ADDAX ENERGY SA vs MEREZ PETROLEUM Ltd N’UNDI
The Court held that once Merez Petroleum Ltd fully repaid the debt secured by the mortgage, Addax Energy SA was legally obliged to return the mortgaged property, regardless of the late payment or prior foreclosure steps. The counterclaim by Addax Energy SA, based on a separate transport agreement, was inadmissible...
Source-derived case information.
- Citation
- RCOMAA 00100/2022/CA
- Parties
- Appellant: ADDAX ENERGY SA; Respondent: MEREZ PETROLEUM Ltd; Interested Party: Rwanda Development Board (RDB)
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 25 May 2023
- Case Number
- RCOMAA 00100/2022/CA
- Procedural Posture
- Commercial Appeal / Court of Appeal Final Judgment
- Outcome
- Appeal dismissed; lower court judgment affirmed.
- Legal Topics
- Mortgage, Security Interest, Debt Repayment, Counterclaim Procedure, Force Majeure
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
ADDAX ENERGY SA
Appellant
MEREZ PETROLEUM Ltd
Respondent
Rwanda Development Board (RDB)
Interested Party
Procedural Posture
Commercial Appeal / Court of Appeal Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the mortgaged property must be returned to the debtor after full repayment of the secured debt, even if repayment was late and after the creditor had initiated foreclosure;
- 2 Whether the counterclaim by Addax Energy SA based on a separate transport agreement was admissible in the same proceedings;
- 3 Whether costs and attorney fees claimed by Addax Energy SA and Merez Petroleum Ltd were justified.
Ratio Decidendi
The Court held that once Merez Petroleum Ltd fully repaid the debt secured by the mortgage, Addax Energy SA was legally obliged to return the mortgaged property, regardless of the late payment or prior foreclosure steps. The counterclaim by Addax Energy SA, based on a separate transport agreement, was inadmissible as it was unrelated to the main claim. Costs and attorney fees were awarded to Merez Petroleum Ltd, not Addax Energy SA.
Court Disposition
Appeal dismissed; lower court judgment affirmed.
Orders
- Addax Energy SA to return the mortgaged property to Merez Petroleum Ltd.
- Addax Energy SA to pay Merez Petroleum Ltd 500,000 Frw as attorney fees and 200,000 Frw as costs at this appellate level.
Full Case Text
Judgment text and source record
31 paragraphs
# ADDAX ENERGY SA vs MEREZ PETROLEUM Ltd N’UNDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-05-25 - Case/document no.: RCOMAA 00100/2022/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
ADDAX ENERGY SA vs MEREZ PETROLEUM Ltd N’UNDI [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RCOMAA 00100/2022/CA (Munyangeri, P.J., Kamere na Ngagi, J.) 25 Gicurasi 2023] Amategeko agenga imanza z’ubucuruzi – Umwenda – Ingwate – Intego yo gutanga ingwate y’umwenda ni ugutanga icyizere ko umwenda uzishyurwa kugira ngo mu gihe cyose waba utishyuwe n’agaciro k’ingwate kagumeho. Mu gihe umwenda ingwate yari ishingiyeho umaze kwishyurwa, ingwate isubizwa uwayitanze. Amategeko agenga z’ubucuruzi – Ikirego kiregera kwiregura – Ikirego kiregera kwiregura kigomba kuba kigamije nibura kwiregura ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo, cyangwa guhwanya imyenda. Incamake y’ikibazo: Sosiyete Addax Energy SA na Sosiyete Merez Petroleum Ltd zagiranye amasezerano yo kugemura ibicuruzwa bikomoka kuri peteroli, aho Merez Petroleum Ltd yatanze ubutaka bwubatseho station ya essence nk’ingwate, Umwanditsi Mukuru muri RDB nawe avuga ko yahaye Addax Energy SA uburengazira bwo kwegukana iyo ngwate kuko amasezerano impande zombi zakoranye atubahirijwe. Merez Petroleum Ltd irega Addax Energy SA na RDB mu Rukiko rw Ubucuruzi isaba gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wayo. Addax Energy SA yireguye ivuga ko Merez Petroleum Ltd itubahirije ibyo impande zombi zumvikanyeho mu masezerano y’ubwumvikane, bityo ko igomba gutegekwa kuwishyura umwenda iyifitiye. Umwanditsi Mukuru muri RDB yireguye avuga ko hashingiwe ku masezerano impande zombi zari zifitanye, Addax Energy SA, yemerewe kwegukana ingwate kuko Merez Petroleum Ltd yari yarananiwe kwishyura. Impande zombi zemeranya ko Merez Petroleum Ltd yatinze kwishyura, bituma Addax Energy SA yegukana ingwate (station ya Merez). Zemeranya kandi ko nubwo byagenze gutyo kubera icyo gihe ubucuruzi bw’ibikomoka kuri peteroli byari byahagaze kubera Covid-19, Merez Petroleum Ltd yakomeje kwishyura. Urukiko rw’Ubucuruzi rwemeje ko ikirego cya Merez Petroleum Ltd nta shingiro gifite, bityo ko icyemezo cyegurira Addax Energy SA ingwate gihamyeho, kuko nta mpamvu yagaragajwe yatuma giteshwa agaciro. Merez Petroleum Ltd yajuririye Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi ivuga ko Urukiko rw’ Ubucuruzi rwahaye agaciro ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cyayo kandi bidafitanye isano, no kuba kandi rwaremeje ko icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru muri RDB cyaregewe kigumaho kandi cyaratanzwe mu buryo bunyuranije n’amategeko.
## Page 2
Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwaciye urubanza maze rwemeza ko ubujurire bwa Merez Petroleum Ltd bufite ishingiro kuri bimwe, bityo ko ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd kitagombaga kwakirwa ngo gisuzumwe kuko umwenda wari ushingiweho n’ingwate yafashweho icyemezo kiburanwa wamaze kwishyurwa wose. Rwemeza kandi ko icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru muri RDB cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo Merez Petroleum Ltd yari yatanzeho ingwate gikuweho, bityo ko ubwishyu Addax Energy SA yari yagenewe ku rwego rwa mbere bukuweho. Addax Energy SA ntiyishimiye imikirize y’urubanza iyijuririra mu Rukiko rw’ Ubujurire ivuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N°10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa n’ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate, isaba kandi urukiko gusuzuma ikibazo cyo kumenya niba ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd cyo kwishyuza umwenda w’ubwikorezi n’inyungu zawo kitaragombaga kwakirwa. Merez Petroleum Ltd yiregura ivuga ko Addax Energy SA itagombaga guhabwa umutungo watanzweho ingwate kandi umwenda wose warishyuwe nk’uko na yo yabyiyemereye imbere y’Urukiko, bityo ko byaba ari ugushaka kwikungazaho imitungo yayo nta mpamvu. Addax Energy SA ivuga kandi ko yatanze ikirego cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd yishyuza umwenda ushingiye ku masezerano yiswe “Settlement agreement”, Urukiko rukanga kucyakira ngo rugisuzume kandi cyari gifitanye isano n’icyaburanwaga, kuko ibirego byombi byari bihuriye ku kwishyuza amafaranga yari iyibereyemo akomoka ku bicuruzwa bya peteroli. Ikibazo kiri muri uru rubanza n’icyo kumenya niba uwatanze ingwate wishyuye nyuma y’igihe cyateganijwe mu masezerano y’ubugwate, nyirikuguriza akakira ubwo bwishyu kandi yaramaze kwegukana ingwate yagumana ingwate n’ubwishyu cyangwa niba yasubiza ingwate yahawe. Incamake y’ icyemezo: 1. Intego yo gutanga ingwate y’umwenda ni ugutanga icyizere ko umwenda uzishyurwa kugira ngo mu gihe cyose umwenda waba utishyuwe, n’agaciro k’ingwate kagumeho. Mu gihe umwenda ingwate yari ishingiyeho umaze kwishyurwa, ingwate isubizwa uwari wayitanze. 2. Ikirego kiregera kwiregura kigomba kuba kigamije nibura kwiregura ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo, cyangwa guhwanya imyenda. Ubujurire nta shingiro. Amagarama y urubanza ahwanye n’ ibyarukozwemo. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 110; Itegeko No 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, ingingo ya 11.
## Page 3
Imanza zifashishijwe: Urubanza RCOMAA 0057/16/CS, I&M BANK Ltd v Sebulikoko n’undi rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/06/2017; Urubanza RS/INJUST/RC0M 00003/2021/SC, v Equity Bank Rwanda Plc n’abandi rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/11/2022. Urubanza I.IMITEREREY’URUBANA [1] Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko rw’Ubucuruzi, Merez Petroleum Ltd irega Addax Energy SA na RDB isaba gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru Nº 020.006701 cyatanzwe ku wa 06/10/2020 cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wa Merez Petroleum Ltd Ivuga ko ku wa 06/02/2018, yagiranye na Addax Energy SA amasezerano yo kugemura ibikomoka kuri peteroli, hanyuma ku wa 28/09/2018 bagirana andi masezerano y’ingwate aho yatanze ubutaka bufite UPI: 1/01/06/01/256 bwubatseho station ya essence nk’ingwate, tariki ya 31/05/2020, Addax Energy SA iyandikira integuza y’iminsi mirongo itatu (30) kubwo kutishyura uko bikwiriye, Merez Petroleum Ltd yayisubije iyisobanurira ibibazo byabiteye, inayibwira kandi ko izakomeza kwishyura 50,000 USD buri kwezi, byatungana ikazongera ubwo bwishyu. [2] Merez Petroleum Ltd ivuga kandi ko Addax Energy SA yandikiye Umwanditsi Mukuru muri RDB hashingiwe ku masezerano y’ingwate, isaba kwegurirwa iyo ngwate; Umwanditsi Mukuru mu buryo bwihuse, aha Addax Energy SA uburengazira bwo kwegukana iyo ngwate mu cyemezo yatanze ku wa 06/10/2020, ntiyayiha kopi y’icyo cyemezo, tariki ya 24/12/2020, ibona e-mail yohereje urwandiko rw’Umwanditsi Mukuru rwo ku itariki ya 14/10/2020 ayimenyesha ko yahaye Addax Energy SA icyemezo cyo kwegukana ingwate. Mu rwego rwo gukemura icyo kibazo Merez Petroleum Ltd yishyuye Addax Energy SA 400,000 USD, isaba kandi ko ubwishyu busigaye bungana na 278,202 USD yakwishyurwa mu bwumvikane ariko Addax Energy SA ikabyanga igamije kwegukana station ifite agaciro karenze cyane ubwishyu busigaye buhwanye na 25% y’umwenda kandi ishaka kuwishyura ku neza, bityo ko ari yo mpamvu yayireze. [3] Addax Energy SA yireguye ivuga ko imaze kubona ko Merez Petroleum Ltd itangiye kutishyura neza nk’uko impande zombi zabyumvikanyeho, yayandikiye integuza mu bihe bitandukanye, ndetse iyisaba kongera igihe cy’ubugwate ariko ko itabihaye agaciro. Ivuga kandi ko Merez Petroleum Ltd itubahirije ibyo impande zombi zumvikanyeho mu masezerano y’ubwumvikane kuko yagombaga kwishyura bitarenze ku wa 31/05/2020; bityo ko kuba iyifitiye umwenda ungana na 1,153, 981 USD, igomba gutegekwa kuwishyura. [4] Umwanditsi Mukuru muri RDB yireguye avuga ko hashingiwe ku masezerano impande zombi zari zifitanye, na nyuma yo kubona ibaruwa yandikiwe na Addax Energy SA ku wa 05/10/2020 isaba kwegukana ingwate, yabyemerewe kuko Merez Petroleum Ltd yari yarananiwe kwishyura. Bityo ko ibyo ivuga ko mu gufata icyemezo Nº. 020.006701 cyo ku wa 06/10/2020 cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wayo kitubahirije amategeko ngo kuko yagishingiye ku masezerano yarangiye nta gaciro byahabwa, kuko amasezerano avugwa yagomba kurangira tariki 31/05/2020, ari na cyo gihe Merez Petroleum Ltd yemeye ko izaba yamaze kwishyura. Ko
## Page 4
rero kuba yarananiwe kwishyura, bitatesha agaciro uwo mwenda Merez Petroleum Ltd ibereyemo Addax Energy SA. Asanga icyemezo kiregerwa kitateshwa agaciro kuko mu kugifata hubahirijwe ibiteganywa n’amategeko, kandi hanashingiwe ku byo impande zombi zumvikanyeho mu masezerano zagiranye. [5] Mu rubanza RCOM 00121/2021/TC rwaciwe n’Urukiko rw’Ubucuruzi ku wa 23/06/2021, urwo Rukiko rwemeje ko ikirego cya Merez Petroleum Ltd nta shingiro gifite, ko icyemezo cyegurira Addax Energy SA ingwate gihamyeho, kuko nta mpamvu yagaragajwe yatuma giteshwa agaciro. Rwemeza ko Merez Petroleum Ltd yishyura Addax Energy SA umwenda n’inyungu, kandi ko yishyura Umwanditsi Mukuru muri RDB na Addax Energy SA indishyi ku ngano igenwe mu bushishozi bw’Urukiko, ko indishyi yo isaba itazihabwa, ko irangizarubanza ry’agateganyo risabwa ritemewe. Rutegeka Merez Petroleum Ltd kwishyura Umwanditsi Mukuru muri RDB 500.000Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka, no kwishyura Addax Energy SA 355.423.147Frw agizwe na 354,923,147Frw (356.778 USD) y’umwenda remezo n’inyungu iyibereyemo (agizwe na 325.918,48USD y’umwenda remezo na 30.859,52USD y’inyungu z’ubukererwe) na 500.000 Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka, kandi ko idasubizwa 20.000 Frw y’ingwate y’amagarama yatanze irega. [6] Merez Petroleum Ltd yajuririye Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi ku mpamvu zo kuba Urukiko rw’Ubucuruzi rwarahaye agaciro ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cyayo kandi bidafitanye isano, kuba rwaremeje ko icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru muri RDB cyaregewe kigumaho kandi cyaratanzwe mu buryo bunyuranije n’amategeko, no kuba rwarirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 41 igika cya 2, y’Amabwiriza y’Umwanditsi Mukuru Nº 001/2020/ORG yo ku wa 12/05/2020 agenga ibyerekeye gucunga, gukodesha, kugurisha mu cyamunara, no kwegukana ingwate. [7] Ku wa 12/08/2022, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwaciye urubanza RCOMA 00516/2021/HC, rwemeza ko ubujurire bwa Merez Petroleum Ltd bufite ishingiro kuri bimwe, ko ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd cyo kwishyuza umwenda ushingiye ku masezerano yiswe Settlement agreement kitagombaga kwakirwa ngo gisuzumwe, ko umwenda wari ushingiweho n’ingwate yafashweho icyemezo kiburanwa wamaze kwishyurwa wose. Rwemaza ko icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru muri RDB gifite No 020.006701 cyatanzwe ku wa 06/10/2020 cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo Merez Petroleum Ltd yari yatanzeho ingwate gikuweho, ko icyemezo cyafashwe mu rubanza rwajuririwe gihindutse, ko ubwishyu Addax Energy SA yari yagenewe ku rwego rwa mbere bukuweho, ko nta ndishyi zitanzwe, ko amafaranga y’igarama yatanzwe aguma mu isanduku ya Leta. [8] Addax Energy SA ntiyishimiye imikirize y’urubanza iyijuririra muri uru Rukiko ivuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N° 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa n’ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate, ko kandi rwitiranyije ibintu uko bitari bigatuma rugera ku mwanzuro utari wo. Ivuga kandi ko Urukiko rwemeje ko ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd cyo kwishyuza umwenda ushingiye ku masezerano yiswe Settlement agreement kitagombaga kwakirwa ngo gisuzumwe kandi gifitanye isano n’uru rubanza.
## Page 5
[9] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 08/05/2023, Addax Energy SA, ihagarariwe na Me Mitali Calvin, naho Merez Petroleum Ltd ihagarariwe n’Umuyobozi Mukuru wayo, Mutaganda Eric, yunganiwe na Me Butare Emmanuel hamwe na Me Zimulinda Jackson, naho RDB ititabye, Urukiko rufata icyemezo ko urubanza ruburanishwa idahari kuko yari izi itariki y’urubanza ariko ntiyitabe nta mpamvu. [10] Muri rusange Addax Energy SA yajuriye ivuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N° 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa n’ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate bituma rwemeza ko Merez Petroleum Ltd isubizwa ingwate kandi yareguriwe ingwate kuko itishyuye mu gihe bari barumvikanye mu masezerano, ko urwo Rukiko rwitiranyije ibintu uko bitari bigatuma rwemeza ko ku wa 09/04/2021 umwenda iyo ngwate ya station ya Merez Petroleum Ltd yari ishingiyeho yari yararangije kuwishyura wose, kandi atari byo, kuko Merez Petroleum Ltd yarangije kwishyura igihe ingwate yegukanwe ku itariki ya 13/01/2021. Ivuga kandi ko Urukiko rwemeje ko ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd cyo kwishyuza umwenda ushingiye ku masezerano yiswe “Settlement agreement” kitagombaga kwakirwa ngo gisuzumwe kandi ibyo yaregeye bifitanye isano n’iki kirego. Isoza isaba amafaranga y’ibyagiye ku rubanza. [11] Merez Petroleum Ltd yiregura ivuga ko umwenda wose ingwate ishingiyeho yarangije kuwishyura ku wa 9/04/2021, nk’uko bigaragazwa n’inyandiko za transfer zakozwe zigaragaza ko Addax Energy SA yakiriye ubwishyu bwose bw’umwenda yishyuzaga, cyane ko Merez Petroleum Ltd yishyuye 920,000 USD mu gihe umwenda Addax Energy SA yishyuza wanganaga na 919,361 USD, ko rero nta kosa Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwakoze mu kwemeza ko isubizwa ingwate yayo. Ivuga kandi ko Urukiko rutigeze rwitiranya igihe icyemezo cyo kwegukana ingwate cyatangiwe, ndetse n’igihe ubwishyu bwatangiwe, ko ahubwo Urukiko rwasanze nyuma yuko Addax Energy SA yeguriwe ingwate, Merez Petroleum Ltd yarakomeje kwishyura ndetse ko na Addax Energy SA yagiye yakira ubwo bwishyu, kandi ikaba yemera ko yarangije kwishyurwa umwenda wose. Ikomeza ivuga ko umwenda iki kirego gishingiyeho wamaze kwishyurwa nk’uko impande zombi zibyemeranya, ko rero nta sano riri hagati y’ikirego yatanze kigamije gutesha agaciro icyemezo cyatanzwe n’Umwanditsi Mukuru n’ikirego cyuririye ku kindi gishingiye ku masezerano y’ubwikorezi. Isoza isaba gusubizwa amafaranga y’ibyagiye ku rubanza. Naho RDB, mu myanzuro yayo isaba Urukiko kuzashingira ku myanzuro yatanze mu rubanza rwajuririwe. [12] Muri uru rubanza Urukiko rurasuzuma ibibazo bikurikira: 1.Kumenya niba Urukiko rwarirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N° 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa n’ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate; 2.Kumenya niba ikirego cya Addax Energy SA cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd cyo kwishyuza umwenda w’ubwikorezi n’inyungu zawo kitaragombaga kwakirwa; 3.Kumenya niba amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa muri uru rubanza afite ishingiro. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA
## Page 6
1. Kumenya niba Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwarirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N° 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa n’ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate [13] Uhagarariye Addax Energy SA avuga ko mu gika cya 35 cy’urubanza RCOMA 00516/2021/HCC, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N° 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, iteganya ko: ‘’Uwatanze ingwate afite uburenganzira bwo gusubizwa ingwate ye igihe cyose amaze kwishyura umwenda we wose hakurikijwe ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate’’, n’ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate by’uko Merez Petroleum Ltd yagombaga kuba yarishyuye umwenda ku wa 31/05/2020 nk’uko impande zombi zabyumvikanyeho mu ngingo ya 1.1 y’amasezerano y’ubugwate, iteganya ko : "Security period means the period beginning on the date this mortgage and ending on the date upon which all the secured obligations, as defined under clause 2.1, have been fully and irrevocably paid or discharged to the satisfaction of the mortgagee estimated on or about 31 May 2020" ndetse n’iby’uko amasezerano y’ubugwate azahita ashyirwa mu bikorwa mu gihe cyose hazagaragara kutubahiriza amasezerano, by’umwihariko mu gihe uwatanze ingwate ananiwe kwishyura ku itariki yumvikanyweho.12 [14] Avuga kandi ko rwirengagije ko hamaze kugaragara kutubahiriza amasezerano, uwahawe ingwate, aba afite uburenganzira bwo kwegukana umutungo utimukanwa, nk’uko biteganywa n’amasezerano y’ubugwate mu gika cyayo cya 7.1.1 , ko ibi binahura n’ibyateganyijwe mu ngingo ya 2 y’Itegeko N°13/2010 ryo ku wa 07/05/2010 rihindura kandi ryuzuza Itegeko Nº 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa iteganya ko: “Amasezerano y’ubugwate agaragaza ingingo ziha ububasha uwahawe ingwate bwo kuyicunga, kuyikodesha, kuyigurisha cyangwa kuyegukana igihe uwatanze ingwate atabashije kwishyura’’. [15] Mu gusobanura iyi ngingo y’ubujurire, atanga urugero ku buryo banki ishobora kuba yakwegukana cyagwa ikagurisha ingwate y’uyibereyemo umwenda mu gihe itariki impande zombi zunvikanyeho ko uwatanze ingwate agomba kuba yishyuye atayubahiriza banki ikegukana ingwate cyangwa ikagurishwa. Avuga ko nyuma y’ibyo uwatanze ingwate yishyura banki nyuma y’amezi ane, yamara agatanga ikirego mu rukiko asaba ko icyemezo cyo kwegukana cyagwa kugurisha ingwate cyavaho kuko yarangije kwishyura, ibyo byatuma urwego rw’imari ruhungabana bikomeye kuko amabanki yaba atagishobora kugurisha cyangwa kwegukana ingwate, cyane ko iyo precedent yagira ingaruka zikomeye ku burenganzira bw’uberewemo umwenda (secured creditor) mu Rwanda, no ku mikorere y’Umwanditsi Mukuru muri Rwanda Development Board yerekeye gutanga uburengazira bwo kwegukana ingwate. [16] Uhagarariye Merez Petroleum Ltd avuga ko mu nyandikomvugo y’iburanisha yo ku wa 07/07/2022 ku rupapuro rwa 3 n’urwa 4, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwabajije Me Mitali 1 The security interest created under this Mortgage shall immediately become due and enforceable on the occurrence of any of the following events of default, namely. Clause 6.1.1 of the Mortgage Agreement: If the Mortgagor fails to pay on the due date any money or to discharge any obligation under the Supply Agreement’’.) 2
## Page 7
Calvin wari uhagarariye Addax Energy SA ikibazo kigira kiti: “ubwo bwishyu mubwemeranyaho?”, asubiza agira ati: “Yego”, ko rero ibi byumvikanisha neza ko impande zombi zemeranyijwe imbere y’Urukiko ko umwenda wishyuwe 100%, kandi ko uretse n’ibyo, hari n’inyandiko za transfer zose zakozwe zigaragaza ko Addax Energy SA yakiriye ubwishyu bwose bw’umwenda yishyuzaga, cyane ko Merez Petroleum Ltd yishyuye 920,000USD mu gihe umwenda Addax Energy SA yishyuza wanganaga na 919,361USD nk’uko bigaragara mu ibaruwa yayo ku wa 20/08/2020. [17] Avuga kandi ko Addax Energy SA itagombaga guhabwa Station ya Merez Petroleum Ltd kandi umwenda wose warishyuwe nk’uko na yo yabyiyemereye imbere y’Urukiko, nk’uko n’Urukiko rwabibonye, aho rwashingiye ku kuba RDB yaratanze icyemezo cyo kugurisha ingwate Merez Petroleum Ltd yaramaze kwishyura igice kinini cy’umwenda, ndetse ikaba yarakomeje kwishyura kugeza umwenda wose ushizemo ku wa 09/04/2021, rukemeza ko icyemezo cyatanzwe n’Umwanditsi Mukuru giteshwa agaciro, kubera ko umwenda iyo ngwate ya Merez Petroleum Ltd yari ishingiyeho yari yararangije kuwishyura wose. Bityo ko kuba Addax Energy SA isaba Urukiko guhabwa station kandi Merez Petroleum Ltd yaramaze kuyishyura umwenda wayo, ari ugushaka kwikungazaho imitungo yayo nta mpamvu (Enrichissement sans cause). [18] Ashingiye ku ngingo ya 11 y’Itegeko No10/2009 ryo ku wa14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa nk’uko ryavuguruwe kugeza ubu, iteganya ko: “Uwatanze ingwate afite uburenganzira bwo gusubizwa ingwate ye igihe cyose amaze kwishyura umwenda we wose hakurikijwe ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate”, avuga ko asanga nta makosa Urukiko rwakoze mu kwemeza ko Merez Petroleum Ltd isubizwa ingwate yari yatanze, kuko yamaze kwishyura umwenda wose, bityo ko iyi ngingo itigeze yirengagizwa nkuko Addax Energy SA ibivuga. [19] Asobanura ko ku bijyanye n’ibyo Addax Energy SA ivuga ko Merez Petroleum Ltd yatinze kwishyura, asanga Merez Petroleum Ltd yaragaragarije Umwanditsi Mukuru muri RDB ndetse n’inkiko zombi zabanje ko kutishyura ku gihe bitaturutse kubushake bwayo, ko ahubwo byatewe n’ingamba zafashwe zo kurwanya Covid-19 hakabaho “Total Lockdown”, ko iyi yayibereye impamvu itigobotorwa (force majeure), kuko amafaranga yagombaga kwishyura yaturukaga mu bikomoka kuri peteroli yakiraga muri icyo gihe bikaba byari byahagaritswe. [20] Asobanura kandi ko kuri za sosiyete zicuruza ibikomoka kuri peteroli ndetse na “transport” yazo, nta modoka z’u Rwanda zambukaga imipaka ngo zijye mu bihugu by’ibituranyi nk’uko byari bisanzwe, kubera ko u Rwanda rwasabaga izabo guhindura abazitwara mu rwego rwo kwirinda Covid-19 kandi ntizihagarare mu nzira zidaherekejwe. Ibyo bikaba byaragize ingaruka zikomeye ku bijyanye n’ubucuruzi bwa sosiyete Merez Petroleum Ltd bushingiye kubikomoka kuri petroli yagemurirwaga, akaba ari na ho yakuraga ubwishyu. Avuga kandi ko nubwo byari bikomeye gutyo, ariko ko Merez Petroleum Ltd yirengagije ibyo byose ikiyemeza kujya yishyura nibura 50,000 USD buri kwezi, hanyuma ikamenyesha Addax Energy SA ko ibintu nibitungana izongera ubwo bwishyu, kandi ko kugeza ku wa 09/04/2021 umwenda wose wari umaze kwishyurwa. [21] Ashingiye ku ngingo ya 92 y’Itegeko N° 45/2011 ryo ku wa 25/11/2011 rigenga amasezerano, iteganya ko: “Iyo uruhande rumwe rudashobora gukora ibisabwa mu masezerano
## Page 8
ku mpamvu zitaruturutseho cyangwa indi mpamvu ntarengwa itunguranye, inshingano y’urwo ruhande yo gukora ibisabwa ivaho, keretse iyo uko ibintu bimeze bibigaragaza ukundi”, avuga ko kuba Merez Petroleum Ltd itarabashije kwishyura mu gihe cyari cyarumvikanyweho mu masezerano impande zombi zagiranye bitayiturutseho, bitafatwa nko kwica amasezerano. Byongeye kandi kuba Addax Energy SA ikomeza kuregera Station kandi yarishyuwe umwenda yari iberewemo ari uko izi neza ko station ifite agaciro karenze kure umwenda Merez Petroleum Ltd yari iyibereyemo, nk’uko bigaragazwa n’igenagaciro ry’umutungo watanzweho ingwate riri muri system, bityo ko ishaka kungukira mu gihombo cya Merez Petroleum Ltd [22] Akomeza avuga ko amasezerano y’ubugwate yo ku wa 06/02/2018, RDB yashingiyeho itanga uburenganzira bwo kwegukana umutungo wa Merez Petroleum Ltd, yari yararangiye ku wa 31/05/2020, kandi ko muri ayo masezerano ntaho byari biteganyijwe ko Addax Energy SA niramuka itishyuwe izegukana ingwate. Ko ariko yahawe uburengenzira bwo kwegukana ingwate rwihishwa, kubera ko Merez Petroleum Ltd itamenyeshejwe icyemezo cyo kwegukana ingwate nk’uko biteganywa n’ingingo ya 41 igika cya 2 y’Amabwiriza y’Umwanditsi Mukuru Nº 001/2020/ORG yo ku wa 12/05/2020 agenga ibyerekeye gucunga, gukodesha, kugurisha mu cyamunara, no kwegukana ingwate. [23] Asoza asaba Urukiko kwemeza ko icyemezo cyafashwe n’Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi ko Merez Petroleum Ltd igomba gusubizwa ingwate yayo kigumaho kuko yamaze kwishyura umwenda yari ibereyemo Addax Energy SA, ko kandi icyo cyemezo gikurikije amategeko. UKO URUKIKO RUBIBONA [24] Ingingo ya 11 y’Itegeko No10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa nk’uko ryavuguruwe kugeza ubu, iteganya ibikurikira: “Uwatanze ingwate afite uburenganzira bwo gusubizwa ingwate ye igihe cyose amaze kwishyura umwenda we wose hakurikijwe ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate”. Ingingo ya 2 y’Itegeko N°13/2010 ryo ku wa 07/05/2010 rihindura kandi ryuzuza Itegeko Nº 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa nayo iteganya ko: “Amasezerano y’ubugwate agaragaza ingingo ziha ububasha uwahawe ingwate bwo kuyicunga, kuyikodesha, kuyigurisha cyangwa kuyegukana igihe uwatanze ingwate atabashije kwishyura’’. [25] Urukiko rusomeye hamwe ingingo zavuzwe haruguru rusanga zumvikanisha ko uwatanze ingwate afite uburenganzira bwo kuyisubizwa mu gihe yishyuye umwenda wose, ko kandi uwahawe ingwate afite uburenganzira bwo kuyicunga, kuyikodesha, kuyigurisha cyangwa kuyegukana igihe uwatanze ingwate atabashije kwishyura. Mu yandi magambo mu gihe uwatanze ingwate yishyuye umwenda wose asubizwa ingwate ye, ariko iyo atishyuye ingwate yatanze niyo iherwaho hashakishwa ubwishyu bw’umwenda yishingiye. Bivuze ko icyo ingwate iba igamije ari ukugira ngo mu gihe uwagurije atishyuwe, ingwate ibe yashingirwaho hashakishwa ubwishyu. [26] Ku birebana n’uru rubanza ingingo ya 1.1 y’amasezerano y’ubugwate isobanura igihe amasezerano y’ubugwate azamara, ni ukuvuga kuva yashyirwaho umukono kugeza ibyishingiwe
## Page 9
byishyuwe mu buryo bwuzuye kandi budasubirwaho3. Iyo ngingo iteganya ko amasezerano y’ubugwate azarangira ku wa 31/05/2020. [27] Ikibizo kiri muri uru rubanza n’icyo kumenya niba uwatanze ingwate wishyuye nyuma y’igihe cyateganijwe mu masezerano y’ubugwate, nyirikuguriza akakira ubwo bwishyu kandi yaramaze kwegukana ingwate yagumana ingwate n’ubwishyu cyangwa niba yasubiza ingwate yahawe. [28] Impande zombi zemeranya ko Merez Petroleum Ltd yatinze kwishyura, bituma Addax Energy SA yegukana ingwate (station ya Merez). Zemeranya kandi ko nubwo byagenze gutyo kubera icyo gihe ubucuruzi bw’ibikomoka kuri peteroli byari byahagaze kubera Covid-19, Merez Petroleum Ltd yakomeje kwishyura. Icyo impande zombi zitemeranwaho ni uko Addax Energy SA ivuga ko amafaranga Merez Petroleum Ltd yishyuye nyuma y’uko yegukanye ingwate yishyuwe umwenda wa kabiri ukomoka kuri “Settlement agreement” naho Merez Petroleum Ltd ikavuga ko ubwishyu yakomeje gutanga ari ubw’umwenda wa mbere ushingiye ku masezerano yiswe “Supply agreement”, ari nawo yatangiye ingwate, ukaba ntaho uhuriye n’umwenda wa kabiri ushingiye ku masezerano yiswe “Settlement agreement”. [29] Urukiko rurasanga nk’uko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwabibonye, mu gihe umwenda ingwate yari ishingiyeho wari umaze kwishyurwa, kandi ubwo bwishyu bwari bugamije gucungura ingwate Merez Petroleum Ltd yari yaratanze, ntabwo byaba byumvikana uburyo Addax energy sa yakiriye ubwo bwishyu kugeza umwenda urangiye, yagumana ingwate yari yegukanye mu gihe umwenda yari ishingiyeho wari umaze kurangira kwishyurwa yitwaje yuko hari undi mwenda iyibereyemo, nk’uko rero biteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko N° 10/2009 ryo ku wa14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa nk’uko ryavuguruwe kugeza ubu ko uwatanze ingwate afite uburenganzira bwo gusubizwa ingwate ye igihe cyose amaze kwishyura umwenda we wose hakurikijwe ibyumvikanyweho mu masezerano y’ubugwate, Urukiko rurasanga Merez Petroleum Ltd ifite uburenganzira bwo gusaba gusubizwa ingwate yatanze. [30] Urukiko rurasanga mu gihe Addax Energy SA yari ihisemo kwakira ubwishyu bw’umwenda wa mbere, ari nawo ingwate yari ishingiyeho, kugeza uwo mwenda urangiye kwishyurwa, yagombaga guhita yumva ko igomba guhita isubiza iyo ingwate kuko icyo yari igamije cyari gisojwe. Ibi byagiye byibutswa mu manza zitandukanye zaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga aho rwavuze ko intego yo gutanga ingwate y’umwenda, ari ugutanga icyizere ko umwenda uzishyurwa, kugira ngo mu gihe cyose umwenda waba utishyuwe, n’agaciro k’ingwate, kagumeho4. Urukiko rurasanga Addax Energy SA itakwakira ubwishyu bw’umwenda wishingiwe kugeza wishyuwe wose ngo inagumane ingwate yari ishingiye kuri uwo mwenda, kuko ibyo bintu byombi bidashobora kubangikana. 32Security period means the period beginning on the date this mortgage and ending on the date upon which all the secured obligations, as defined under clause 2.1, have been fully and irrevocably paid or discharged to the satisfaction of the mortgagee estimated on or about 31 May 2020" 4 Reba urubanza RCOMAA 0057/16/CS rwaciwe ku wa 09/06/2017, I&M BANK Ltd yaburanye na Sebulikoko Niyomwungeri Emmanuel hamwe na Rwasibo Béatrice. Reba kandi urubanza Reba urubanza RS/INJUST/RC0M 00003/2021/SC, rwaciwe ku wa 18/11/2022 haburana Equity Bank Rwanda Plc, BES & Supply Ltd na Uwimana Saidi Salim.
## Page 10
[31] Urukiko rurasanga ibyo Addax Energy SA ivuga ko amafaranga Merez Petroleum Ltd yagiye itanga yishyuraga umwenda wa kabiri, akaba ari yo mpamvu yegukanye ingwate ikanakomeza kwakira ubwishyu nta shingiro byahabwa, kuko usibye ko ayo masezerano yombi atandukanye, akaba atakwivanga, nta nubwo Addax Energy SA igaragaza andi masezerano yaba yaragiranye na Merez Petroleum Ltd aho impande zombi zaba zarumvikanye ko umwenda ujyanye n’amasezerano ya mbere, urangizwa no kuba Addax Energy SA, yegukanye ingwate, ko ubundi bwishyu bukurikiyeho bugamije kwishyura umwenda wa kabiri. Kuba rero buri masezerano aba afite umwihariko wayo, ushingiye ku byo abayagiranye bumvikanyeho, kandi akaba Addax Energy SA idashobora kugaragaza andi masezerano yagiranye na Merez Petroleum Ltd agaragaza uburyo umwenda ushingiye ku masezerano ya kabiri uzishyurwamo, Urukiko rurasanga, Addax Energy SA yaragombaga guhitamo kwegukana ingwate ntiyakire ubundi bwishyu bwa Merez Petroleum Ltd cyangwa kuyisubiza ikakira ubwishyu bw’amafaranga. Kuba rero yarakiriye ubwishyu birumvikana ko nayo yemeraga ko izasubiza Merez Petroleum Ltd ingwate mu gihe izaba irangije kwishyura umwenda wose iyo ngwate ishingiyeho, bityo igomba gusubiza Merez Petroleum Ltd ingwate yayo kuko umwenda yari ishingiyeho wamaze kwishyurwa. [32] Urukiko rurasanga na none ibyo uhagarariye Addax Energy SA avuga mu gihe uwatanze ingwate yaba amaze kwishyura hanyuma agatanga ikirego mu rukiko asaba ko icyemezo cyo kwegukana cyangwa kugurisha ingwate cyavaho kuko yarangije kwishyura, ibyo byatuma urwego rw’imari ruhungabana bikomeye kuko amabanki yaba atagishobora kugurisha cyangwa kwegukana ingwate, ntacyo byabamarira muri uru rubanza, kuko ikibazo atari ugusaba gusubizwa ingwate kubera ko Merez Petroleum Ltd yamaze kwishyura, ahubwo ikibazo ni uko Addax Energy SA yakiriye ibwishyu bw’umwenda wari wishingiwe n’ingwate, hanyuma igakomeza kugumana iyo ingwate. [33] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga ubujurire bwa Addax Energy SA kuri iyi ngingo nta shingiro bufite. 2. Kumenya niba ikirego cya Addax Energy SA cyo kwishyuza umwenda w’ubwikorezi n’inyungu zawo cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd kitaragombaga kwakirwa [34] Uhagarariye Addax Energy SA avuga ko Addax Energy SA yatanze ikirego cyuririye ku cya Merez Petroleum Ltd yishyuza umwenda ushingiye ku masezerano yiswe “Settlement agreement”,Urukiko rukanga kucyakira ngo rugisuzume kandi cyari gifitanye isano n’icyaburanwaga, kuko ibirego byombi byari bihuriye ku kwishyuza Merez Petroleum Ltd amafaranga yari iyibereyemo akomoka ku bicuruzwa bya peteroli, Addax Energy SA yahaye Merez Petroleum Ltd. Bityo asaba ko icyemezo cyafashwe mu rubanza RCOM 00121/2021/TC cyagumishwaho, hanyuma Addax Energy SA ikishyurwa umwenda ungana na USD 665,184.38 n’inyungu zingana na 518,298.94 USD. [35] Uhagarariye Merez Petroleum Ltd mu kwiregura kuri iyi ngingo, avuga ko niba koko Merez Petroleum Ltd Ltd ibereyemo Addax Energy SA umwenda ungana na USD 665,184.38, udakwiye gusuzumirwa muri uru rubanza, ko ikwiye kuzawutangira ikindi kirego kubera ko umwenda iki kirego gishingiyeho wamaze kwishyurwa nk’uko impande zombi zibyemeranya. Asobanura ko Merez Petroleum Ltd yatanze ikirego kijyanye no gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru No 020.006701 cyatanzwe ku wa 06/10/2020 cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wa Merez Petroleum Ltd Certificate to acquire the mortgaged property) ,
## Page 11
hanyuma na Addax Energy SA igatanga ikirego cyuririye kuri icyo (Counterclaim) isaba kwishyurwa umwenda ushingiye ku yandi masezerano y’ubwikorezi (transport agreement) zari zifitanye, ariko Urukiko rw’Ubucuruzi rugasuzuma ikirego cyayo nk’ikirego kiregera kwiregura kandi byari ibirego bibiri bitandukanye. Naho Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi mu gusuzuma iyi ngingo rugasanga icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru ari na cyo ikirego gishingiyeho gifitanye isano n’amasezerano yo kugemura (Supply agreement) gusa, bityo ko umwenda uturuka kuri ‘’Transaport agreement’’ ari na wo waje kuvamo amasezerano y’ubwikiranure yiswe ‘’Settlement agreement’’ ntaho uhuriye n’ukomoka ku masezerano yo kugemura (Supply agreement) ari nayo Merez Petroleum Ltd yatangiye ingwate. [36] Avuga kandi ko ashingiye ku ngingo ya 110 y’itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko “Ikirego kiregera kwiregura cyakirwa gusa iyo kiri mu bubasha bw’Urukiko rwaregewe kandi kigamije nibura kimwe muri ibi bikurikira: 1° kwiregura k’uregwa ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo; 2° guhwanya imyenda kugira ngo ababuranyi babe bishyuranye”, asanga ibyo birego byombi bidafitatanye isano kuko n’amasezerano bikomokaho atandukanye. Kandi ko ikirego cya Addax Energy SA kitari kigamije guhwanya imyenda (compensation judiciaire) nk’uko biteganywa n’ingingo imaze kuvugwa haruguru ku buryo cyagombaga gusuzumirwa hamwe n’icyatanzwe na Merez Petroleum Ltd. Bityo ko asaba Urukiko rw’Ubujurire kuzabisuzuma, maze ikirego gishingiye ku masezerano y’ubwikorezi kigatandukanywa n’iki kigamije gutesha agaciro icyemezo cyatanzwe n’Umwanditsi Mukuru, kubera ko ibi birego byombi bidafitanye isano nk’uko byasobanuwe haruguru. UKO URUKIKO RUBIBONA [37] Ingingo ya 110, igika cya 1 n’icya 2, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ibikurikira: “Ikirego kiregera kwiregura ni igitangwa n’uregwa agamije gusaba ko urega agira ibyo acibwa muri urwo rubanza. Ikirego kiregera kwiregura cyakirwa gusa iyo kiri mu bubasha bw’urukiko rwaregewe kandi kigamije nibura kimwe muri ibi bikurikira: 1° kwiregura k’uregwa ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo; 2° guhwanya imyenda kugira ngo ababuranyi babe bishyuranye.” [38] Iyi ngingo yumvikanisha ko kugira ngo ikirego kiregera kwiregura cyakirwe ni uko kigomba kuba kiri mu bubasha bw’urukiko rwaregewe kandi kigamije kwiregura ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo, cyangwa kigamije guhwanya imyenda kugira ngo ababuranyi babe bishyuranye.” [39] Dosiye y’urubanza igaragaza ko Merez Petroleum Ltd yatanze ikirego mu Rukiko rw’Ubucuruzi, irega RDB na Addax Energy SA isaba “Gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru No020.006701 cyatanzwe ku wa 06/10/2020 cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wa Merez Petroleum Ltd ”. Muri urwo rubanza Addax Energy SA nayo itanga ikirego kiregera kwiregura kigamije kwishyurwa umwenda ushingiye ku masezerano y’ubwikorezi (transport agreement). [40] Dosiye y’urubanza igaragaza ko ku wa 20/08/2020, Addax Energy SA yahaye Merez Petroleum Ltd integuza iyimenyesha ko umwenda usigaye ungana na 919,361USD, kandi
## Page 12
iyimenyesha ko igiye gutangira gukurikirana igikorwa gishingiye ku mategeko cyo kwegukana ingwate, inagaragaza ko uwo mwenda ushingiye ku masezerano yiswe “Supply agreement” yo ku wa 06/02/2018 yavuguruwe ku wa 20/08/2018. Inagaragaza ko icyemezo cyo kwegukana ingwate cy’Umwanditsi Mukuru cyo ku wa 06/10/2020 cyashingiye kuri ayo masezerano y’ingwate. [41] Nk’uko bayagaragajwe haruguru, ikirego cy’iremezo cyatanzwe na Merez Petroleum Ltd isaba Urukiko gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wa Merez Petroleum Ltd kireba Umwanditsi Mukuru muri RDB wafashe icyo cyemezo na Addax Energy SA yegukanye uwo mutungo, naho ikirego kiregera kwiregura cyatanzwe na Addax Energy SA kigamije kwishyurwa umwenda ushingiye ku masezerano y’ubwikorezi (transport agreement), kireba Addax Energy SA na Merez Petroleum Ltd gusa. [42] Urukiko rurasanga nk’uko byasobanuwe n’Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi mu rubanza rujuririrwa, umwenda Merez Petroleum Ltd yatangiye ingwate ni umwenda ushingiye ku masezerano yiswe “Supply agreement” yo ku wa 06/02/2018 yavuguruwe ku wa 20/08/2018, ukaba utandukanye n’umwenda w’ubwikorezi ushingiye ku masezerano yiswe “Settlement agreement”. Kuba rero icyemezo Umwanditsi Mukuru yafashe cyo kwegurira Addax Energy SA ingwate (station) gishingiye ku masezerano yiswe “Supply agreement”, kuko uwo mwenda ari wo watangiwe iyo ngwate, birumvikana ko Addax Energy SA itagombaga kuregera ibijyanye n’amasezerano y’ubwikorezi mu rubanza rusaba gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru kuko amasezerano ibyo birego byombi bishingiyeho atandukanye kandi umwenda wa kabiri (transport agreement) ntabwo warebaga Umwanditsi Mukuru muri RDB kuko atari wo watangiwe ingwate ya station yeguriwe Addax Energy SA. [43] Urukiko rurasanga kuba amasezerano ibyo birego byombi bishingiyeho atandukanye byumvikanisha ko bitagombaga guhurizwa mu kirego kimwe, ahubwo Addax Energy SA yashoboraga gutanga ikirego cyihariye yishyuza Merez Petroleum Ltd mu gihe igihe cyo kwishyura cyaba cyarageze ariko ntiyishyure. Kuba rero yaratanze ikirego kiregera kwiregura kidafitanye isano n’ikirego cy’iremezo, birumvikana ko kitagombaga kwakirwa. [44] Hashingiwe ku bisobanuro byatanzwe haruguru, Urukiko rurasanga ikirego kiregera kwiregura cyatanzwe na Addax Energy SA kigamije kwishyurwa umwenda ushingiye ku masezerano y’ubwikorezi (transport agreement) nta sano gifitanye n’ikirego cy’iremezo cyatanzwe na Merez Petroleum Ltd isaba Urukiko gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru cyo kwegurira Addax Energy SA umutungo wa Merez Petroleum Ltd, kandi kitagamije guhwanya imyenda, bityo kikaba kitaragombaga kwakirwa ngo gisuzumwe n’urwo Rukiko nk’uko byemejwe n’Urukiko Rukuru rw’Ubucurizi, ubujurire bwa Addax Energy SA kuri iyi ngingo bukaba nta shingiro bufite. 3.Kumenya niba amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa muri uru rubanza afite ishingiro [45] Uhagarariye Addax Energy SA ashingiye ku ngingo ya 64 y’Itegeko Nº 45/2011 ryo ku wa 25/11/2011 rigenga amasezerano, no ku ngingo ya 110 n’iya 111 z’Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo, n’iz’ubutegetsi, asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Merez Petroleum Ltd kwishyura Addax Energy SA 500.000Frw
## Page 13
y’igihembo cya Avoka yatanze mu Rukiko rw’Ubucuruzi, 1.500.000 Frw y’igihembo cya Avoka yo mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi, na 3.000.000 Frw yo kuri uru rwego rw’ubujurire. [46] Uhagarariye Merez Petroleum Ltd yiregura ku mafaranga asabwa na Addax Energy SA avuga ko nta shingiro akwiye guhabwa, kubera ko yamaze kuyishyura umwenda wose yari iyibereyemo kandi ko na yo ubwayo ibyemera, bityo ko icyemezo cyuko Merez Petroleum Ltd igomba gusubizwa umutungo wayo kigomba kugumaho. Kandi ko Merez Petroleum Ltd nta makosa yakoze ku buryo Urukiko rwayaheraho ruyitegeka kwishyura Addax Energy SA ibihembo bya Avoka isaba, kuko yagerageje gushaka kumvikana na yo iyigaragariza ingorane yahuye na zo kandi zitayiturutseho, n’uburyo yateganyaga kwishyuramo umwenda yari iyifitiye ushingiye ku masezerano yiswe Supply agreement, ikabyanga igamije kwegukana ingwate yayo mu buryo bw’ibanga itabiyimenyesheje. Bityo kuba Addax Energy SA ari yo yishoye mu manza, ikwiye kwirengera ingaruka zabyo zose. [47] Avuga kandi ko ashingiye ku biteganywa n’ingingo ya 111 y'Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, no ku ngingo ya 34 y’amabwiriza No 01/2014 agenga ibihembo mbonera by’abavoka, asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Addax Energy SA kwishyura Merez Petroleum Ltd 3.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka na 1.500.000 Frw y’ikurikirarubanza. [48] Uhagarariye Addax Energy SA yiregura ku mafaranga Merez Petroleum Ltd isaba avuga ko nta shingiro afite, kuko ibyakozwe n’Umwanditsi Mukuru byari bikurikije amategeko, kandi ko ari na byo impande zombi zari zarumvikanyeho mu masezerano zagiranye ku wa 28/09/2018, no muri Agreement Abstract of Morgage yo ku wa 28/09/2018. UKO URUKIKO RUBIBONA [49] Ingingo ya 111 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 28/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza mbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ibikurikira: “Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [50] Urukiko rurasanga amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka, Addax Energy SA isaba itagomba kuyahabwa kuko ubujurire bwayo nta shingiro bufite. [51] Urukiko rurasanga amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka Merez Petroleum Ltd isaba afite ishingiro, ariko ayo isaba ni menshi harebwe ibyakozwe ku rubanza, bityo mu bushishozi bw’Urukiko, ruyigeneye 500.000Frw y’igihembo cya Avoka na 200.000 Frw y’ikurikiranarubanza kuri uru rwego agomba gutangwa na Addax Energy SA. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [52] Rwemeje ko ubujurire bwa Addax Energy SA nta shingiro bufite.
## Page 14
[53] Rwemeje ko imikirize y’urubanza RCOMA 00516/2021/HC rwaciwe n’Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi ku wa 12/08/2022, igumyeho. [54] Rutegetse Addax Energy SA kwishyura Merez Petroleum Ltd 500.000 Frw y’igihembo cya Avoka na 200.000 Frw y’ikurikiranarubanza kuri uru rwego. [55] Ruvuze ko amagarama yatanzwe ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza.