptus na Hayton Ltd, igika cya 23. 2 Urubanza RS/INJUST/RSOC 00005/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/05/2023, haburana Atungwanayo Félix na Twagirayezu Gilbert na Rwanco Engineering Services Ltd, igika cya 23.
Page 7
rugomba kwemeza ko yari umukozi uhoraho kuko ibyo Minisiteri y’Ingabo ivuga ko Mugirwanake Marcel yari umukozi wa nyakabyizi nta shingiro bigomba guhabwa kuberako itabasha kuvuguruza ibimenyetso byagaragajwe ndetse n’umurongo wafashwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuri iki kibazo.
2. Kumenya niba Minisiteri y’Ingabo/ Reserve Force itaragombaga gufatira Mugirwanake Marcel ubwishingizi muri RSSB [24] Uhagarariye Minisiteri y’Ingabo avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije kwiregura kwayo ruyitegeka guha Mugirasoni Godance indishyi zingana miliyoni eshanu (5.000.000Frw), kumwishyura amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cy’avoka, n’ibihumbi ijana (100.000Frw) y’ikurikirana rubanza kandi atariyo nyirabayazana w’ikibazo cyabaye, kuko mugirwanake Marcel yakoraga nka nyakabyizi nk’uko bigaragara ku nyandiko yasinyiragaho amafaranga yahembwaga iyo yabaga yakoze (Casual Worker Presence List), asanga amafaranga akwiye guhabwa ari ay’ubwishingizi yari yaramufatiye muri SONARWA Ltd, kuko MINADEF nta nshingano zo gushyira Mugirwanake Marcel mu bwiteganyirize muri RSSB yari ifite kuko atari umukozi uhoraho; asaba ko indishyi urukiko rwayitegetse gutanga zikurwaho urubanza rugahinduka ku byerekeye indishyi yaciwe. [25] Uhagarariye Mugirasoni Godance, avuga ko Minisiteri y’ingabo yari ifite inshingano zo gufatira Mugirwanake Marcel ubwishingizi muri RSSB kubera ko yari umukozi wayo uhoraho nk’uko ibimenyetso bagaragaje haruguru bibyerekana. Asaba ko iyi ngingo y’ubujurire ya Minisiteri y’Ingabo idahabwa ishingiro.
UKO URUKIKO RUBIBONA [26] Ingingo ya 2 igika cya 1 y’Itegeko N° 06/2003 ryo ku wa 22/03/2003 rihindura kandi ryuzuza Itegeko-Teka ryo ku wa 22/08/1974 rigena ubwiteganyirize bw’abakozi nk’uko ryahinduwe kandi ryujujwe kugeza ubu iteganya ko iri Tegeko rireba abakozi bagengwa n’amategeko agenga umurimo, abanyapolitiki bari mu nzego za Leta batarageza ku myaka y’izabukuru n’abakozi ba Leta bagengwa na Sitati. [27] Ingingo ya 39 agace ka 6 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko haseguriwe ibikubiye mu masezerano rusange, amategeko ngengamikorere cyangwa amasezerano y’umurimo, umukoresha afite inshingano z’ingenzi zikurikira: gushyira umukozi mu bwiteganyirize no kumutangira imisanzu mu Kigo cy’ubwiteganyirize bw’abakozi mu Rwanda. [28] Ingingo zimaze kuvugwa haruguru zumvikanisha ko uko byagenda kose, buri mukozi agomba gutangirwa imisanzu y’ubwiteganyirize kabone n’ubwo yaba akora mu buryo bw’imirimo idashingiye ku masezerano y’akazi yanditse (secteur informel) cyangwa mu gihe yaba akora imirimo igihe gito. [29] Nk’uko byasobanuwe haruguru, Mugirwanake Marcel yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo mu ishami rya Reserve Force mu gihe cy’imyaka itatu (3) ikurikirana nk’uko byagaragajwe haruguru, muri icyo gihe cyose akaba yaragombaga gutangirwa imisanzu y’ubwiteganyirize bw’abakozi hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 39, agace ka 6
y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 yavuzwe haruguru kuko ari inshingano y’umukoresha. [30] Ku bivugwa na Minisiteri y’Ingabo ko itagombaga gutangira Mugirwanake Marcel imisanzu y’ubwiteganyirize bw’abakozi muri RSSB, Urukiko rurasanga nta shingiro bifite kubera ko umukozi wese agomba gutangirwa imisanzu y’ubwiteganyirize RSSB hatitawe ku buryo akoramo, ibi Urukiko rukaba rubishingira ku biteganywa n’ingingo ya 2, igika cya mbere n’icya kabiri y’Itegeko N°
Page 8
06/2003 ryo ku wa 22/03/2003 ryavuzwe haruguru n’ingingo ya 39, agace ka 6, y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 ryavuzwe haruguru. [31] Hashingiwe ku bisobanuro byose bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve Force yari ifite inshingano yo gushyira Mugirwanake Marcel mu bwiteganyirize bw’abakozi ikanamutangira imisanzu, kuba itarabikoze, urukiko rushingiye ku ngingo ya 19 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rimaze kuvugwa haruguru iteganya ko Umukozi wagize impanuka cyangwa indwara bikomoka ku murimo atarateganyirijwe n’umukoresha we mu kigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda yishyurwa n’umukoresha amafaranga angana nk’ayo yagahawe n’ikigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda iyo aza kuba yarateganyirijwe, harimo kumuvuza n’ibindi bijyanye na byo; rurasanga ariyo igomba gutanga indishyi zose zingana n’amafaranga yagahawe n’ikigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda iyo aza kuba yarateganyirijwe, ahubwo hakaba hakwiye gusuzumwa niba indishyi zo kudateganyirizwa muri RSSB Urukiko Rwisumubye rwaciye Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve Force mu rubanza rwajuririwe arizo agombaga gutanga.
3. Kumenya niba indishyi Mugirasoni Godance yahawe mu rubanza rwajuririwe zigomba guhinduka [32] Uhagarariye Mugirasoni Godance avuga ko Urukiko Rwisumbuye mu isesengura ryarwo rwemeje ko Mugirwanake Marcel yagombye kuba yarateganyirijwe n’umukoresha we Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve Force ariko kuba atarabikoze ruyitegeka gutanga indishyi zingana n’amafaranga 5,000,000Frw ruvuga ko zigenwe mu bushishozi kubera ko nta mategeko urega yashingiyeho agaragaza ko agomba guhabwa indishyi yari yasabye zingana na miriyoni 29,949,192 Frw, ariko ibi asanga ari amakosa urukiko rwakoze kuko yari yagaragaje amategeko ashingiraho azibara. [33] Akomeza avuga ko indishyi asaba zishingiye ku Itegeko – Teka ryo kuwa 22/08/1974 nk’uko ryavuguruwe rikanuzuzwa n’Itegeko No 06/2003 ryo kuwa 22/03/2003 rigenga ubwiteganyirize bw’abakozi mu Rwanda, indishyi zabazwe uhereye ku mezi atatu ya nyuma abanziriza urupfu rwa yakwigendera mu rwego rwo kubona umushahara ngereranyo (salaire moyen), ukwezi kwa 10/2020 yahembwe 126.000Frw, ukwezi kwa 11/2020 ahembwa 130.200 Frw naho ukwezi kwa 12/2020 ahembwa 126.000Frw, ufashe 126.000 + 130.200 + 126.000 = 382.200 : 90 ( amezi 3) = 4,246 (ku munsi ) x 30 = 127,400 Frw umushahara w’ukwezi (salaire moyen) niwo ugenderwaho mu kumenya ayo buri muntu wese ugenerwa indishyi yagombye kuba yarateganyirijwe, Umupfakazi wasizwe abarirwa kuri 30% y’umushahara ubuzima bwe bwose, abana ba nyakwigendera babarirwa kuri 15% buri wese kugeza ku myaka 25, n’umubyeyi wa nyakwigendera akabarirwa 10% mu buzima bwe bwose, ariho yabonye igiteranyo cy’indishyi za 29,949,192 Frw zabazwe mu buryo bukurikira:
- Mugirasoni Godance yabariwe indishyi za 20,088,432 Frw kuko ubwo umugabo we yitabaga Imana yari afite imyaka 24, (espérance de vie moyenne) nk’uko byatangajwe taliki 17/02/2020 na Institut national des statistiques du Rwanda muri “Enquête démografique et de santé (EDS)” yemeje ko espérance de vie moyenne des Rwandais muri 2012 yavuye kuri 64,5 igera kuri 67, 8 muri 2020, rero ufashe imyaka 67,8 – 24 yari afite hasigara 43.8 , amafaranga yarikuzafata ubuzima bwe bwose iyo azaguteganyirizwa muri RSSB, ufashe amafaranga 127,400 x 12 x 43.8 x 30% = 20, 088,432 Frw. - Manzi Serge abarirwa indishyi za 4,127,760 Frw: ubwo ise yitabaga Imana yari afite imyaka 7 agomba guteganyirizwa kugeza mu myaka 25, rero ufashe imyaka 25 – 7 = 18, rero ufashe amafaranga 127,400 x 12 x 18 x 15 % = 4,127,760 Frw. - Uwase Kamikazi Soleil abarirwa indishyi za 5,274,360 Frw : ubwo ise yitabaga Imana yari afite imyaka 2 agomba guteganyirizwa kugeza mu myaka 25, rero ufashe imyaka 25 – 2 = 23 rero ufashe amafaranga 127, 400 x 12 x 23 x 15% = 5,274, 360 Frw.
Page 9
- Nyirankesha Liberatha abarirwa indishyi za 458,640 Frw : Ubwo MUGIRWANAKE yitabaga Imana mama we yari afite imyaka 69, agomba kuba yarateganyirijwe mu gihe cy’imyaka 3 ukurikije ibiteganywa na EDS, rero ufashe amafaranga 127, 400 x 12 x 3 x 10% = 458, 640 Frw, kuko kuba Urukiko Rwisumbuye rwaravuze ko atazikwiye asanga ataribyo kuko ababyeyi b’uwapfuye cyangwa abagizwe abe n’amategeko bafashwa nawe, amafaranga afasha abo nyakwigendera asize bayagena bakurikije igihembo cy’ishingiro baheraho babara amafaranga y’abatagishoboye akazi, umubyeyi we bwite yafashaga ahabwa 10%, rero asanga indishyi zabazwe zishingiye kubiteganywa n’itegeko umubyeyi we nawe agomba kuzihabwa. [34] Uhagarariye Minisiteri y’Ingabo, avuga ko indishyi Mugirasoni Godance asaba ntazo akwiye guhabwa kubera ko nk’uko yabigaragaje mu ngingo zayo z’ubujurire nta nshingano yari ifite yo gushyira mu bwiteganyirize bwa RSSB Mugiranake Marcel wari umukozi wa nyakabyizi ari nayo mpamvu nta ndishyi igomba gutanga kuko isanga ibyo Mugirasoni Godance asaba ari indonke kandi yarafatiwe ubwishingizi muri SONARWA akaba yaranze kujya gufata indishyi ze. [35] Uhagarariye SONARWA Ltd, avuga ko nyuma y’uko Minisiteri y’Ingabo imenyekanishije impanuka y’akazi yahitanye Mugirwanake Marcel, yategereje ko umuryango we uza gufata impozamarira y’amafaranga miriyoni eshatu (3.000.000frw) hakurikijwe amasezerano y’ubwishingizi yagiranye nayo, ariko ntawigeze aza kuyafata, ikaba isanga nta mpamvu yo gukomeza kubazana muri uru rubanza kuko itanze gutanga ayo mafaranga.
UKO URUKIKO RUBIBONA [36] Ingingo ya 28 igika cya 1 na 2 y’Itegeko-Teka ryo ku wa 22 Kanama 1974 rigenga ubwiteganyirize bw’abakozi mu Rwanda nk’uko ryahinduwe kandi ryujujwe kugeza ubu iteganya ko abashobora guhabwa amafaranga iyo uwateganyirijwe yapfuye ni aba: umupfakazi, abana bari bagizwe na Nyakwigendera n’ababyeyi ba nyakwigendera iyo bari bagizwe nawe. Amafaranga afasha abo nyakwigendera asizi bayagena bakurikije igihembo cy’ishingiro baheraho babara amafaranga y’abatagishoboye akazi, azatangwa atya: 30% ahabwa umupfakazi, 15% ahabwa abana na 10% ahabwa umubyeyi yafashaga. [37] Ingingo ya 23 igika cya 4 y’Itegeko-Teka ryo ku wa 22 Kanama 1974 rimaze kuvugwa iteganya ko umushahara ngereranyo wa buri munsi bawubara bagabanyije na mirongo urwenda igiteranyo cy’imishahara umukozi yahawe kandi babariragaho arundarundwa ngo ajye mu bwiteganyirize mu gihe cy’amezi atatu abanziriza ukwezi gisida yabayemo, mu gihe umukozi atakoze byuzuye muri ayo mezi atatu cyangwa se igihe yatangiriye akazi mu kigo yagiriyrmo gisida kitagezeku mezi atatu, umushahara ngereranyo wa buri munsi babariraho niwo yajyaga gufata muri icyo gihe cy’amezi atatu iyo ayakoramo [38] Ingingo ya 150 agace ka 6 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ubujurire bukorwa mu buryo bw’umwanzuro utanga
ikirego, ugaragaza ibi bikurikira: ibisobanuro kuri buri nenge cyangwa kuri buri kibazo bigaragaza amakosa yakozwe n’uburyo agomba gukosorwa hashingiwe ku mategeko n’ibimenyetso n’igisabwa urukiko; n’ingingo yaryo ya 12 iteganya ko urega agomba kugaragaza ibimenyetso by’ibyo aregera. Iyo abibuze, uwarezwe aratsinda. [39] Urukiko rurasanga nk’uko byasobanuwe haruguru ko Minisiteri y’Ingabo ishami rya Reserve Force igomba gutanga indishyi zingana n’amafaranga nk’ayo ikigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda cyari gutanga iyo Mugirwanake Marcel aza kuba yarateganyirijwe; bivuze ko igomba gutanga indishyi zibazwe hashingiwe ku ngingo ya 28 imaze kuvugwa haruguru kandi zikabarwa hashingiwe
Page 10
ku myaka 65 yo kujya mu zabukuru kugira ngo umukozi atangire guhabwa amafaranga y’ubwiteganyirize, kuko ibyo uhagarariye Mugirasoni Godance avuga ko hashingirwa kuri (espérance de vie moyenne) nk’uko byatangajwe taliki 17/02/2020 na Institut national des statistiques du Rwanda muri Enquête démografique et de santé (EDS) yemeje ko espérance de vie moyenne des Rwandais muri 2012 yavuye kuri 64,5 igera kuri 67, 8 muri 2020, nta shingiro bifite kuko imyaka yo kujya mu kiruhuko cy’izabukuru mu Rwanda izwi ari 65 nk’uko biteganywa n’ingingo ya 85 y’Itegeko No 017/2020 ryo ku wa 07/10/2020 rishyiraho sitati rusange igenga abakozi ba Leta. [40] Urukiko rushingiye ku kimenyetso cya historique ya MTN igaragaza umushahara Mugirwanake Marcel yahembwaga buri kwezi, irerekana umushahara yahembwaga mu mezi atatu ya nyuma mbere y’uko apfa kuwa 13/12/2020 ko ukwezi kwa 10/2020 yahembwe 126000Frw, ukwezi kwa 11/2020 ahembwa 130200 Frw naho ukwezi kwa 12/2020 ahembwa 126000Frw, ufashe 126000 + 130200 + 126000 = 382200 : 90 ( amezi 3) = 4,246 (ku munsi ) x 30 = 127,400 Frw, bivuze ko umushahara ngereranyo (salaire moyen) ari 127,400 Frw akaba ariwo ugomba kubarirwaho mu kumenya amafaranga buri muntu wese ugenerwa indishyi agomba kubona. [41] Urukiko rurasanga: a. Mugiraneza Godance agomba guhabwa indishyi zingana na: 127.400frw (umushahara ngereranyo) X 30% X12 (amezi) X 41 (imyaka nyakwigendera
yari asigaje gukora) = 18.804.240frw (amafaranga yarikuzafata ubuzima bwe bwose iyo azaguteganyirizwa muri RSSB). b. Manzi Serge agomba guhabwa indishyi zibazwe hashingiwe ko ubwo Se yitabaga Imana yari afite imyaka 7 agomba guteganyirizwa kugeza mu myaka 25, bivuze ko agomba guhabwa indishyi zibazwe mu buryo bukurikira: (25 – 7 = 18): 127,400 400frw (umushahara ngereranyo) x 12 (amezi) x 18 (imyaka yari guteganyirizwa) x 15 % = 4,127,760 Frw. c. Uwase Kamikazi Soleil agomba guhabwa indishyi zibazwe hashingiwe ko ubwo Se yitabaga Imana yari afite imyaka 2 agomba guteganyirizwa kugeza mu myaka 25, bivuze ko agomba guhabwa indishyi zibazwe mu buryo bukurikira: (25 – 2 = 23) rero ufashe amafaranga 127, 400 (umushahara ngereranyo) x 12 (amezi) x 15% x 23 (imyaka yari guteganyirizwa) = 5,274, 360 Frw. [42] Kubijyanye n’indishyi za 458,640 Frw zasabiwe Nyirankesha Liberatha umubyeyi wa Nyakwigendera, urukiko rushingiye ku ngingo ya 28 igika cya 1 na 2 y’Itegeko teka ryo ku wa 22 Kanama 1974 ryibukijwe haruguru; rurasanga ntazo agomba guhabwa kuko nta kimenyetso yagaragaje cyerekana ko yari atunzwe na Nyakwigendera, ibi kandi ninako n’Urukiko Rwisumbuye rwari rwasobanuye mu gika cya 13 kandi mu bujurire bwe n’ubundi nta kimenyetso yabitangiye. [43] Urukiko rurasanga Minisiteri y’ingabo igomba guha Mugirasoni Godance igiteranyo cy’indishyi zingana na 18.804.240frw +4,127,760 Frw
+5,274, 360 Frw = 28.206360FRW – 3000.000frw (SONARWA Ltd igomba gutanga) = 25.206.360frw. Amafranga miriyoni eshatu (3000.000frw) akuwe mu giteranyo ni amafaranga y’ubwishingizi Minisiteri y’Ingabo yafatiye Mugirwanake Marcel muri SONARWA Ltd kuko ariyo igomba kuyatanga nk’uko amasezerano Minisiteri y’Ingabo yagiranye na SONARWA Ltd abivuga kandi nabo babyemeranywaho mu rubanza. [44] Ibyerekeye indishyi zingana na mafaranga 5.000.000frw Urukiko Rwisumbuye rwari rwategetse Minisiteri y’Ingabo guha Mugirasoni Godance kubera ko itari yarateganyirije umukozi wayo mu kigo cy’ubwiteganyirize mu Rwanda ruvuga ko ruyagennye mu bushishozi, urukiko rusanga ari amakosa agomba gukosorwa izo ndishyi zigakurwaho kuko urukiko rutagombaga kuzitanga mu bushishozi bwarwo kandi hari amategeko ateganya uko izo ndishyi zibarwa.
Page 11
4. Kumenya niba amafaranga y’ibyakoreshejwe mu rubanza asabwa n’impande zombi afite ishingiro [45] Uhagarariye Minisiteri y’Ingabo avuga ko Mugirasoni Gondace yabareze ataringomwa bityo akaba asaba urukiko ko rumutegeka gutanga indishyi zingana na 500.000FRW kubera kuyishora mu manza atari ngombwa. [46] Uhagarariye Mugirasoni Gondace, avuga ko igihembo cy’Avoka Minisiteri y’ingabo isaba ntacyo igomba guhabwa kuko ariyo yateje izi manza yanga ko barangiza ikibazo ku neza bituma yiyambaza ubutabera kugira ngo bumurenganure, ahubwo asaba ko urukiko ruyitegeka kumuha amafaranga y’ikurikirana rubanza angana na 540,000Frw harimo n’igihembo cy’avocat cya 500,000Frw. Ku bindi hagakurikizwa amategeko kuri uru rwego. [47] Uhagarariye SONARWA Ltd, avuga ko abajuriye batumye ikomeza kuza mu manza bitari ngombwa kuko yo itigeze yanga gutanga indishyi za miriyoni eshatu (3.000.000frw) yagombaga gutanga hakurikijwe amasezerano yari ifitanye na Minisiteri y’Ingabo akubiye muri Policy nomero CA097006, kubera izo mpamvu irasaba ko MINISITERI y’Ingabo na Mugirasoni Godance bategekwa kuyiha indishyi zo gukomeza kuyikurura mu manza.
UKO URUKIKO RUBIBONA [48] Urukiko rurasanga kuba mu bujurire bwa Minisiteri y’Ingabo ingingo z’ubujurire bwayo zidahawe ishingiro, ariyo mpamvu amafaranga y’igihembo cy’Avoka isaba ntayo igomba guhabwa. [49] Ku bijyanye n’indishyi zo gukomeza gushorwa mu manza ku maherere mu bujuririre, amafaranga y’ikurikirana n’igihembo cy’Avoka Mugirasoni Godance asaba kuri uru rwego, urukiko rurasanga adakwiye kubihabwa, kuko mu bujurire bwayo nayo inginzo zose zitahawe ishingiro nk’uko byagaragajwe haruguru. [50] Ibirebana n’indishyi zo gukomeza gukururwa mu manza SONARWA Ltd isaba, urukiko rusanga ntazo igomba guhabwa kubera ko ari uburenganzira bwa Minisiteri y’Ingabo bwo kuyigobokesha mu rubanza yarezwemo kugirango yishyure indishyi zijyanye n’amasezerano bafitanye, kandi Mugirasoni Godance siwe wayizanye mu rubanza, ikindi ntiyanavuze ingano y’indishyi isaba. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [51] Rwemeje ko ikirego cy’ubujurire cyatanzwe na Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force nta shingiro gifite. [52] Rwemeje ko ikirego cy’ubujurire cyatanzwe na Mugirasoni Godance gifite ishingiro kuri bimwe. [53] Rwemeje ko Nyakwigendera Mugirwanake Marcel yari umukozi uhoraho wa Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force. [54] Rutegetse Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force guha Mugirasoni Godance indishyi zingana miliyoni makumyabiri n’eshanu n’ibihumbi Magana abiri na bitandatu Magana atatu mirongo itandatu (25.206.360frw).
Page 12
[55] Rwemeje ko urubanza RSOC 00185/2022/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo kuwa 13/01/2023 ruhindutse kubijyanye n’indishyi za miriyoni eshanu (5.000.000frw) rwari rwahaye Mugirasoni Godance; [56] Rwemeje ko urubanza RSOC 00185/2022/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo kuwa 13/01/2023 rugumyeho ku bijyanye n’indishyi SONARWA General Insurance Ltd igomba guha Mugirasoni Godance zingana n’amafaranga miliyoni eshatu (3.000.000Frw) ; amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cy’avoka, ibihumbi ijana (100.000Frw) y’ikurikiranarubanza n’amafaranga y’u Rwanda ibihumbi makumyabiri (20.000Frw) Minisiteri y’Ingabo/Reserve Force igomba kwishyura Mugirasoni Godance.
Case-aware research
Ask AI about this case
The judgment and available research above are public. New questions open in a separate private conversation grounded in this case.