ABAZUNGURA BA RWASIBO v. I&MBANK Ltd
The Supreme Court held that the parties and subject matter in both the prior and current cases were the same, and the prior judgment (RC 9508/86) had res judicata effect, precluding the current claim. The court further held that once the principal claim is inadmissible, accessory claims cannot be adjudicated. The...
Source-derived case information.
- Citation
- RCOMA 0065/13/CS
- Parties
- Applicant: Abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste; Respondent: I&M Bank Ltd (ex-BCR SA)
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 30 January 2015
- Case Number
- RCOMA 0065/13/CS
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Supreme Court Judgment
- Outcome
- appeal dismissed
- Legal Topics
- Res Judicata, Contract Resolution, Damages, Standing of Parties
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste
Applicant
I&M Bank Ltd (ex-BCR SA)
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Supreme Court Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the claim by the heirs of Rwasibo Jean-Baptiste is precluded by res judicata from RC 9508/86
- 2 Whether the Commercial High Court failed to rule on all claims presented
- 3 Whether I&M Bank Ltd is entitled to damages for being sued without cause
Ratio Decidendi
The Supreme Court held that the parties and subject matter in both the prior and current cases were the same, and the prior judgment (RC 9508/86) had res judicata effect, precluding the current claim. The court further held that once the principal claim is inadmissible, accessory claims cannot be adjudicated. The request for damages by I&M Bank Ltd was denied as the right to appeal is legitimate, but a reduced attorney fee was awarded.
Court Disposition
appeal dismissed
Orders
- The appeal by the heirs of Rwasibo Jean-Baptiste is dismissed as unfounded.
- The judgment of the Commercial High Court in RCOM 0091/10/CS is upheld.
Full Case Text
Judgment text and source record
20 paragraphs
# ABAZUNGURA BA RWASIBO v. I&MBANK Ltd
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2015-01-30 - Case/document no.: RCOMA 0065/13/CS - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
ABAZUNGURA BA RWASIBO v. I&MBANK Ltd [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RCOMA 0065/13/CS (Mutashya, P.J., Nyirinkwaya na Gakwaya, J.) 30/01/2015] Amategeko agenga ibimenyetso – Amasezerano y’ubugure – Ububasha bw’urubanza rwabaye ndakuka – Isano riri hagati y’imanza zombi – Kuba mu rubanza rwaciwe n’urukiko rwambere rw’iremezo rwa Kigali ikirego cyatanzwe mwizina ry’umuryango w’uwareze, urwakabiri rwaciwe n’urukiko rw’ubucuruzi ikirego kikaba cyaratanzwe n’abazungura be, buri umwe akitangira igarama,bigaragara ko ababuranyi ari bamwe. Kuba kandi mu rubanza rwa mbere, ikiburanwa cyari gusubizwa ikibanza no guhabwa indishyi,mu rubaanza rwa kabiri ikiburanwa kikaba gusesa amasezerano y’igurisha ry’inzu, bigaragara ko ikiburanwa ari kimwe, Ikiregerwa nacyo ni kimmwe kuko mu manza zombi icyasabwe ari ugusubizwa ikibanza n° 3642 hamwe no guhabwa indishyi – Itegeko n 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu ᵒ manza n’itangwa ryabyo, Itegeko n° 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 11. Amategeko agenga ibimenyetso – Guca urubanza kubyaregewe byose – Indishyi – Mu gihe urukiko rufata icyemezo cyo kutakira ikirego cy`iremezo cyatanzwe, ntirushobora kuburanisha mu mizi ibisabwa n’uwareze. Niuburenganzira bw’umuburanyi kujuririra urubanza mu gihe atishimiye imikirize yarwo, bityo ikaba idakwiye guhabwa izo ndishyi, Itegeko n° 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 162, Itegeko rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 258. Incamake y’ikibazo: Abazungura ba Rwasibo bareze BCR( I&MBANK ) mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi bavuga ko itarubahirije amasezerano yerekeranye n’ubugure bw’ikibanza cyaguzwe na BCR nayo yemera guha Rwasibo Jean Baptiste inguzanyo ya 20.000.000 frws ariko BCR ntiyubahirije izo nshingano. Iki kirego nticyakiriwe n’urukiko ku mpanvu yuko cyafashwe ho icyemezo mu rubanza RC 9508/86. Abazungura ba Rwasibo bajuririye mu Rukiko rw’Ikirenga, bavuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rutubahirije ibiteganywa n’amategeko kuko rwemeje ko ikiregerwa muri uru rubanza ari kimwe n’icyaburanywe mu rundi rubanza RC9508/86 kandi ko rutaciye urubanza ku byaregewe byose. Kuwa 03/10/2014, urukiko rw’Ikirenga rwaciye urubanza rubanziriza urundi, rwemeza ko ikirego cya I&MBANK cy’igobokesha ku gahato ababa bari abazungura ba Rwasibo Joseph n’ababa ari abazungura ba Rwasibo Louis nta shingiro gifite. Umuryango wa rwasibo uvuga ko impanvu yabo y’ubujurire ari uko urukiko rwafashe icyemezo cyo kutakira ikirego cyawo rushingiye ku ngingo y’itegeko ryerekeye ibimenyetso iteganya ko urubanza rwamaze kuburanishwa rudashobora gusubirwamo rwirengagiza ko ububasha rw’urubanza rwabaye ndakuka bugaragara igihe ikiregerwa ari kimwe, ariko muri uru rubanza ikiregerwa atari kimwe n’icyo mu rubanza RC9508/86. I&MBANK yo ivuga ko mu rubanza RCOM 0091/10/HC, ababuranye nk’abana ba nyakwigyendera Rwasibo Jean Baptiste, buri muntu yitangiye igarama ku giti cye, naho mu rubanza RC 9508/86, akaba ari umuryango udafite ubuzima gatozi watanze ikirego, bivuze ko uwo muryango utari ufite ububasha bwo gutanga ikirego, kandi ikrego kikaba cyari l’action en
## Page 2
retrocession de la parcelle (umutungo utimukanwa) mu gihe mu rubanza RCOM0091/10/HCC, ikirego ari action en resolution du contrat de vente( ikirego kirangiza amasezerano) biyo akavuga ko asanga ari ibirego bibiri bitandukanye, akavuga ko urukiko rutari kwemeza ko ibisabwa n’ibyaburanywe muri izi manza ari bimwe kuburyo rwabaye ndakuka. Incamake y’icyemezo: 1 Abazungura b’uwareze ntibadashobora gusaba ko amasezerano aseswa muri uru rubanza, kuko rwabaye ndakuka. 2. Mu gihe urukiko rufata icyemezo cyo kutakira ikirego cy`iremezo cyatanzwe, ntirushobora kandi kuburanisha mu mizi ibisabwa n’uwareze. 3. Indishyi zisabwa n‘uregwa kubera gushorwa mu manza nta mpamvu, nubwo abazungura b’uwareze ntacyo bazivugaho, nta shingiro zifite kuko ari uburenganzira bw’umuburanyi kujuririra urubanza mu gihe atishimiye imikirize yarwo, bityo ikaba idakwiye guhabwa izo ndishyi. Ubujurire bw’abareze nta shingiro bufite. Icyemezo cyafashwe mu rubanza 0091/10/CS ntigihindutse. Amagarama y’urubanza aherereye kubareze. Amategeko yashingiweho: Itegeko n 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ᵒ Itegeko n° 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 11 , Itegeko n° 21/2012, ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 162, Itegeko rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 258 – Nta manza zifashishijwe: Urubanza
I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi, abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste barega BCR SA, ubu yitwa I&M BANK Ltd, kuba itarubahirije amasezerano bagiranye kuwa 2/3/1984, yerekeranye n’ubugure bwa parcelle n° 3642 Nyarugenge, aho BCR SA mu kugura iyo parcelle yemeye guha Rwasibo Jean-Baptiste inguzanyo ya 20.000.000 Frw, BCR SA ikaba itarubahirije izo nshingano, ariyo mpamvu basaba ibigaragara mu kiburanwa hejuru. [2] Urwo Rukiko rwemeje kutakira ikirego cy’abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste ku mpamvu y’uko ibyo baburana byamaze gufatwaho icyemezo mu rubanza RC 9508/86, rubategeka kwishyura BCR SA 600.000 Frw akubiyemo indishyi zo gushorwa mu manza ndetse
## Page 3
n’igihembo cya Avoka, rubategeka no kwishyura 4% y’umusogongero wa Leta uhwanye na 24.000 Frw n’amagarama y’urubanza angana na 23.700 Frw. [3] Abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste ntibishimiye imikirize y’ urubanza, barujuririra mu Rukiko rw’Ikirenga, bavuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rutubahirije ibiteganywa n’ingingo ya 106 y’Itegeko nᵒ 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo kuko rwemeje ko ikiregerwa muri uru rubanza ari kimwe n’icyaburanywe mu rubanza RC 9508/86 kandi ko rutaciye urubanza ku byaregewe byose. [4] Kuwa 3/10/2014, Urukiko rw’Ikirenga rwaciye urubanza rubanziriza urundi, rwemeza ko ikirego cya I&M Bank Ltd cy’igobokesha ku gahato ababa bari abazungura ba Rwasibo Joseph n’ababa abazungura ba Rwasibo Louis nta shingiro gifite, rwemeza kandi ko inzitizi ya I&M Bank Ltd irebana no kuba inyungu za Rwasibo Jean-Bosco zivugurazanya muri uru rubanza nta shingiro ifite, maze rukanemeza ko iburanisha ry’uru rubanza mu mizi rizakomeza kuwa 25/11/2014. [5] Urubanza mu mizi rwaburanishijwe mu ruhame kuwa 25/11/2014, abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste baburanirwa na Me Niyibizi Jean-Baptiste na Me Rwagatare Janvier naho I&M Bank Ltd iburanirwa na Me Rusanganwa Jean-Bosco na Me Nkurunziza François-Xavier. II.IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO Kumenya niba ikirego cyatanzwe n’abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste gifite isano n’ikirego mu rubanza RC 9508/86 rwaciwe n’Urukiko rwa Mbere rw’Iremezo rwa Kigali, rwabaye indakuka [6] Me Niyibizi Jean-Baptiste avuga ko impamvu ya mbere y’ubujurire bw’Umuryango wa Rwasibo Jean-Baptiste ari uko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwafashe icyemezo cyo kutakira ikirego cyawo rushingiye ku ngingo ya 106 y’Itegeko nᵒ 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, iteganya ko urubanza rwamaze kuburanishwa, rudashobora gusubirwamo. Akomeza avuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi mu gukoresha iyi ngingo, rwirengagije ko ububasha bw’urubanza rwabaye ndakuka bugaragara igihe ikiregerwa ari kimwe, ariko ko muri uru rubanza ikiregerwa atari kimwe n’icyo Urukiko rwa Mbere rw’Iremezo rwa Kigali rwaburanishije mu rubanza RC 9508/86. [7] Me Rwagatare Janvier avuga ko ingingo ya 106 y’Itegeko nᵒ 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryavuzwe haruguru, isobanura ko urubanza ruba ndakuka ku biri mu kirego, nyamara akurikije ababuranye mu manza zombi, bigaragara ko mu rubanza RC9508/86 rwaciwe n’Urukiko rw’Iremezo rwa Kigali, haburana ‘‘famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste ihagarariwe na Rwasibo Louis naho mu rubanza RCOM 0091/10/HCC, haburana Kayitete Spéciose, Kayitesi Françoise Chantal, Kayirere Marie-Gratia, Uwizera Médiatrice, Munyakazi Léonard, Rwasibo Louis, Rwasibo Bernard na Rwasibo Jean-Bosco. Asobanura ko n’ubwo bose bari abana ba nyakwigendera Rwasibo Jean-Baptiste, buri muntu yitangiye igarama ku giti cye mu rubanza RCOM 0091/10/HC, naho mu rubanza RC9508/86, akaba ari umuryango udafite ubuzima gatozi (entité indéfinie n’ayant aucune personnalité juridique) watanze ikirego, byumvikana ko uwo muryango utari ufite ububasha bwo gutanga ikirego.
## Page 4
[8] Me Rwagatare Janvier akomeza asobanura ko mu rubanza RC 9508/86, ikirego cyari‚‘‘l’action en rétrocession de la parcelle nᵒ 3642 inscrite sur la BCR + les domages- intérêts‘‘, nyamara mu rubanza RCOM 0091/10/HCC, ikirego ari ‘‘action en résolution du contrat de vente du 21/3/1984...‘‘ ku buryo mu rubanza RC 9508/86 ari ikirego cyerekeye umutungo utimukanwa (action immobilière) naho mu rubanza RCOM 0091/10/HCC ari ikirego cya nyirubwite kirangiza amasezerano (action personnelle en résolution du contrat), bityo akaba asanga mu gihe ibyo birego bibiri bitandukanye, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rutari kwemeza ko ibisabwa mu rubanza RCOM 0091/10/HCC ari bimwe n’ibyaburanywe mu rubanza RC 9508/86 ku buryo rwabaye ndakuka. [9] Me Rusanganwa Jean-Bosco avuga ko ibivugwa n’abajuriye y’uko mu manza zombi ababuranyi batari bamwe (absence d’identité des parties) nta shingiro bifite kuko iyo umuntu yitabye Imana, abamuzungura aribo barebwa n’ibijyanye n’Urukiko ku buryo nta tandukanyirizo riri hagati ya ‘‘famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste yatanze ikirego mu rubanza RC 9508/86 na ‘‘succession‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste yagitanze mu rubanza RCOM 0091/10/HCC ndetse ko ibiburanwa muri izo manza ari ibyasizwe na nyakwigendera Rwasibo Jean-Baptiste. [10] Ku byerekeranye n’ibivugwa n’abajuriye y’uko hagati y‘imanza zombi ikiburanwa kitari kimwe, Me Rusanganwa Jean-Bosco avuga ko ataribyo kuko mu rubanza RC 9508/86 hafashwe icyemezo ku masezerano yo kuwa 21/3/1984 kandi mu rubanza RCOM 0091/10/HCC, abajuriye bakaba basaba iseswa ry‘ayo masezerano, birengagije ibyategetswe n’urwo rubanza rwa mbere rwaciwe kuwa 4/11/1986. [11] Me Rusanganwa Jean-Bosco avuga ko mu gihe ikiburanwa mu rubanza RC 9508/86 rwaciwe hagati ya ‘‘famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste na I&M Bank Ltd (ex-BCR) ari ugusubizwa inzu iri muri pariseli n° 3642 kandi ko urwo rubanza rwabaye itegeko ku baburanyi bombi, kikaba ntigishobora kongera kuburanishwa bundi bushya ku mpamvu zimwe hagati y’impande zombi. Asoza avuga ko kuba urubanza RC 9508/86 rwaciwe hagati ya ‘‘famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste na I&M Bank Ltd rwatewe kashe mpuruza, abajuriye bakaba badashobora kuvuga ko nta gaciro rwahabwa. [12] Ku byerekeranye n’ibivugwa n’abajuriye y’uko mu rubanza rwa mbere hareze ‘‘famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste naho mu rubanza rwa kabiri haburana ‘‘Succession‘‘ Rwasibo Jean- Baptiste kandi abazungura buri wese yitangira igarama, Me Nkurunziza François-Xavier avuga ko kuba mu rubanza rwa kabiri buri wese yaritangiye igarama ari uko ‘‘Succession‘‘ itagira ubuzima gatozi, ariko bakaba batabona aho ‘‘Succession‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste itaniye na ‘‘Famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste. UKO URUKIKO RUBIBONA. [13] Ingingo ya 106 y’Itegeko nᵒ 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ko ‘‘Ububasha bw’urubanza rwabaye indakuka bugarukira gusa ku cyaburanywe kigakiranurwa. Ikintu cyaburanywe kigomba kuba kimwe, ikirego kigomba kuba gishingiye ku mpamvu imwe, icyo kirego kigomba kuba cyerekeye ababuranyi bamwe kandi bakiburana mu izina ryabo rya mbere''.
## Page 5
[14] Ingingo ya 11 y’Itegeko n° 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ‘‘Urubanza rwaciwe ku rwego rwa nyuma, n’inzira yo kurusubirishamo ku mpamvu z’akarengane yararangiye, ntirushobora kongera kuburanishwa bundi bushya ku mpamvu zimwe no ku kiburanwa kimwe hagati y’ababuranyi bamwe baburana ikirego kimwe‘‘. Usomye iyi ngingo, birumvikana neza ko mu gihe urubanza rwaciwe burundu (décision passée en force de chose jugée), rudashobora kongera gusuzumwa bundi bushya. [15] Urukiko rw’Ikirenga rurasanga mu rubanza RC 9508/86 rwaciwe n’Urukiko rwa Mbere rw’Iremezo rwa Kigali, uwari watanze ikirego ari ‘‘Famille‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste, naho mu rubanza RCOM 0091/10/HCC rwaciwe n’Urukiko rw’Ubucuruzi, ikirego cyatanzwe na ‘‘ Succession‘‘ Rwasibo Jean-Baptiste igizwe n’abo bavuzwe haruguru. [16] Ku byerekeranye no kumenya niba mu manza zombi ababuranyi bari bamwe, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga nta tandukanirizo riri hagati y’umuryango (famille) wa Rwasibo Jean- Baptiste n’abazungura (succession) ba Rwasibo Jean-Baptiste, ko abagize uwo muryango cyangwa se abo bamuzungura aribo bareze I&M Bank Ltd (ex-BCR SA), haba mu Rukiko rwa Mbere rw’Iremezo rwa Kigali, haba mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi1, bityo kuba bigaragara ko mu rubanza RCOM 0091/10/HCC, abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste batanze amagarama, bitavanaho ko ari umuryango rwa RWASIBO Jean-Baptiste uburana mu manza zombi. [17] Urukiko rw’Ikirenga rurasanga ikiburanwa mu rubanza RC 9508/86 cyari gusubizwa ikibanza n 3642 no guhabwa indishyi ‘‘ ᵒ Action en rétrocession de la parcelle n° 3642 inscrite sur la Banque Commerciale du Rwanda + Dommages et intérêts’’ naho mu rubanza RCOM 0091/10/HCC ikiburanwa ari ugusesa amasezerano y’igurisha ry’inzu iri muri pariseli n 3642, ᵒ gusubizwa iyo nzu n’indishyi zitandukanye ‘’Ordonner la résolution du contrat de vente de la maison sise parcelle n° 3642, quartier commercial, Nyarugenge, Ville de Kigali et sa restitution au vendeur, condamner le défendeur au versement des dommages et intérêts pour : Défaut d’exploitation de la station d’essence sise à Nyarugenge par la société LUBRICAR : 379.472.795 Frw, perte de revenus locatifs de la maison sise à Nyarugenge parcelle n° 3642 : 433.627.397 Frw, frais de procédure et honoraires d’avocat : 3.000.000 Frw’’. [18] Ku byerekeranye no kumenya niba icyaburanywe mu manza zombi cyari kimwe, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga haba mu rubanza RC 9508/86, haba mu rubanza RCOM 0091/10/HCC, umuryango wa Rwasibo Jean-Baptiste cyangwa se abazungura be basabaga gusubizwa pariseli nimero 3642 yanditswe kw’izina ya BCR SA, indishyi zinyuranye n’igihembo cya avoka, bityo rukaba rusanga icyaburanywe mu manza zombi cyari kimwe kandi ibi bikaba bihura n’ibisobanuro bitangwa n’abahanga mu mategeko ku bigomba kwitabwaho kugirango harebwe niba ikiburanwa ari kimwe mu manza ebyiri,rumwe rwarabaye ndakuka2, 1 ‘’Il ne suffit pas que la demande soit formée entre les mêmes parties, ainsi entendues, pour se heurter à l’autorité de la chose jugée; il faut encore qu’elle le soit par elles et contre elles en la même qualité’’, Loïc CADIET, droit judiciaire privé, 2 édition, Litec, Paris, 1998, Page 623 2 ‘’L’identité d’objet doit s’entendre de la même chose prise dans la même qualité juridique. Autrement dit, pour que la nouvelle demande se heurte à l’autorité de la chose jugée, il est nécessaire que le litige porte sur le même droit relativement à la même chose’’, Loïc CADIET, op. cit., P. 623. ‘’Quand il s’agit de savoir si, par rapport à une nouvelle demande, la chose a déjà été jugée, il faut examiner et la matérialité de la chose demandée et la nature
## Page 6
[19] Urukiko rw’Ikirenga rurasanga ikirego mu rubanza RC 9508/86 cyari cyashingiwe ku ngingo 49 y’Igitabo cya kabiri cy’Urwunge rw’amategeko mbonezamubano naho mu rubanza RCOM 0091/10/HCC gishingiwe ku ngingo ya 82 y’Igitabo cya gatatu cy’Urwunge rw’amategeko mbonezamubano. [20] Ku byerekeranye no kumenya niba ibirego byombi bishingiye ku mpamvu imwe, harebwa ingingo z’amategeko umuryango wa Rwasibo Jean-Baptiste washingiyeho mu gutanga ibi birego byombi. Urukiko rw’Ikirenga rurasanga nubwo mu rubanza RC 9508/86, ikirego cy’umuryango wa Rwasibo Jean-Bosco cyashingiraga ku ngingo ya 49 y’Igitabo cya kabiri cy’Urwunge rw’amategeko mbonezamubano cyakoreshwaga icyo gihe (action en rétrocession de l’immeuble + dommages et intérêts) naho mu rubanza RCOM 0091/10/HCC ikirego cyabo gishingira ku ngingo ya 82 y’Igitabo cya gatatu cy’Urwunge rw’amategeko mbonezamubano (action en résolution de la vente)3, ibyo birego byombi bishingiye ku mpamvu imwe kuko hashingiwe ku ngingo ya 49 yavuzwe haruguru4, umuryango wa Rwasibo Jean-Baptiste ushingiraho, usaba gusubizwa umutungo we utimukanwa, agomba kugaragaza impamvu zisesa amasezerano yagiranye n’uwo wawuronse cyangwa ziyatesha agaciro, bikaba byumvikana rero ko ikirego kigamije gusaba gusubizwa ikintu kitimukanwa gishingiye ku ngingo ya 49 yavuzwe haruguru, kigomba kuba gishyigikiwe n’impamvu zikomoka ku iseswa ry’amasezerano (causes de résolution) cyangwa n’impamvu ziyatesha agaciro (causes d’annulation). Rurasanga rero nta gushidikanya ko, Urukiko mu kwemeza isubizwa ry’ikintu kitimukanwa, rugomba mbere na mbere kwemeza ko amasezerano yo kwegurira undi ikintu kitimukanwa yasheshwe cyangwa se ko nta gaciro afite, bityo rukaba rugomba kwemeza ko ibyo birego byombi bishingiye ku mpamvu imwe. [21] Byongeye kandi kuba agaciro k’urubanza rwaciwe ku rwego rwa nyuma (autorité de la chose jugée) kagaragara ku cyemezo cy’urubanza (dispositif de la décision)5, mu gihe Urukiko rwa Mbere rw’Iremezo rwa Kigali rwemeje ko ikirego cya ‘‘famille Rwasibo Jean-Baptiste nta shingiro gifite, rusobanura ko ‘‘rétrocession‘‘ yasabaga itatangwa kuko amasezerano yagiranye na Banki y’Ubucuruzi mu Rwanda (B.C.R.) na SFOM (société financière pour les pays d’Outre- Mer) ashobora kubahirizwa6, byumvikana ko Urukiko rwa Mbere rw’Iremezo rwa Kigali du droit réclamé sur cette chose; si l’une ou l’autre change, il n’y a pas autorité de chose jugée. Pour que celle-ci joue, il faut que le demandeur réclame le même droit ou une chose matériellement identique’’, Jean VINCENT et Serge Guinchard, procédure civile, 26 édition, Dalloz, Paris, 2001, P. 219. 3 ‘’Pour qu’il y ait chose jugée, il faut que la demande soit fondée sur la même cause, c’est-à-dire sur les mêmes faits appréciés en fonction de la norme juridique mise en œuvre par le juge précédent. Le juge doit donc rechercher s’il peut admettre la prétention nouvelle sans détruire le bénéfice de la décision antérieure’’, MATADI NENGA GAMANDA, droit judiciaire privé, Bruylant, Bruxelles, 2006, P.221. Dans le même sens, Albert FETTWEIS, manuel de procédure civile, deuxième édition, Liège, 1987, P. 269. L’identité de cause s’entend de l’identité de fondement juridique, Loïc CADIET, op. cit., P. 623. 4 Iyo ngingo ya 49 itegenyaga ko ‘’hatitawe ku ngingo ya 44, iyo umutungo utimukanwa utigeze uhungabanywa ugeze mu maboko y’uwawuronse, impamvu zisesa cyangwa zitesha agaciro amasezerano yawumweguriye ziha uweguye umutungo uburenganzira bwo kuregera gusubizwa ibintu bye bitimukanwa, akaba yanaka indishyi bibaye ngombwa’’. 5 ‘’L’autorité de la chose jugée ne s’attache qu’au dispositif du jugement’’, Albert FETTWEIS, op.cit., P. 285. Dans le même sens, Jean VINCENT et Serge Guinchard, op.cit., P.215. 6 ‘’Cependant, l’autorité de la chose jugée s’étend aux motifs inséparables du dispositif, à ceux qui constituent son soutien nécessaire’’, jurisprudence constante de la Cour de cassation de Belgique, in Albert FETTWEIS, op.cit., P. 285. Il a été jugé que ‘’si l’autorité de la chose jugée s’attache seulement au dispositif de l’arrêt et non à leurs
## Page 7
rwategetse mu buryo bwa burundu ko amasezerano yo kuwa 21/3/1984 agomba kurangizwa, bityo abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste bakaba badashobora gusaba muri uru rubanza ko ayo masezerano aseswa. [22] Hashingiwe ku ngingo z’amategeko zavuzwe haruguru no ku bisobanuro byatanzwe, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga iyi ngingo y’ubujurire bw`abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste nta shingiro ifite, bityo nk’uko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwabyemeje, ikirego cyabo kikaba kitagomba kwakirwa kuko urubanza RC 9508/86 rwasuzumye ibisabwa mu rubanza RCOM 0091/10/HCC rwabaye ndakuka (force de chose jugée). b.Kumenya niba Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rutaraciye urubanza ku byaregewe byose [23] Me Niyibizi Jean-Baptiste avuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwafashe icyemezo ku kintu kimwe gusa mu gihe rwaregewe ibirego bitatu. Asobanura ko rwasuzumye gusa ibijyanye no gusubizwa inzu iri muri pariseli nᵒ 3642, rwirengagiza gufata icyemezo ku bindi byaregewe aribyo: gusesa amasezerano y’ubugure yo kuwa 21 Werurwe 1984, kwishyura igihembo kiva mu kudakora ubucuruzi kuri ‘‘station‘‘ ya lisansi ya LUBRICAR no kwishyura igihombo giturutse mu kuvutswa kwakira ubukode bw’inzu iri muri pariseli n° 3642. Akomeza avuga ko ibyo bintu bitatu bigize ikirego, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rukaba ntacyo rwabivuzeho kandi byararegewe. [24] Me Rusanganwa Jean-Bosco avuga ko iyi ngingo y’ubujurire nta shingiro ifite kuko mu gihe Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwasanze ikirego cy’iremezo cy’umuryango wa Rwasibo Jean-Baptiste kitagomba kwakirwa, rutari gusuzuma ibindi birego by’umugereka (demandes accessoires). UKO URUKIKO RUBIBONA. [25] Urukiko rw’Ikirenga rurasanga mu gihe Urukiko rufata icyemezo cyo kutakira ikirego cy`iremezo cyatanzwe, rudashobora kuburanisha mu mizi ibisabwa n’uwareze, bityo iyi ngingo y’ubujurire bw`abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste ikaba nta shingiro ifite. Kumenya niba I&M Bank Ltd ikwiye guhabwa indishyi isaba [26] Mu myanzuro yayo yo kuwa 1/8/2014, I&M Bank Ltd isaba ko abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste bategekwa kuyiha 5.000.000 Frw zo gushorwa mu manza nta mpamvu na 1.000.000 Frw y’igihembo cy’abavoka bayo babiri. UKO URUKIKO RUBIBONA [27] Ingingo ya 162, agace ka 1, y’Itegeko n° 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ‘‘ umuntu wese wabaye umuburanyi mu rubanza ku rwego rwa mbere ashobora kurujuririra iyo abifitemo inyungu, keretse iyo amategeko abigena ukundi‘‘. motifs, elle s’étend à ce qui est implicitement compris dans le dispositif, Civ. 2e, 22 mai 1995 : Bull. civ. II, nᵒ 150 ; RTD civ. 1995. 961 in code civil, Dalloz, édition 2000, P. 986.
## Page 8
[28] Ingingo ya 258 y’Igitabo cya III cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano iteganya ko ‘‘Igikorwa cyose cy’umuntu cyangirije undi gitegeka nyirugukora ikosa rigikomokaho kuriha ibyangiritse‘‘. [29] Urukiko rw’Ikirenga rurasanga indishyi zisabwa na I&M BANK Ltd kubera gushorwa mu manza nta mpamvu, nubwo abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste ntacyo bazivugaho, nta shingiro zifite kuko ari uburenganzira bw’umuburanyi kujuririra urubanza mu gihe atishimiye imikirize yarwo, bityo ikaba idakwiye guhabwa izo ndishyi. [30] Ku bijyanye n’amafaranga y‘igihembo cy‘abavoka I&M BANK Ltd isaba, uretse ko abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste ntacyo bayavugaho, Urukiko rw‘Ikirenga rurasanga igomba kuyahabwa, ariko kuko 1.000.000 Frw isaba ari ikirenga, mu bushishozi bwarwo rukaba ruyigeneye 800.000 Frw. III. ICYEMEZO CY‘URUKIKO [31] Rwemeje ko ubujurire bw`abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste nta shingiro bufite. [32] Rwemeje ko icyemezo cyafashwe n’Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi mu rubanza RCOM 0091/10/CS kidahindutse. [33] Rutegetse abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste guha I&M Bank Ltd 800.000 Frw y’igihembo cy`abavoka bayo babiri. [34] Rutegetse abazungura ba Rwasibo Jean-Baptiste kwishyura amagarama y’uru rubanza.