BENDA v. AKARERE KA BUGESERA
The Court of Appeal found that both the Intermediate Court and High Court decided against Benda Rosine on the same grounds: the evidence did not establish ownership, only a loan for pasture, and the land reverted to the state. Therefore, the second appeal is inadmissible for lack of jurisdiction.
Source-derived case information.
- Citation
- RADAA00021/2024/CA
- Parties
- Applicant: Benda Rosine; Respondent: Akarere ka Bugesera
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 21 November 2025
- Case Number
- RADAA00021/2024/CA
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Final Appellate Judgment
- Outcome
- appeal dismissed as inadmissible
- Legal Topics
- Land Ownership, Appeals, Judicial Competence, Evidence Assessment
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Benda Rosine
Applicant
Akarere ka Bugesera
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Final Appellate Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the second appeal by Benda Rosine is within the jurisdiction of the Court of Appeal
- 2 Whether Benda Rosine was defeated on the same grounds in both prior courts
- 3 Entitlement to land restitution or compensation
Ratio Decidendi
The Court of Appeal found that both the Intermediate Court and High Court decided against Benda Rosine on the same grounds: the evidence did not establish ownership, only a loan for pasture, and the land reverted to the state. Therefore, the second appeal is inadmissible for lack of jurisdiction.
Court Disposition
appeal dismissed as inadmissible
Orders
- Second appeal by Benda Rosine is not admitted due to lack of jurisdiction.
- Benda Rosine to pay Akarere ka Bugesera 700,000 Frw for legal fees and costs.
Full Case Text
Judgment text and source record
18 paragraphs
# BENDA v. AKARERE KA BUGESERA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-11-21 - Case/document no.: RADAA00021/2024/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
BENDA v. AKARERE KA BUGESERA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RADAA00021/2024/CA (Kamere, P.J.) 21 Ugushyingo 2025] Amategeko agenga ububasha bw’inkiko – Ubujurire bwa kabiri – Gutsindwa ku mpamvu zimwe mu nkiko zabanje – Mu gusuzuma niba umuburanyi yaratsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, harebwa icyaburanwaga n’imitekerereze ya buri Rukiko (raisonnement juridique) mu kugaragaza impamvu zashingiweho kugira ngo rugere ku cyemezo rwafashe, hitawe ku kureba niba ingingo zaburanywe mbere ari zo zagarutsweho mu bujurire kandi ko inkiko zombi zazisubijeho mu buryo bumwe. Incamake y’ikibazo: Benda yareze Akarere ka Bugesera mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo asaba ko isambu yari yarahawe umubyeyi we igaruka mu mutungo we cyangwa bagahabwa ingurane. Asobanura ko umubyeyi we yayihawe n’icyahoze ari komini Gashora, ariko ubu ikaba yaratujwemo abagera ku 145, ikindi gice gihabwa Itorero ry’Inkuru nziza, ahandi hakaba hafitwe ubu n’abitwa Munyankiko na Ngenzi. Mu iburanisha abatuye muri iyo sambu iburanwa bagokeshejwe muri urwo rubanza, bagaragaza ko bayiburanye mbere mu manza zitandukanye bagatsinda ko aho batuye ari ahabo. Uyu Benda yasabye ko bakurwa mu rubanza, Urukiko Rwisumbuye rwubahiriza icyifuzo cye, rubakura mu rubanza. Akarere ka Bugesera kavuga ko ubwo butaka bwari ubwa Leta, aho yari yarabutije umubyeyi w’Urega kugirango abukoreremo urwuri, ariko mu gihe yari atagikomeje kubukoresha icyo yabuherewe, bwasubijwe banyirabwo aho bahungukiye. Urukiko Rwisumbuye rwaciye urubanza rwemeza ko ikirego cy’Urega nta shingiro giftie, ko icy’Uregwa aricyo giftie ishingio kuri bimwe. Urega yajuririye mu Rukiko Rukuru avuga ko mu rubanza rujuririrwa hirengagijwe ibimenyetso yagaragaje birimo “acte de notariete” yo ku wa 12/10/1987, hamwe n’urubanza RADA0026/13/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/02/2015 rugagaragaza agaciro kayo, ndetse hirengagizwa n’ubuhamya kuri iyo sambu bwatanzwe n’ubuyobozi bw’umudugudu, bwemezwa n’ubw’akagari. Akarere kasubuje ubwo bujurire kavuga ko nta shingiro bufite, gasaba ko hagumaho urubanza rwajuririwe. Mu guca urubanza, Urukiko Rukuru rwemeje ko ikirego cy’Urega nta shingiro gifite, ko imikirize y’urubanza rwajuririwe idahindutse. Urega yongeye ajuririra Urukiko rw’Ubujurire, ariko habanza gusuzumwa inzitizi y’iburabubasha bw’uru Rukiko yazamuwe n’Ubwanditsi bw’Urukiko mu nama ntegurarubanza yo ku wa 29/09/2025, ishingiye ku kumenya niba Urega yajuriye bwa kabiri kandi yaratsinzwe ku mpamvu zimwe mu manza zombi zabanje. Muri uru rubanza, Uregwa asobanura ko ishingiro ryo gutsindwa ku mpamvu zimwe kw’Urega ari urubanza RADA00007/2020/CA rwashingiweho mu manza zombi zabanje, aho zasanze urwo rubanza rwabaye itegeko rwongeye kwemeza ko ubutaka Urega aburana avuga ko bwari ubw’umuryango we ashingiye ngo kuri “acte de notoriété” yo ku wa 12/10/1987, bwari ubwa Leta. Ikindi n’uko mu iperereza ryakozwe, ababajijwe bose bagaragaje ko ubutaka buburanwa bwatujweho abantu mu buryo bw’imidugudu atari ubutaka bwa Benda Sabin umubyeyi w’Urega. Ibi bikaba bigaragaza ko Urega yatsinzwe ku mpamvu zimwe n’ubwo muri urwo rubanza RADA00007/2020/CA atarubayemo umuburanyi. Urega yireguye kuri iyo nzitizi avuga ko impamvu zashingiweho mu manza zombi zabanje atari zimwe, kuko nk’Urukiko Rukuru muri rusange rwasanze icyamutsinze atari imanza zabaye itegeko, ahubwo ari uko ubutaka yita ubw’umubyeyi we butari ubwe, ko ahubwo yari yarabutijwe, mu gihe yari atakibukoresha bukaba bwaragombaga gusubira mu maboko y’Akarere ka Bugesera, kabutujemo abaturage, ubundi bugasubizwa ababuburanye bakabutsindira. Ikindi ni uko Urukiko Rukuru rwasanze “acte de notoriété” nta gaciro yahabwa kuko yari yarahawe uburenganzira bwo gukorera kuri ubwo butaka, itabaga ibumuhaye, bityo ruvuga ko ubujurire bwe nta shingiro bufite.
## Page 2
Incamake y’icyemezo: Mu gusuzuma niba umuburanyi yaratsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, harebwa icyaburanwaga n’imitekerereze ya buri Rukiko (raisonnement juridique) mu kugaragaza impamvu zashingiweho kugira ngo rugere ku cyemezo rwafashe, hitawe ku kureba niba ingingo zaburanywe mbere ari zo zagarutsweho mu bujurire kandi ko inkiko zombi zazisubijeho mu buryo bumwe. Bityo ubujurire bwa kabiri bwa Benda bwo muri uru Rukiko rw’Ubujurire bukaba butagomba kwakirwa kuko nta bubasha Urukiko rw’Ubujurire rufite bwo kubusuzuma mu mizi. Inzitizi yo kutakira ubujurire ifite ishingiro. Amagarama aherera ku isanduku ya Leta. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, ingingo ya 52. Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 110 n’iya 111. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RCOM00002/2020/SC, Road Solution Pavement Product Ltd na MAILCO Ltd, rwaciwe n’|Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2020. RCOMAA 0038/16/CS - RCOMAA 0033/2016/SC, Bank of Kigali Plc na Mulisa Kana Martin, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 21/04/2017. RCOMAA0051/14/CS hagati ya RRA na SECAM Ltd rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 04/12/2015 RADA0026/13/CS, Nkurunziza na Mudogo rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/02/2015. Urubanza I. IMITERERE Y′URUBANZA [1] Benda Rosine avuga ko se Benda Sabin yari afite isambu ifite hegitare 10 yahawe n’icyahoze ari komini Gashora, iherereye mu Mudugudu wa Dihiro na Munyinya mu Kagari ka Ramiro, Umurenge wa Gashora, Akarere ka Bugesera, nyuma ya Jenocide yakorewe abatutsi, iyo sambu icibwamo ibibanza by’imidugudu 145, ikindi gice gihabwa Itorero ry’Inkuru nziza, ahandi hakaba hafitwe ubu n’abitwa Munyankiko Côme na Ngenzi Protais. Avuga kandi ko ibyo byose byakozwe n’Akarere ka Bugesera kirengagije acte de notoriété yahawe Benda Sabin ku wa 12/10/1987. Benda Rosine yatanze ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo, arega Akarere ka Bugesera asaba ko iyo sambu yagarurwa mu muryango wa Benda Sabin na Nakure Cecile cyangwa bagahabwa ingurane yayo, ikirego cye gihabwa RAD00047/2020/TGI/GSBO. [2] Abantu batandukanye bari muri iyo sambu bagobotse mu rubanza bavuga ko isambu iburanwa ari iyabo ndetse ko bayiburanye mu manza zitanduanye zabaye itegeko bakayitsindira, ariko Benda Rosine yavuze ko atari ngombwa ko baza mu rubanza bituma nabo bemera kuruvamo mu gihe ari uko Benda Rosine yari abyifuje, maze Urukiko narwo rwubahiriza icyo cyifuzo rubakura mu rubanza. [3] Uhagarariye Akarere ka Bugesera yireguye avuga ko ubutaka buburanwa bwari ubwa Leta, ko kuba Benda Sabin yari yarabutijwe nk’uko byari bimeze ku bandi nkawe benshi bitavuze ko bwari buhindutse ubwe. Avuga kandi ko nyuma mu gihe Benda Sabin atari akibukoresha icyo yabuherewe, ubwo butaka bwasubijwe abahoze ari ba nyirabwo aho bahungukiye, ndetse ko Benda Rosine yabuburanye nabo, bakaba baramaze kumutsinda mu manza zitandukanye z’imbonezamubano. [4] Mu rubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO, rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 12/01/2024, rwemeje ko ikirego cya Benda Rosine nta shingiro gifite, ko ikirego kiregera kwiregura
## Page 3
cyatanzwe n’Akarere ka Bugesera gifite ishingiro kuri bimwe; rutegeka Benda Rosine guha Akarere ka Bugesera 500.000Frw y’igihembo cya Avoka. [5] Nyuma y'icyo cyemezo, Me Ntaganda Félix uburanira Akarere ka Bugesera, yandikiye urukiko arusaba gukosora amakosa y’imyandikire rwashyize mu ncarubanza, aho rwanditse Akarere ka Gasabo aho kwandika Akarere ka Bugesera. Akaba ari yo mpamvu basabaga Urukiko ko rwakosora ayo makosa muri urwo rubanza. Ku wa 06/02/2024, Urukiko ruca urubanza RS/RECT/RAD00001/2024/TGI/GSBO, aho rwemeje kandi rutegeka ko amakosa agaragara mu bika bya 11, 44 na 45 akosorwa, ahanditse Akarere ka Gasabo hagasimbuzwa Akarere ka Bugesera; runategeka ko uru rubanza rwuzuza urubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO rwaciwe ku wa 12/01/2024 n'Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo. [6] Benda Rosine yajuririye imikirize y’urubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO mu Rukiko Rukuru i Kigali, ikirego cye cy’ubujurire gihabwa RADA00009/2024/HC/KIG, avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwirengagije ibimenyetso yarugaragarije birimo «acte de notoriété» yahawe Benda Sabin ku wa 12/10/1987 hamwe n’urubanza RADA0026/13/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/02/2015 rugagaragaza agaciro ka «acte de notoriété», ko rwirengagije n’ubuhamya kuri iyo sambu ya Benda Sabin bwatanzwe n'ubuyobozi bw'Umudugudu wa Munyinya na Dihiro bukemezwa n'Akagari ka Ramiro, ibi bimenyetso byose ngo bikaba bigaragaza ko ubutaka aregera ari ubwa Benda Sabin n’umugore we Nakure Cécile. Uhagarariye Akarere ka Bugesera yavuze ko ubujurire bwe nta shingiro bufite, asaba ko hagumaho imikirize y’urubanza rwari rwajuririwe. [7] Mu guca urubanza RADA00009/2024/HC/KIG ku wa 27/09/2024, Urukiko Rukuru rwa Kigali, rwemeje ko ubujurire bwa Benda Rosine nta shingiro bufite, ko imikirize y’urubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO rwajuririwe idahindutse. [8] Mu gusobanura impamvu z’icyemezo kimaze kuvugwa haruguru, Urukiko Rukuru rwavuze ko raporo zakozwe n’ubuyobozi bw’umudugudu ku isambu ya Benda Sabin atari ikimenyetso kigaragaza ko ubwo butaka bwari umutungo we, ko mu kwifashisha izo raporo Urukiko Rwisumbuye rwashakaga gusa kumenya inkomoko [amateka] y’iyo sambu, bituma Urukiko Rukuru rubona ko ibivugwa na Benda Rosine ko izo raporo z’abayobozi b’Umudugudu wa Dihiro n’uwa Munyinya zirengagijwe atari byo. Naho ku birebana n’ingingo y’ubujurire y’uko ngo Urukiko Rwisumbuye rwirengagije «acte de notoriété» yo ku wa 12/10/1987, Urukiko Rukuru rwasobanuye ko icyo kimenyetso nacyo kitirengagijwe kuko rwasanze kuba iyo “acte de notoriété” ivuga ko Benda Sabin ahawe na Komini Gashora urwuri rufite hegitari 10 mu i Dihiro bisobanura ko bwari ubutaka bwa Leta (Komini Gashora) aherewe gusa gukoreraho ibikorwa by’urwuri. Ibi kandi Urukiko Rukuru rwabishingiyeho ntirwaha ishingiro imvugo za Benda Rosine z’uko Urukiko rubanza rwaba rwarirengagije gushingira ku gaciro “acte de notoriété” ihabwa mu rubanza RADA0026/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga, kuko rwasanze acte de notoriété ivugwa muri urwo rubanza Benda Rosine avuga ko rwirengagijwe itandukanye n’iyari yarahawe Benda Sabin, kuko muri urwo rubanza ho uwitwa Mudogo Selemani yaguze ubutaka akabwandikisha mu buyobozi bwa Komini Gikoro, agahabwa icyemezo cy’umutungo (Acte de Notoriété) nka nyirabwo wabuguze ku wa 11/06/1993, naho acte de notoriété yahawe Benda Sabin yo ikaba imugaragaza nk’uwatijwe ubutaka kugira ngo abukorereho igikorwa kizwi neza cy’urwuri, bityo Urukiko Rukuru rwanzura ko kuba ubutaka Benda Sabin yari yaratijwe atari akibukoresha bwagombaga gusubira mu maboko y’Akarere kari karabumutije, kabusubiranye ndetse ubu kakaba karabutujemo abandi baturage. Ibi bikaba ari byo byatumye Urukiko Rukuru rugumishaho imikirize y’urubanza rwari rwajuririwe. [9] Benda Rosine yajuririye urubanza RADA00009/2024/HC/KIG muri uru Rukiko rw’Ubujurire, ubujurire bwe bwandikwa kuri RADAA00021/2024/CA. Iburanisha ry’urubanza ryabaye ku wa 03/11/2025, Benda Rosine ahagarariwe na Me Manishimwe Antoine, naho Akarere ka Bugesera gahagarariwe na Me Ntaganda Felix; hasuzumwa inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire yazamuwe n’Ubwanditsi bw’Urukiko mu nama ntegurarubanza yo ku wa 29/09/2025, ishingiye ku kumenya niba Benda Rosine ataba yarajuriye bwa kabiri kandi yaratsinzwe ku mpamvu zimwe mu manza
## Page 4
zombi zabanje. Haburanwe kandi ku birebana n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ibihembo bya Avoka asabwa n’Akarere ka Bugezera, mu gihe inzitizi yo kutakira ikirego yaba ihawe ishingiro. Urukiko rwamenyesheje ababuranyi ko icyemezo cyarwo kuri izo ngingo zaburanweho kizasomwa ku wa 21/11/2025. II. IBIBAZO BIGIZE URU RUBANZA N’ISESENGURA RYABYO 1. Gusuzuma niba ubujurire bwatanzwe na Benda Rosine buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire [10] Me Ntaganda Félix, uhagarariye Akarere ka Bugesera, avuga ko ishingiro ryo gutsindwa ku mpamvu zimwe kwa Benda Sabine ari urubanza RADA00007/2020/CA, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwashingiyeho nk'uko bigaragara mu gika cya 27 cy'urubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO, aho urukiko rwashingiye ku mpamvu y’uko ubutaka Benda Rosine avuga ko bwari ubwa Benda Sabin ashingiye kuri “Acte de notoriété” yo ku wa 12/10/1987, byaje kugaragara ko yari yaratijwe urwuri ariko nyuma ubutaka bukaza gusubizwa abazungura ba Mukagatare Caritas ari bo Nyirabatoni Elizabeth. Avuga ko ibyo kandi binashimangirwa n’ibyo mu gika cya 28 aho n'ababajijwe bose bemeje ko ubutaka butigeze buba ubwa Benda Rosine. [11] Avuga ko mu bujurire mu rubanza RADA00009/2024/HC/KIG, Urukiko nyuma yo kumva imvugo zʼababuranyi ariko rukaza kubona urubanza RADA00007/2020/CA rwabaye itegeko rwongeye kwemeza ko ubutaka Benda Rosine aburana avuga ko bwari ubw’umuryango we ashingiye ngo kuri “acte de notoriété” yo ku wa 12/10/1987, Urukiko rwasanze icyo kimenyesto ari na cyo urubanza RADA00007/2020/CA, urukiko rwemeje ko umutungo ari uwa Mukagatare Caritas rukaba rwarabaye itegeko, bityo ko mu manza RAD00047/202/TGI/GSBO na RADA00009/2024/HC/KIG Benda Rosine yazitsinzwe ku mpamvu zimwe ngo kuko urubanza RADA00007/2020/CA rwabaye ndakuka. [12] Me Manishimwe Antoine, uhagarariye Benda Rosine avuga ko impamvu zashingiweho ku rwego rwa mbere n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ndetse n’impamvu zashingiweho mu bujurire n’Urukiko Rukuru atari zimwe, bityo agasaba Urukiko gushingira ku ngingo ya 52 y’Itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, rukemeza ko ubujurire bwa kabiri yatanze buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire, maze ubujurire yatanze bugasuzumwa mu mizi. [13] Asobanura ko nk’uko bigaragara mu gika cya 27 cy’urubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwasanze mu gika cya 26 cy’urubanza RADAA00007/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/04/2021, Urukiko rw’Ubujurire rwasobanuye ko hakurikijwe imvugo z’ababuranyi bose bemeranywaho, kuba ubutaka bwa Mukagatare Caritas haravuyeho ubutaka bwatujweho abacitse ku icumu rya Jenocide yakorewe abatutsi mu 1994 n’Abanyarwanda batahutse badafite aho baba, ibi bikaba bisobanura impamvu komisiyo y’ubutaka mu Karere ka Bugesera yafashe icyemezo cyo kugarurira abazungura ba Mukagatare Caritas ubutaka butubatsweho kuko hari ubutaka bwari bwamaze kubakwaho amazu, ubuyobozi bukaba bwarashyize mu gaciro inyungu za Mukagatare Caritas nka nyir’ubutaka n’iz’abo Leta yari imaze gutuza. [14] Avuga kandi ko no mu gika cya 28 Urukiko rushingiye na none ku iperereza ryakozwe n’Urukiko kimwe na raporo y’Akarere ka Bugesera yo ku wa 27/11/2023, na yo igaragaza ko habajijwe abantu batandukanye ku byerekeranye n’ikiburanywa, rwasanze ababajijwe barasobanuye ko ubutaka bwatujweho abantu mu buryo bw’imidugudu atari ubutaka bwa Benda Sabin; Benda Rosine atsindwa hashingiwe rero ku mvugo z’abatangabuhamya batandukanye babajijwe n’ibiri mu rubanza RADAA00007/2020/CA rwavuzwe haruguru mu gika kibanziriza iki, kandi urwo rubanza rukaba rwarabaye itegeko, n’ubwo Benda Rosine atarugaragaramo nk’umuburanyi, ariko mu gika cya 26 cy’urwo rubanza urukiko rwasobanuye ubutaka bwa Mukagatare Caritas ari bwo bwavuyeho ubutaka bwatujweho abacitse ku icumu rya Jenocide yakorewe abatutsi mu 1994 n’abanyarwanda batahutse batari bafite aho
## Page 5
baba, rwemeza rutyo ko ikirego cya Benda Rosine usaba gusubizwa isambu y’umuryango yakaswemo ibibanza 145 by’imidugudu cyangwa agahabwa ingurane, nta shingiro gifite. [15] Me Manishimwe Antoine avuga ko ibyo byashingiweho n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo byatumye Benda Rosine atsindwa, bitandukanye n’ibyashingiwe n’Urukiko Rukuru, kuko mu gika cya 14 cy’urubanza RADA00009/2024/HC/KIG mu bujurire urukiko rwasanze acte de notoriété nta gaciro yahabwa, kuko kuba Benda Sabin yarahawe urwuri byitwa gutizwa, ko rero kuba adafite inkondabutaka uwo Leta yabaga ihaye muri ubwo buryo (droits d’occupation), itabaga imuhaye ubutaka (propriété), ahubwo yabaga imuhaye uburenganzira bwo kubukoreraho ibikorwa, bityo ruvuga ko ubujurire bwe nta shingiro bufite. [16] Akomeza asobanura ko mu gika cya 17 Urukiko Rukuru rwasanze muri rusange icyatsinze Benda Rosine atari imanza zabaye itegeko, ahubwo ari uko ubutaka yita ubwa Benda Sabin butari ubwe, ko ahubwo yari yarabutijwe, mu gihe yari atakibukoresha bukaba bwaragombaga gusubira mu maboko y’Akarere ka Bugesera, kabutujemo abaturage, ubundi bugasubizwa ababuburanye bakabutsindira, kandi ko Urukiko rwavuze ko n’iyo batabutsindira muri izo manza, Benda Rosine atari kubusubizwa kandi butarigeze buba umutungo (propriété) wa Benda Sabin, ngo uretse wenda ko iyo bigera igihe cyo kwandikisha ubutaka akibukoresha, yashoboraga kubwiyandikishaho bukabona kuba ubwe. UKO URUKIKO RUBIBONA [17] Ikibazo ababuranyi bafitanye gishingiye ku kumenya niba ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na Benda Rosine buri mu bubasha bw’uru Rukiko rw’Ubujurire, harebwa niba butaba buzitirwa no kuba yaba yaratsinzwe ku mpamvu zimwe mu nkiko zombi zabanje. [18] Ikibazo cyerekeranye no gutsindwa mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe cyafashweho umurongo mu manza nyinshi zinyuranye zaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga1 ndetse n’uru Rukiko rw’Ubujurire ruzishingiraho, aho izo Nkiko Nkuru zagaragaje ko mu gusuzuma niba umuburanyi yaratsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, harebwa icyaburanwaga n’imitekerereze ya buri Rukiko (raisonnement juridique) mu kugaragaza impamvu zashingiweho kugira ngo rugere ku cyemezo rwafashe, hitawe ku kureba niba ingingo zaburanywe mbere ari zo zagarutsweho mu bujurire kandi ko inkiko zombi zazisubijeho mu buryo bumwe. Ibi bikaba byumvikanisha ko igisubizo ku kibazo kibukijwe mu gika kibanziriza iki kigerwaho hagereranyijwe impamvu buri rukiko rwashingiyeho ku ngingo nyamukuru zasuzumye zigize ikiburanwa. [19] Dosiye igaragaza ku rwego rwa mbere mu rubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo hasuzumwe ikibazo kijyanye no kumenya niba BENDA Rosine yasubizwa isambu yakaswemo ibibanza 145 by’imidugudu cyangwa agahabwa ingurane, maze mu isesengura Urukiko rwakoze mu gika cya 27 n’icya 28 by’urwo rubanza, rusanga mu bimenyetso byose byasesenguwe bigizwe n’urubanza RADAA00007/2020/CA, amaperereza na raporo bitandukanye birimo imvugo z’abatangabuhamya nta na kimwe kigaragaza ko ubutaka Benda Rosine asaba gusubizwa atari ubwa Benda Sabin kuko atigeze abuhabwa, ndetse ko ubu bufite ba nyirabwo babutujwemo na Leta.
1 Reba igika cya 22 cy’urubanza RCOMAA0051/14/CS hagati ya RRA na SECAM Ltd rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 04/12/2015 n’igika cya 21 cy’urubanza, RCOMAA0038/16/CS - RCOMAA0033/2016/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 21/04/2017 hagati ya Bank of Kigali Plc na Mulisa Kana Martin. Reba igika cya 22 cy’urubanza RCOMAA0051/14/CS hagati ya RRA na SECAM Ltd rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 04/12/2015 n’igika cya 21 cy’urubanza, RCOMAA0038/16/CS - RCOMAA0033/2016/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 21/04/2017 hagati ya Bank of Kigali Plc na Mulisa Kana Martin. Reba urubanza RS/INJUST/RCOM00002/2020/SC rwaciwe ku wa 25/09/2020, hagati ya Road Solution Pavement Product Ltd na MAILCO Ltd, igika cya 24.
## Page 6
[20] Dosiye igaragaza kandi ko isesengura ry’ikibazo kimaze kuvugwa haruguru ryagarutsweho mu bujurire bwa mbere mu rubanza RADA00009/2024/HC/KIG ubu rujuririrwa, aho mu bujurire bwe BENDA Rosine yasabaga Urukiko Rukuru gusuzuma ibimenyetso yashyikirije Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ariko ngo rukabyirengagiza. Mu gusubiza icyo kibazo, Urukiko Rukuru rukaba rwarasuzumye ibyo bimenyetso yavugaga ko byirengagijwe, birimo “acte de notoriété” yahawe Benda Sabin ku wa 12/10/1987, hamwe n’urubanza RADA0026/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/02/2015, aho rwagaragaje agaciro ka « acte de notoriété », n’ubuhamya bwatanzwe n'Ubuyobozi bw'Umudugudu wa Munyinya n’uwa Dihiro, bukemezwa n'Akagari ka Ramiro ku birebana n’isambu Benda Rosine yita iya Benda Sabin. Mu isesengura Urukiko Rukuru rwakoze kuva mu gika cya 11 kugeza mu cya 17 by’urubanza RADA00009/2024/HC/KIG ubu rujuririrwa, rwavuze muri rusange ko rusanga kuba Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwaremeje ko Benda Sabin yari yaratijwe ubwo butaka ntaho rwibeshye ndetse nta n’ibimenyetso rwirengagije, rusobanura by’umwihariko mu gika cya 17 ko ubutaka Benda Rosine aregera hari n’abandi babuburanyeho mu zindi manza ubu zabaye itegeko, kandi ko n’iyo batabutsindira muri izo manza zindi butari kuba ubw’umuryango wa Benda Rosine kubera ko se Benda Sabin atigeze abuhabwa na Leta ahubwo ko yari yarabumutije kugira ngo abukoreremo ibikorwa by’urwuri. [21] Uru Rukiko rurasanga rero ibibazo Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwasuzumye mu rubanza RAD00047/2020/TGI/GSBO ari na byo Urukiko Rukuru rwasuzumye mu rubanza RADA00009/2024/HC/KIG, aho izi Nkiko zombi zasuzumye ibimemyetso birimo acte de notoriété maze zose zikemeza ko itagaragaza ko Benda Sabin yahawe ubutaka, ko ahubwo icyo igaragaza ari uko yari yarabutijwe, ndetse zikanasuzuma ubuhamya, raporo zitandukanye n’imanza zaciwe, zisanga ibyo bimenyetso byose byemeza ko ubwo butaka butari ubwa Benda Sabin, ko yari yarabutijwe kandi ko nyuma mu gihe yari atakibukoresha icyo yari yarabuherewe, ubuyobozi bwongeye kubusubirana bukabuha abandi baturage, ku buryo ubu babutuyemo mu buryo bwemewe n’amategeko. Ibyo Urukiko Rukuru rukaba rwarabishimangiye mu cyemezo cyarwo, aho rwemeje ko nta bimenyetso n’amategeko byirengagijwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo, mu gihe impamvu y’Ubujurire nyamukuru yari iy’uko Benda Rosine yavugaga ko hirengagijwe ibimenyetso bitandukanye yari yaratanze. Bityo Urukiko rukaba rusanga n’ubwo inkiko zombi zitabivuze mu magambo amwe Benda Rosine muri rusange yaratsinzwe hashingiwe ku mpamvu zimwe mu Nkiko zombi zabanje, aho zose zashingiye ku kuba ibimenyetso byagaragajwe haruguru bitagaragaza ko ubutaka buburanwa bwari ubw’umubyeyi we Benda Sabin. [22] Urukiko rw’Ubujurire rusesenguye imiburanire ya buri ruhande ku ngingo nyamukuru zigize urubanza zavuzwe haruguru, rukabihuza n’ibiteganywa n’ingingo ya 52 igika cya 3 y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena Ububasha bw’Inkiko iteganya ko ubujurire bwa kabiri butakirwa iyo uwajuriye yatsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, ndetse n’umurongo wibukijwe haruguru wafashwe n’Inkiko Nkuru ku bijyanye n’isesengura rya bene iyi mpamvu y’iburabubasha ku bujurire bwa kabiri, rurasanga inkiko zombi zarasesenguye mu buryo bumwe (raisonnement juridique) byanatumye zishingira ku mpamvu zimwe mu kwemeza ko Benda Rosine atsinzwe, bityo ubujurire bwe bwa kabiri bukaba butagomba kwakirwa kuko uru Rukiko nta bubasha rufite bwo kubusuzuma mu mizi. Inzitizi yo kutakira ubujurire bwa kabiri bwa Benda Rosine ikaba ifite ishingiro. 2. Ibyerekeye amafaranga y’ibihembo bya Avoka n’ikurikiranarubanza asabwa mu rubanza [23] Me Ntaganda Felix, uhagarariye Akarere ka Bugesera, ashingiye ku ngingo za 110 na 111 z’Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Benda Rosine kwishyura Akarere ka Bugesera amafaranga miliyoni icumi (10.000.000Frw) kubera gukomeza kugashora mu manza z'amaherere kandi yaratsinzwe mu manza zitandukanye, kandi zabaye Itegeko, no kukishyura amafaranga y’igihembo cya Avoka ukaburanira angana na miliyoni imwe (1.000.000Frw).
## Page 7
[24] Me Manishimwe Antoine, uhagarariye Benda Rosine, yiregura avuga ko amafaranga Akarere ka Bugesera gasaba Benda Rosine nta shingiro afite, ngo kuko bigaragara ko ako Karere ari ko kahaye Benda Sabin umutungo uburanwa, ariko kakaba gashaka kuwisubiza mu buryo bunyuranije n’amategeko. UKO URUKIKO RUBIBONA [25] Ingingo ya 111 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ibikurikira: ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe. [26] Hakurikijwe ibiteganywa n’ingingo y’Itegeko imaze kwibutswa haruguru, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nk’igihembo cya Avoka n’ikurikiranarubanza amafaranga Akarere ka Bugesera gasaba afite ishingiro, kuko byumvikana ko kashatse Avoka wo kukaburanira akanakurikirana urubanza muri uru Rukiko, rukaba rugomba kuyakagenera mu bushishozi bwarwo; bityo kakaba kagomba kugenerwa angana n’ibihumbi magana arindwi (700.000Frw) akubiyemo ay’igihembo cya Avoka kingana n’ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana abiri (200.000Frw) kuri uru rwego. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [27] Rwemeje ko inzitizi yo kutakira ubujurire bwa BENDA Rosine ifite ishingiro. [28] Rwemeje ko ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na BENDA Rosine butakiriwe, kubera ko butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [29] Rutegetse Benda Rosine kwishyura Akarere ka Bugesera amafaranga ibihumbi magana arindwi (700.000Frw) akubiyemo ay’igihembo cya Avoka kingana n’ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’ay’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana abiri (200.000Frw) kuri uru rwego. [30] Ruvuze ko amafaranga y’ingwate y’amagarama y’uru rubanza Benda Rosine yatanze ajurira, ahwanye n’ibyarukozwemo.