AKARERE KA NGORORERO vs NKIRANUYE
The appeal was allowed because Nkiranuye Theophile failed to supply machines suitable for food processing as required by the contract's purpose and public health standards, despite the contract's lack of clarity on material specifications. The district was justified in withholding payment and seeking replacement,...
Source-derived case information.
- Citation
- RCOMA 00456/2021/HCC
- Parties
- Appellant: Akarere ka Ngororero; Respondent: Nkiranuye Theophile (Global Services Ltd)
- Court
- Commercial High Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 21 December 2022
- Case Number
- RCOMA 00456/2021/HCC
- Procedural Posture
- Commercial Appeal / Appellate Judgment
- Outcome
- appeal allowed; lower court decision set aside
- Legal Topics
- Government Contracts, Contractual Performance, Product Quality, Remedies for Breach, Public Interest Exceptions
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Akarere ka Ngororero
Appellant
Nkiranuye Theophile (Global Services Ltd)
Respondent
Procedural Posture
Commercial Appeal / Appellate Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the machines supplied by Nkiranuye Theophile (Global Services Ltd) conformed to the contract specifications and were suitable for use in a cassava flour processing plant
- 2 Whether Akarere ka Ngororero was justified in withholding payment and seeking replacement of the machines
- 3 Whether Nkiranuye Theophile was entitled to damages, interest, and legal costs
Ratio Decidendi
The appeal was allowed because Nkiranuye Theophile failed to supply machines suitable for food processing as required by the contract's purpose and public health standards, despite the contract's lack of clarity on material specifications. The district was justified in withholding payment and seeking replacement, and Nkiranuye Theophile was not entitled to damages or interest.
Court Disposition
appeal allowed; lower court decision set aside
Orders
- The decision of the Commercial Court (RCOM01571/2020/TC) is set aside in its entirety.
- Nkiranuye Theophile is ordered to pay Akarere ka Ngororero 700,000 FRW (500,000 FRW for legal fees and 200,000 FRW for appellate costs).
Full Case Text
Judgment text and source record
25 paragraphs
# AKARERE KA NGORORERO vs NKIRANUYE
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2022-12-21 - Case/document no.: RCOMA 00456/2021/HCC - Collection: Commercial High Court
## Text
## Page 1
AKARERE KA NGORORERO vs NKIRANUYE [Rwanda URUKIKO RUKURU RW’UBUCURUZI – RCOMA 00456/2021/HCC (Nkurunziza, P.J.,) 21 Ukuboza 2022] Amategeko agenga amasoko ya Leta – Amasezerano – Inenge iri mu masezerano – Iyo bigaragaye ko rwiyemezamirimo wahawe isoko agemuye ibikoresho bitujuje ubuziranenge arabiryozwa – Kuba hari inenge iri mu masezerano yakozwe n’uwatanze isoko ntibihesha rwiyemezamirimo waritsindiye uburenganzira bwo kugemura ibyo yiboneye byose. Incamake y’ikibazo: Nkiranuye Theophile ufite izina ry’ubucuruzi rya Global Services Ltd yatsindiye isoko ryatanzwe n’akarere ka Ngororero ryo kuzana imashini zitunganya ifu y’imyumbati no kuzubakira (installation) mu ruganda rw’Akarere ka Ngororero, maze asinya amasezerano agaragaza urutonde rw’imashini ndetse n’ubwoko bw’ibyuma zikozwemo. Nyuma yaho, Nkiranuye avuga ko yagemuye ibikoresho nkuko biri mu masezerano, ariko Akarere ntikubahiriza ibiyakubiyemo kuko kanze kumwishyura amafaranga yasigaye kamusaba kugura izindi mashini zisimbura izo yagemuye nta mpamvu, bituma arega mu Rukiko rw’Ubucuruzi asaba kwishyurwa imirimo yakoze. Uru rukiko rwemeza ko uwareze yishyurwa akazi yakoze, agahabwa ndetse n’indishyi. Uhagarariye Akarere ka Ngororero ntiyishimiye imikirize y’urubanza, maze arujurira mu Rukiko Rukuru rw’ubucuruzi, asaba ko icyemezo cyafashwe n’urukiko rubanza cyateshwa agaciro kuko asanga imashini zagemuwe zifite inenge kuko zitujuje ubuziranenge avuga ko zidahuye na specifications techniques zo muri dossier d’appel d’offre (DAO) itanga isoko. Uhagarariye Akarere yiregura avuga ko Urukiko rubanza mu gufata icyemezo rutagaragaje ko imashini zakiriwe n'abakozi b’Akarere mu buryo bw’umubare gusa (reception Quantitative et non Qualitative), ruterekanye kandi ko ibijyanye n’ubuziranenge bizemezwa na MINICOM mu gihe cyo gukora installation yazo. Uhagarariye Akarere avuga kandi ko hari raporo yakozwe n’Ikigo cy’Igihugu Gishinzwe Ubuziranenge (RBS) ku mashini zatanzwe na Blobal Service ya Nkiranuye Theophile, kivuga ko imashini zagemuwe ahanini zikozwe mu cyuma kigwa umugese (MILD STEEL) kandi ko ibyo binyuranye n’amabwiriza y’ubuziranenge asaba ko imashini zose zitunganya ibiribwa zigomba kuba zikoze mu cyuma kitagwa umugese (STAINLESS STEEL/INOX), bityo ko zigomba guhindurwa mu rwego rwo kubungabunga ubuzima bw’abantu. Urega nawe yiregura avuga ko Akarere ka Ngororero katagaragaje niba imashini zizagurwa ari izikoze mu cyuma gishobora gufata umugese (mild steel) cyangwa mu cyuma kidafata umugese (Stainless Steel). Urega avuga kandi ko kuba Akarere ka Ngororero kageze mu rwego rw’ubujurire akaba aribwo gashingira kuri raporo ya RSB yakozwe nyuma y’imyaka 2 imashini zakiriwe na nyuma y’igenzura RSB yakoze imashini zikigera mu Rwanda igasanga nta kibazo zifite, bityo ko Urukiko Rukuru rudakwiye kubiha agaciro, kandi ko kuba uwo baburana avuga ko hari ingingo
## Page 2
iri mu masezerano ivuga ko spécifications techniques zidahuye n’ibyagemuwe bizabazwa rwiyemezamirimo atari ukuri. Incamake y’icyemezo: Kuba hari inenge iri mu masezerano yakozwe n’uwatanze isoko ntibihesha rwiyemezamirimo waritsindiye uburenganzira bwo kugemura ibyo yiboneye byose. Ubujurire bufite ishingiro. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 12/2007 ryo kuwa 27/03/2007 ryagengaga amasoko ya Leta, ingingo ya 25. Nta manza zifashishijwe. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Nkiranuye Theophile yatsindiye isoko ryatanzwe n’akarere ka Ngororero kuzana imashini zitunganya ifu y’imyumbati no kuzubakira (installation) mu ruganda rw’Akarere ka Ngororero rifite agaciro kangana na 248,550,000FRw, kuwa 22/04/2013 asinya amasezerano agaragaza urutonde rw’imashini ndetse n’ubwoko bw’ibyuma zikozwemo. [2] Nkiranuye yatanze ikirego mu Rukiko rw’ubucuruzi avuga ko yakomeje kwandikira Akarere agasaba kubahiriza amasezerano ndetse akageza ubwo ayasesa kamusubije ko hari ibyo RSB yasabye bikosorwa kandi bitari mu masezerano, ko ari ukugura imashini zindi mu gihe yagemuye izari mu masezerano no mu nyandiko itanga isoko. Ko rero amakosa ari ay’Akarere ka Ngororero, ko ibyo byemejwe n’umugenzuzi mukuru w’imari ya Leta. [3] Nkiranuye Theophile yareze asaba guhabwa amafaranga y’imirimo yakoze atahembwe angana na Miliyoni Mirongo Ine n’Icyenda n’Ibihumbi Magana arindwi na cumi (49,710,000 Rwf), inyungu z’ubukererwe zibazwe ku 10% y’isoko ryose abazwe ku buryo bukurikira: 248550 Rwf X 10% = 24,855,000 FRw, indishyi z’ubukererwe zibazwe kuva 21/10/2015 (itariki yo gusesa amasezerano) kugeza ku itariki yatangiyeho ikirego (ku wa 06/10/2020) zingana na: 49,710,000 Rwf X 10% X 5 ans= 24,855,000 FRW, Amafaranga yose hamwe Nkiranuye Theophile yasabaga ko Urukiko rutegeka Akarere ka Ngororero n’abagobokeshejwe muri uru rubanza akaba ari: 49,710,000 FRW, yanasabaga Miliyoni enye (4,000,000 FRW) z’ikurikiranarubanza harimo Miliyoni imwe (1,000,000 FRW) y’igihembo cy’Avoka. [4] Akarere ka Ngororero kireguye kavuga ko kishyuye Nkiranuye Theophile 80% y’agaciro k’amasezerano yose angana na Miliyoni 198.840.000FRW hasigara 20% angana na Miliyoni 49.710.000frw yari kwishyurwa ari uko installation y’uruganda irangiye ndetse n’imirimo imaze kwakirwa by’agateganyo nk’uko byari biteganyijwe mu masezerano. Ko rero Nkiranuye yagemuye imashini zitujuje ubuziranenge kuko zikozwe muri carbon Steel imbere n’inyuma kandi azi neza, nk'inzobere muri byo nk'uko yabigaragaje mu byangombwa yatanze apiganira isoko, ko zitujuje ubuziranenge kugirango zikoreshwe mu ruganda rw’imyumbati kubera ko ari ibiribwa. Ko ubwo bwoko yazanye ni ubugwa umugesi ako kanya nk’uko byagaragajwe n’ikigo RSB (Rwanda Standards Board) mw'igenzura yakoze ireba ko ibyuma byujuje ubuziranenge, ko RSB yagaragaje ko icyari kugemurwa ari CARBON STEEL ku ruhande rw’inyuma gusa
## Page 3
(frame/couverture) na STAINLESS cyangwa INOX ku ruhande rw’imbere kuko ariho ibiribwa binyura. [5] Akarere ka Ngororero kakomeje kavuga ko kasabye GSE guhindura izo mashini irabyanga ivuga ko imashini Akarere kasabye arizo yazanye nyamara akirengagiza ko ataribyo. Kavuga ko muri DAO hateganyijwe ko iyo uwatsindiye isoko adasobanukiwe neza ibyifuzwa aba agomba gusobanuza kugirango azane ibyifuzwa n’urwego rutanga isoko. Ko nyuma y’aho imashine zinjiriye mu gihugu, kuri MAGERWA bafashe “sample” y’imashine nke, hafatwa umwanzuro z’uko zoherezwa mu Karere ka Ngororero, ko ibijyanye n’ubuziranenge bizasuzumwa mbere y’uko uruganda rutangira gukora. Ko inyandiko urega agaragaza ko zasinyweho kuri MAGERWA ari inyandiko zo kuzakira gusa no kuzireka zigasohoka (Exit of All) ntaho bigaragagaza ko bemeje ko zujuje ubuziranenge, zigeze mu Karere ka Ngororero, zakiriwe mu buryo bw’umubare (reception Quantitative et non Qualitative) aho mu nyandikomvugo yo kuzakira n’Urega yasinyeho, banditse ko zakiriwe mu buryo bw’umubare (Quantitativement), ko ibijyanye n’ubuziranenge ari MINICOM izabyemeza mu gihe cyo gukora installation. [6] Urukiko rwaciye urubanza rusanga imashini zisya imyumbati zari mu nyandiko y’ipiganwa arizo zazanywe na Nkiranuye ndetse n’iziteganyijwe mu masezerano Akarere ka Ngororero kagiranye na Nkiranuye Theophile ari zo yakazaniye. Urukiko rwasanze Akarere ariko kakoze amakosa yo kutagaragaza mu masezerano ubwoko bw’ibyuma kifuzamo imashini kari gakeneye, urukiko rw’ubucuruzi rwategetse Akarere ka Ngororero kwishyura Nkiranuye Theophile amafaranga y’u Rwanda na miliyoni mirongo ine n’icyenda n’igihumbi Magana arindwi na na cumi (49,710,000frw) y’umwenda, ikanishyura miliyoni cumi n’ebyiri n’ibihumbi Magana ane na makumyabiri na birindwi na Magana atanu (12,427,500frw) y’indishyi z’ubukererwe. [7] Akarere ka Ngororero ntikishimiye imikirize y’urubanza, karujurira mu Rukiko Rukuru rw’ubucuruzi, gasaba ko cyateshwa agaciro hashingiwe ku kuba gasanga hakwiye kongera gusuzumwa niba imashini zisya imyumbati GSE ya Nkiranuye yazanye arizo yatumwe ndetse n’indishyi n’inyungu zatanzwe ku rwego rwa mbere zigateshwa agaciro ahubwo akaba ariko kazigenerwa. [8] Iburanisha ry’urubanza ryabereye mu ruhame kuwa 23/11/2022, Akarere ka Ngororero kaburanirwa na Me Batsinda Aline, Nkiranuye Theophile aburanirwa na Me Nkongoli Laurent. II. IBIBAZO BIRI MURI URU RUBANZA N’ISESENGURA RYABYO A.Kumenya niba imashini zisya imyumbati GSE ya Nkiranuye yazanye arizo yatumwe [9] Akarere ka Ngororero kaburanirwa na Me Batsinda Aline kavuga ko Urukiko rwavuze mu gace ka 22, ko avis d'Appel d'offre yagaragaje imashini 14 n'ubwoko bwazo ariko sibyo kubera ko hari ahagaragajwe ko imashini zigomba kugemurwa ari carbon steel ni " Frame " ariko se ahataragaragajwe ubwoko kuki atabajije ubwo agomba kuzana cyangwa ngo azane ubutagwa umugesi ko yari abizi neza cyane ko yagaragaje icyemezo ko atari ubwa mbere akora ako kazi.
## Page 4
[10] Mu gace ka 23 na ho Urukiko rwashingiye ku ngingo ya 5 ariko ni iya 6 y'amasezerano hagati y'impande zombi ivuga ko ibizaturuka muri spécifications techniques bizabazwa Rwiyemezamirimo, ko imashini zigwa umugese zigomba guhindurwa na Rwiyemezamirimo kubera ko ariwe wahisemo kuzizana abizi neza. Kavuga ko mu gace ka 24, Urukiko rwemeje ko imashini zakiriwe n'abakozi b'Akarere ariko ntirwagaragaza ko zakiriwe mu buryo bw’umubare (reception Quantitative et non Qualitative) aho mu nyandikomvugo yo kuzakira n’Urega yasinyeho, banditse ko zakiriwe mu buryo bw’umubare (Quantitativement), ko ibijyanye n’ubuziranenge ari MINICOM izabyemeza mu gihe cyo gukora installation. [11] Akarere ka Ngororero ibyemejwe ko Akarere ariko kateguye DAO ngo ntacyo kagomba kubaza Rwiyemezamirimo, ataribyo kubera ko ibyo katanzeho spécifications nta kibazo gafite kuri izo mashini, kibaza ahataragaragajwe spécifications kuki Rwiyemezamirimo yahisemo kuzana izigwa umugese kandi abizi kandi uruganda ruzatunganya ifu iribwa n'Abanyarwanda rukaba rufitiye inyungu Abanyarwanda, bityo ko hashingiwe ku ngingo ya 60 y'Itegeko No 45/2011 ryo kuwa 25/11/2011 rigenga amasezerano mu Rwanda, hari impamvu ndemyagihugu ituma aya masezerano atarangizwa cyane cyane mu gace ka 2 n'aka 3, ko n’ingingo ya 61 y'iryo tegeko igaragaza impamvu ndemyagihugu ibuza irangizwa ry’ibyasezeranyijwe cyangwa izindi ngingo z’amasezerano ishobora kugaragazwa hashingiwe kuri ibi bikurikira: 1° itegeko ryerekeye iyo mpamvu ndemyagihugu; 2° kurengera imibereho myiza rusange. [12] Akarere kanongeraho ko ingingo ya 42 y'Itegeko No 36/2012 ryo kuwa 21/09/2012 rigenga ihiganwa mu bucuruzi no kurengera abaguzi ivuga ko:" Ugurisha aryozwa inenge zose zigaragaye ku gicuruzwa igihe cyo kugishyikiriza umuguzi. Igihe hari inenge ku gicuruzwa, umuguzi afite uburenganzira bwo gusaba ko igicuruzwa gihuzwa n’ibisabwa, gisanwa cyangwa gisimburwa nta mafaranga abitangiye, cyangwa akagabanyirizwa igiciro mu buryo buboneye cyangwa se amasezerano ajyana n’ikigurishwa agaseswa." Ko hashingiwe kuri iyi ngingo, Akarere ka Ngororero katagomba kwakira imashini zitujuje ubuziranenge kandi byagaragajwe ndetse na Rwiyemezamirimo abizi neza nka Expert wari usanzwe akora iyo mirimo nk'uko yabigaragaje na cyane ko nyuma aribwo yagaragaje ko no kuzana ibitagwa umugese bishoboka ariko ukibaza impamvu yahisemo kuzana ibigwa umugese kandi zitagomba gukoreshwa mu ruganda rutunganya ibiribwa. [13] Akarere gakomeza kavuga ko byagaragaye ko Nkiranuye Theophile yazanye imashini zitujuje ubuziranenge kandi nawe akaba abyiyemerera ariko akavuga ko arizo bamutumye, imvugo ye itari ukuri. Ko ibikoresho GSE ye yagemuye harimo ibyazanye umugese, iyi ikaba ari inenge yihishe Akarere katashoboraga kumenya igihe ibyo bikoresho byatangwaga, ahubwo bikaba byaragaragajwe na RSB ibifite mu nshingano. Ko Rwiyemezamirimo yari afite inshingano zo kugemura ibikoresho bidafite inenge cyane ko yafatwaga nk'inararibonye nk'uko byateganywaga mu ngingo ya 11 agace ka 11 ya DAO kandi akaba yaragaragaje icyemezo cy'uko atari ubwa mbere yari akoze iyo mirimo. [14] Kavuga ko Rwiyemezamirimo yari afite ububasha bwo kumenya ibyuma byujuje ubuziranenge bitagomba kuzana umugese, ko kuba yaragemuye ibitujuje ubuziranenge akaba agomba kwishingira inenge zagaragaye maze agasimbuza ibyuma yazanye bigwa umugese ibitagwa umugese. Kavuga ko kuva ku gace ka 21 kugeza 29 twa Matolewo y'urubanza, Urukiko rwashingiye ku ngingo ya 64 y'Itegeko rigenga amasezerano ariko ntiyita ku ngingo yaryo ya 65
## Page 5
ivuga ko Amasezerano adategeka gusa icyemejwe ahubwo yongeraho n'ingaruka ugushyira mu kuri, imigenzereze cyangwa amategeko byageneye inshingano bikurikije kamere yayo. [15] Kavuga ko mu rubanza RCOMAA 00009/2019/CA, hagati ya GSE n'Akarere ka Ngororero rwari rugeze muri CA (uru rubanza rwari rwaraburanishijwe guhera muri TC, HCC na CA kuri No RCOM 00223/2017/TC/MUS, muri HCC rwari rufite RcomA 00024/2018/CHC/HCC Akarere karatsinda), Nkiranuye yagaragaje ibiciro by'imashini zitagwa umugese, bivuze ko kuzana izigwa umugese yabihisemo abizi neza kandi abigambiriye. Ko hakwibazwa impamvu we yahisemo kuzana ibyuma bigwa umugese aho kuzana ibitagwa umugese. Ko mu gihe muri "offre" yatanze yagagaje ku bijyanye na capacité &experience (Métalologie) iyo hari ibitagaragajwe hakurikizwa "amategeko" y'igihugu ibicuruzwa byavuyemo. Ko urega atigeze agaragaza niba mu Gihugu yaguzemo ibyo bikoresho bigwa umugese byaba byemewe ko bikoreshwa mu nganda zitunganya ibyo kurya. [16] Akarere ka Ngororero, kavuga ko gashingiye kuri raporo ya RSB, kasabye GSE kuzana imashini zujuje ubuziranenge kugirango abone kwishyurwa amafaranga yari asigaye, ibi GSE ntibyemera ahubwo yo igasaba gusa kwishyurwa kandi izi neza ko ibyo yazanye bitujuje ubuziranenge. [17] Nkiranuye Theophile uburanirwa na Me Nkongoli Laurent avuga ko ku bivugwa ko imashini Akarere katumije ari izikoze muri carbon steel ku gice cy’inyuma cy’imashini (frame) ngo ahandi hose imashini zagombaga kuba zikoze muri Stainless steel nyamara ibyo mu gitabo cyo gutanga isoko (dossier d’appel d’offre) nta na hamwe byanditse, icyanditsemo ni uko Akarere ka Ngororero kasabye Nkiranuye Théophile kukazanira imashini zikoze muri ‘’Carbon Steel/Acier’’, uretse imwe gusa yitwa ‘’Automatic packing machine’’. Ibyo kuvuga ko Akarere ka Ngororero katumye Nkiranuye Théophile kukazanira ibikorehso bikoze mu byuma nk’inzobere mu by’ibyuma si byo na gato ahubwo kamutumye nka ‘’importateur’’, ni ukuvuga nk’umucuruzi uzi kujya hanze y’u Rwanda akajya kugurayo ibikorehso bamutumye akabizanira ababimutumye nk’uko babimutumye. Ibyo kuvuga ko bamutumye nk’inzobere mu bumenyi bw’ibyuma (metalorogist) nta kimenyetso na gito Akarere ka Ngororero gashobora kubitangira. [18] Avuga ko kuvuga ko urukiko rubanza rwashingiye ku ngingo ya 5 y’amasezerano Nkiranuye Théophile yagiranye n’Akarere ka Ngororero ngo aho gushingira ku ngingo ya 6 yayo, na byo ntacyo bishobora guhindura ku cyemezo cy’umucamanza wa mbere kuko iyo ngingo ya 6 ivuga gusa iby’igihe Nkiranuye Théophile yahawe kugira ngo azabe yashyikirije Akarere ka Ngororero imashini kamutumye. [19] Anavuga ko iby’uko iyo ngingo ya 6 ivuga ko spécifications techniques zizabazwa rwiyemezamirimo sibyo. Iby’uko uhagarariye Akarere ka Ngororero avuga ko habaye ‘’reception quantitive’’ ngo ko ‘’reception qualitative’’ yari itaraba, ko atari ukuri na gato kuko nta n’ikimenyetso ashobora kubitangira kuko mu nyandiko y’iyakirwa ry’imashini yakozwe n’Akarere ka Ngororero handitsemo ko umubare w’imashini katumije wuzuye, iby’uko ibyuma izo mashini zikozwemo bizasuzumwa na MINICOM installation y’izo mashini irangiye ntaho byanditse. [20] Kavuga ko kuba Akarere ka Ngororero kageze mu rwego rw’ubujurire gashingira kuri raporo ya 2 ya RSB yakozwe nyuma y’imyaka 2 imashini zakiriwe na nyuma y’igenzura RSB
## Page 6
yakoze imashini zikigera mu Rwanda igasanga nta kibazo zifite, asanaga n’Urukiko Rukuru rudakwiye kubiha agaciro, ko n’iyo raporo ya 2 ireba by’umwihariko Akarere ka Ngororero kuka ari ko katanze isoko nyuma yo gukora inyigo uwo katumye (Nkiranuye Théophile) akaba yarayubahirije nk’uko kayimuhaye. [21] Avuga ko kuba Nkiranuye Théophile yaba yaravuze ko bamutumye n’izindi mashini zikozwe mu bundi bwoko bw’ibyuma yazizana, ntabwo uhagarariye Akarere ka Ngororero akwiye kubyuririraho ngo yemeze ko Nkiranuye Théophile yakoze uburiganya kuko icyo yakoze ari ukuzana ibyo yatumwe nk’uko biri mu masezerano yagiranye n’Akarere ka Ngororerro. Nta n’ubwo yari akwiye kuvuga ko urwo rubanza rufite RCOM 00228/2017/TC/MUS karutsinze kuko iyo kajya kurutsinda ubu ntikaba kari mu bujurire kubera ko katsinzwe mu Rukiko rw ‘Ubucuruzi mu ntangiriro z’umwaka ushize. UKO URUKIKO RUBIBONA [22] Muri dosiye y’urubanza harimo inyandiko ihamagarira ipiganwa (Avis d’Appel d’offre National ouvert) No 01/F/02/13 yiswe “Fourniture des machine de l’Usine de manioc dans le district Ngororero”, ikaba igaragaza ko hakenewe kugurwa imashini 14 zagombaga kuba zigize uruganda rutunganya ifu y’imyumbati (Cassava Flour Processing line), muri dosiye y’urubanza hanarimo inyandiko imenyesha uwahawe isoko (Notification definitive du marché No 807/0503/13) yo kuwa 16/04/2013 imenyesha Global Service ya Nkiranuye Theophile ko ariwe wahawe isoko rifite agaciro kangana na 248,550,000Frw. Ibirebana n’imashini zitunganya ifu y’imyumbati byanashyizwe mu masezerano yiswe: “Contrat Fourniture et installation des machines pour l’Usine de manioc dans le district Ngororero” yasinywe kuwa 22/04/2013 hagati y’Akarere ka Ngororero na Global Service ya Nkiranuye Theophile. [23] Ibirebana n’ibikoze imashini zigize uruganda rutunganya ifu y’imyumbati (Cassava Flour Processing line), mu nyandiko ihamagarira ipiganwa no mu masezerano hateganyijwe ko imashini zigaragara kuri N°1&2 arizo Cassava conveyor & Cassava Dry Washing machine, igice cyazo cy’inyuma (frame) kigomba kuba gikozwe n’icyuma gishobora gufata ingese (Carbon Steel) kuko kidafite aho gihurira n’ifu y’imyumbati. Kuri izi mashini ebyiri, ibirebana n’igice cy’imbere, ntikigaragaza niba izo mashini zaragombaga kuba zikoze mu cyuma gishobora gufata umugese cyangwa icyuma kidafata umugese (Stainless Steel). Ibi kandi ninako bimeze ku cyuma kigaragara kuri N°3,6, 7,8, 10&11 (Second step cassava washing machine, Belt type Drying system, Conveyorbelt type(10m), Cassava Smash machine, Making flour production), izi mashini nazo ntizigaragaza niba zaragombaga kuba zikoze mu cyuma gishobora gufata umugese (mild steel) cyangwa icyuma kidafata umugese (Stainless Steel). Kuri izi mashini, BLOBAL SERVICE ya Nkiranuye Theophile yahisemo kugemura izikoze mu cyuma gishobora gufata umugese (mild steel). [24] Ingingo ya 25 y’Itegeko N° 12/2007 ryo kuwa 27/03/2007 ryagengaga amasoko ya Leta ubwo amasezerano yiswe: “Contrat Fourniture et installation des machines pour l’Usine de manioc dans le district Ngororero” yasinywaga yateganyaga ko: “Mu buryo bwose bushoboka, ibisobanuro byerekeye ibigemurwa, imirimo na serivisi, ibishushanyo mbonera n’ibindi bishushanyo bisobanurwa bikanakorwa mu buryo butuma igikenewe cyumvikana neza kandi ibyo bisobanuro ntawe bigomba kubogamiraho […]”. Iyi ngingo ya 25 irebana n’imiterere
## Page 7
y’imashini zari kugemurwa ntiyubahirijwe n’uwatanze isoko kuko atagaragaje mu nyandiko ihamagarira ipiganwa niba mashini zizagurwa ari izikoze mu cyuma gishobora gufata umugese (MILD STEEL) cyangwa mu cyuma kidafata umugese (STAINLESS STEEL). [25] Urukiko rusanga kuba Akarere ka Ngororero katagaragaje niba imashini zizagurwa ari izikoze mu cyuma gishobora gufata umugese (mild steel) cyangwa mu cyuma kidafata umugese (Stainless Steel) bidaha uburenganzira Global Service ya Nkiranuye Theophile bwo kugemura ibyo yishakiye, ahubwo yari akwiye kugemura imashini zikora icyo zaguriwe: uruganda rutunganya ifu y’imyumbati. Ibi bijyanye n’ingingo ya mbere y’amasezerano yiswe : “Contrat Fourniture et installation des machines pour l’Usine de manioc dans le district Ngororero” yasinywe kuwa 22/04/2013 ivuga ko ayo masezerano ari ayo kugemura no gushyiraho uruganda rutunganya ifu y’imyumbati (le présent marché a pour objet la fourniture et l’installation des machines pour l’usine de manioc dans le district de Ngororero). [26] Muri dosiye y’urubanza harimo raporo yo kuwa 02/04/2015 yakozwe n’Ikigo cy’Igihugu Gishinzwe Ubuziranenge (RBS) ku mashini zatanzwe na Blobal Service ya Nkiranuye Theophile, kivuga ko imashini zagemuwe ahanini zikozwe mu cyuma kigwa umugese (MILD STEEL) kandi ko ibyo binyuranye n’amabwiriza y’ubuziranenge asaba ko imashini zose zitunganya ibiribwa zigomba kuba zikoze mu cyuma kitagwa umugese (stainless steel/inox). Icyo kigo cyasabye ko izo mashini zihindurwa mu rwego rwo kubungabunga ubuzima bw’abantu. Kuba Blobal Service ya Nkiranuye Theophile yaragemuye imashini zitari gukoreshwa bitewe nuko zikozwe mu cyuma kigwa umugese (MILD STEEL), Urukiko rusanga binyuranye n’ingingo ya 1 y’amasezerano ivugwa mu gika kibanziriza iki, kuko izo mashini zagemuwe zitari gukoreshwa mu ruganda rutunganya ifu y’imyumbati kandi aricyo cyatumye hatangwa isoko Nkiranuye Theophile yatsindiye. [27] Mu gika cya 28 cy’urubanza rujuririrwa, Urukiko rwasanze kuba Nkiranuye Theophile ufite izina ry’ubucuruzi rya Global Services yarakoze ibyari mu masezerano, yubahirije inshingano ze. Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi ntirwemeranya n’Urukiko rw’Ubucuruzi kuko mu masezerano, hatagaragajwe niba yari kuzana imashini zikoze mu cyuma gishobora gufata umugese (MILD STEEL) cyangwa mu cyuma kidafata umugese (STAINLESS STEEL). Nkuko byasobanuwe mu bika bibanziriza iki, yari afite inshingano zo kuzana imashini zagenewe gukoreshwa mu ruganda rutunganya ifu y’imyumbati, iyi nshingano akaba atarayubahirije.
[28] Ku bivugwa na Nkiranuye Theophile ufite izina ry’ubucuruzi rya Global Services ko RSB yakoze imashini zikigera mu Rwanda igasanga nta kibazo zifite, Urukiko rusanga igenzura ryakozwe imashini zikigera mu Rwanda ritari rigamije kureba niba arizo gukora ifu y’imyumbati ahubwo ryarebye niba zakora muri rusange, ariko igenzura ryihariye ryo kuzihuza no gukora ifu y’imyumbati zikaba ryaraje nyuma, rigaragaza ko zidakwiye gukoreshwa mu gutunganya ibiribwa. [29] Urukiko ruhereye ku bisobanuro bitanzwe mu bika bibanziriza iki, rusanga impamvu y’ubujurire yatanzwe n’Akarere ka Ngororero irebana no kuba imashini zisya imyumbati Nkiranuye Theophile yagemuye zidahuye n’ibiteganyijwe mu masezerano, ifite ishingiro kuko nkuko byasobanuwe, Nkiranuye Theophile ntiyubahirije inshingano yo kuzana imashini zagenewe gukoreshwa mu ruganda rutunganya ifu y’imyumbati.
## Page 8
B.Kumenya niba Akarere ka Ngororero gakwiye gucibwa inyungu z'ubukererwe n'amafaranga y'ikurikiranarubanza [30] Akarere ka Ngororero kaburanirwa na Me Batsinda Aline kavuga uwajuriye GSE itagomba kwishyurwa mu gihe cyose itarakosora inenge zagaragajwe na RBS mu byuma yazaniye Akarere ka Ngororero, ko imashini GSE yazaniye Akarere ka Ngororero zifite inenge zitandukanye ku buryo kuzikoresha byari kugira ingaruka zitandukanye ku buzima bw'abantu. [31] Gakomeza kavuga yamaze kwishyurwa 80% y’agaciro k’amasezerano yose angana na Miliyoni 198.840.000frw hasigara 20% angana na Miliyoni 49.710.000frw yari kwishyurwa ari uko installation y’uruganda irangiye ndetse n’imirimo imaze kwakirwa by’agateganyo nk’uko byari biteganyijwe mu masezerano ku bintu bidakora ndetse bitazanakora. Kavuga ko katakwishyura ayo mafaranga n’inyungu z'ubukererwe zayo kubera ko Nkiranuye ariwe utarubahirije amasezerano, ko Akarere ka Ngororero katigeze kamucyerereza kumwishyura ahubwo ariwe wanze kubahiriza amasezerano agashaka guhangika Akarere agaha ibyuma bitujuje ubuziranenge kandi bitazagira icyo bimara. [32] Nkiranuye Theophile avuga ko Akarere kanze kubahiriza amasezerano, kanga kwishyura, ko ariyo mpamvu inyungu zikwiye kugumaho. UKO URUKIKO RUBIBONA [33] Ingingo ya 81 y’itegeko n° 45/2011 ryo kuwa 25/11/2011 rigenga amasezerano ivuga ko: “Kwica amasezerano yose bitanga uburenganzira ku ndishyi z’akababaro zishingiye ku nshingano zo gukora igisabwa zitararangira. Kwica igice cy’amasezerano bitanga uburenganzira ku ndishyi z’akababaro zishingiye gusa ku gice cy’inshingano zisigaye zo gukora igisabwa”, iya 144 y’itegeko n° 45/2011 ikavuga ko: “iyo kwica amasezerano birebana no kutishyura amafaranga cyangwa kudakora igisabwa gishobora kubarwa mu mafaranga azwi cyangwa ashobora kumenyekana, inyungu zibarwa uhereye igihe igisabwa cyagombaga gukorwa hakuwemo ibyo uruhande rwishe amasezerano rufiteho uburenganzira”. C.Kumenya niba igihembo cy’Avoka n'ingwate y'amagarama byaciwe Akarere ka Ngororero bifite ishingiro [34] Akarere ka Ngororero kaburanirwa na Me Batsinda Aline kavuga ko Urukiko rwageneye Nkiranuye Amafaranga y'igihembo cya Avoka ndetse no gusubizwa ingwate y'amagarama ariko bidakwiye kubera ibisobanuro byagaragajwe. Gasaba Urukiko kubitesha agaciro kubera ko Nkiranuye ariwe Nyirabayazana w'ikibazo. [35] Nkiranuye avuga ko amafaranga y’igihembo cya Avoka, ay’ikurikiranarubanza n’ay’ingwate y’igarama, Urukiko Rukuru rwayagumishaho ndetse rukayongera kuko ubujurire Akarere ka Ngororero kakoze ni ubwo gukomeza gutinza urubanza gusa. UKO URUKIKO RUBIBONA
## Page 9
[36] Mu rubanza rujuririrwa, Urukiko rwategetse Akarere ka Ngororero kwishyura Nkiranuye Theophile amafaranga ibihumbi ijana (200,000frw) y’ikurikiranarubanza n’ibihumbi magana atanu (500,000frw) y’igihembo cya Avoka, n’amagarama. [37] Ingingo ya 111 y’itegeko N° 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi (CPCCSA) ikavuga ko: ‘‘Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe’’. [38] Amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’avoka yishyurwa n’uwatsinzwe urubanza mu gihe bigaragaye ko uwatsinze yaburaniwe n’avoka kandi ko yanakurikiranye urubanza. Ku birebana n’urubanza rujuririrwa, ubujurire bw’Akarere ka Ngororero bufite ishingiro, bityo amafaranga y’igihembo cy’Avoka, ay’ikurikiranarubanza n'ingwate y'amagarama byaciwe Akarere ka Ngororero akaba akwiye kuvaho.
D.Ibirebana n’igihembo cy’avoka n’amafaranga y’ikurikiranarubanza ku rwego rw’ubujurire [39] Akarere ka Ngororero kaburanirwa na Me Batsinda Aline kavuga ko Nkiranuye Theophile uhagarariye GSE yashoye Akarere ka Ngororero mu manza z'amaherere guhera mu mwaka wa 2017 kugeza ubu yirengagije uko yahemukiye Akarere ka Ngororero. Kavuga ko yasabwa kwishyura 3,000,000FRW zo gushorwa mu manza, n'amafaranga y'ikurikiranarubanza angana na 2,000,000 FRW no gusubizwa igarama ringana n'amafaranga 40,000 Frw. [40] Nkiranuye Théophile avuga ko yari yasabye ko Akarere ka Ngororero kaha NKIRANUYE Théophile miliyoni enye (4,000,000 Frw) y’ikurikiranarubanza ndetse na miliyoni imwe (1,000,000 Frw) y’igihembo cy’Avoka ariko Urukiko rubanza rwarayagabanyije bikabije. Asaba Urukiko Rukuru gutegeka Akarere ka Ngororero kuyatanga nkuko yari yayasabwe ko ari byo byaba bihuje n’ukuri. UKO URUKIKO RUBIBONA [41] Ingingo ya 111 y’itegeko n° 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi (CPCCSA) ikavuga ko: ‘‘Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe’’. [42] Amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’avoka yishyurwa n’uwatsinzwe urubanza mu gihe bigaragaye ko uwatsinze yaburaniwe n’avoka kandi ko yanakurikiranye urubanza. Ku birebana n’uru rubanza ku rwego rw’ubujurire, rusanga mafaranga y’igihembo cy’avoka n’ay’ikurikiranarubanza ku rwego rw’ubujurire yahabwa Nkiranuye Théophile kuko atatsinze urubanza. Rusanga Akarere ka Ngororero gakwiye guhabwa na Nkiranuye Théophile
## Page 10
angana n’ibihumbi managa arindwi (700.000FRW) agizwe na 500.000FRW y’igihembo cy’avoka na 200.000 y’ikurikiranarubanza ku rwego rw’ubujurire agenwe mu bushishozi bw’Urukiko kuko ayasabwe ari menshi. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [43] Rwemeje ko ubujurire rwashyikirijwe na Akarere ka Ngororero bufite ishingiro. [44] Rwemeje ko imikirize y’urubanza RCOM01571/2020/TC rwaciwe n’Urukiko rw’Ubucuruzi kuwa 20/05/2021 ivuyeho yose. [45] Rutegetse Nkiranuye Théophile kwishyura Akarere ka Ngororero ibihumbi managa arindwi (700.000FRW) agizwe na 500.000FRW y’igihembo cy’avoka na 200.000 y’ikurikiranarubanza ku rwego rw’ubujurire. [46] Rutegetse Nkiranuye Théophile kwishyura Akarere ka Ngororero ibihumbi mirongo ine yatanzwe nk’ingwate y’amagarama.