Re Dr BARIBWIRA
Article 129(3) of Law No 22/2018 does not violate the constitutional principles of equality before the law or the right to a fair hearing before a competent court, because the distinction it draws between immediate and deferred appeals is based on legitimate and reasonable grounds related to the finality of the...
Source-derived case information.
- Citation
- RLR V.4-2025
- Parties
- Applicant: Dr Baribwira Cyprien; Respondent: Leta y’u Rwanda
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 25 May 2025
- Case Number
- RS/INCONST/SPEC00007/2023/SC
- Procedural Posture
- Constitutional Petition / Final Judgment
- Outcome
- petition dismissed
- Legal Topics
- Equality Before the Law, Right to a Fair Trial, Appeals Procedure, Access to Court
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Dr Baribwira Cyprien
Applicant
Leta y’u Rwanda
Respondent
Procedural Posture
Constitutional Petition / Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether Article 129(3) of Law No 22/2018 violates Article 15 (equality before the law) of the Constitution of Rwanda
- 2 Whether Article 129(3) of Law No 22/2018 violates Article 29(1)(c) (right to a fair hearing before a competent court) of the Constitution of Rwanda
Ratio Decidendi
Article 129(3) of Law No 22/2018 does not violate the constitutional principles of equality before the law or the right to a fair hearing before a competent court, because the distinction it draws between immediate and deferred appeals is based on legitimate and reasonable grounds related to the finality of the decision and the need to avoid unnecessary delays in proceedings. Both parties retain the right to appeal, albeit at different procedural stages, and are not in the same legal category when the objection is dismissed versus when it is upheld.
Court Disposition
petition dismissed
Orders
- The petition by Dr Baribwira Cyprien seeking a declaration that Article 129(3) of Law No 22/2018 is unconstitutional is dismissed as unfounded.
- Article 129(3) of Law No 22/2018 is declared consistent with Articles 15 and 29(1)(c) of the Constitution of Rwanda.
Full Case Text
Judgment text and source record
28 paragraphs
# Re Dr BARIBWIRA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-05-25 - Case/document no.: RS/INCONST/SPEC00007/2023/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
Re Dr BARIBWIRA [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RS/INCONST/SPEC00007/2023/SC (Mukantaganzwa, P.J., Cyanzayire, Muhumuza, Kazungu na Kalihangabo, J.) 25 Gicurasi 2025] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza – Ubujurire – Ubujurire kw’iyakirwa ry’ikirego – Umushingamategeko yateganyirije umuburanyi wese uburenganzira n’inzira byo kujuririra icyemezo kimubangamiye cyafashwe ku iyakirwa ry’ikirego – Mu gihe icyemezo cyafashwe gituma urubanza rurangirira aho, uwo kibangamiye ahabwa uburenganzira bwo guhita akijuririra; naho mu gihe icyemezo cyafashwe gituma urubanza rukomeza mu mizi, uwo kibangamiye na we ahabwa uburenganzira bwo kijuririra hamwe n’urubanza mu mizi mu gihe atarwishimiye. Itegeko Nshinga – Ihame ryo kureshya imbere y’amategeko – Kuba umuburanyi watanze inzitizi ntiyakirwe ahabwa uburenganzira bwo kujuririra icyemezo cyafashwe hamwe n’urubanza mu mizi, atandukanye n’uwayireguragaho uhabwa uburenganzira bwo guhita ajuririra icyemezo cyafashwe gituma urubanza rurangirira aho, ntibisobanuye kutabareshyeshya imbere y’amategeko, kuko bombi batari mu byiciro bimwe kandi bikaba byarateganyijwe uko hashingiwe ku mpamvu zumvikana zishingiye ku ntego ifite ireme (justifié et raisonable), zirimo gukumira ingaruka zatuma habaho ugutinda kw’imanza. Itegeko Nshinga – Uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha – Ni uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rwahawe n’itegeko ububasha bwo guca urubanza. Incamake y’ikibazo: Dr Baribwira yatanze ikirego mu Rukiko rw’Ikirenga avuga ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, iteganya ko icyemezo gifashwe ku mpamvu zituma ikirego kitakirwa gishobora kujuririrwa cyonyine mu gihe icyo cyemezo gifashwe gituma iburanisha rirangirira aho, inyuranyije n’ingingo ya 15 y’Itegeko rya Repubulika y’u Rwanda, iteganya ko abantu bareshya imbere y’amategeko. Amategeko abarengera ku buryo bumwe, kuko mu rubanza RCA00139/2021/TGI/NYGE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 28/12/2022, yatanze inzitizi yo kutakira ikirego cy’uwo baburanaga icyo gihe, ntiyakirwa ahubwo iburanisha mu mizi rirakomeza. Avuga ko iyo nzitizi Urukiko rutayihaye ishingiro ahubwo rukomeza iburanisha mu mizi, kuko iyo ngingo iregerwa y’129 igika 3 imubuza uburenganzira bwo kujuririra icyemezo cyafashwe; mu gihe iyo ihabwa ishingiro uwo baburana yari kuba yemerewe kujuririra icyemezo kiyifashweho; bityo akaba asanga iyo ngingo isumbanya ababuranyi kuko iha umuburanyi utaratanze inzitizi uburenganzira bwo kujurira, bikaba binyuranye n’ihame ryo kureshya imbere y’amategeko. Urega avuga kandi ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru, inyuranyije n’ingingo ya 29, igika cya 1, agace ka (c) y’Itegeko Nshinga, kubera ko itubahiriza uburenganzira ku butabera buboneye bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha. Ibyo akaba abishingira ku kuba yaratanze inzitizi yo kutakira ikirego cy’uwo baburanaga mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ntiyakirwe ahubwo iburanisha mu mizi rigakomeza. Kuri we, uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha bwari kubaho iyo ubujurire bwe ku nzitizi buhagarika iburanisha mu mizi, hagategerezwa igisubizo kuri bwo, nk’uko uwo baburana abyemerewe iyo inzitizi ituma urubanza rurangirira aho. Uhagarariye Leta y’u Rwanda muri uru rubanza asobanura ko ihame ryo kureshya kw’abantu bose imbere y’amategeko rivugwa mu ngingo ya 15 y’Itegeko Nshinga, ryumvikanisha ko itegeko rireba abantu bose kimwe, ko abantu barebwa n’ikintu kimwe cyangwa bafite ibyo bahuriyeho ari bo bagomba gufatwa kimwe. Avuga ko iyo ngingo y’129, igika cya 3, itanyuranyije n’Itegeko Nshinga kuko urubanza ku nzitizi rutarangirira aho ahubwo ubujurire bw’icyo cyemezo n’ubw’urubanza mu mizi biba bizakorerwa rimwe, ko ntacyo uwatanze inzitizi atakaza. Ahubwo, iyo inzitizi yakiriwe urubanza rugahita rurangira, uyitsinzweho adashoboye guhita ajuririra icyo cyemezo adategereje urubanza mu mizi yaba atakaje uburenganzira bidasubirwaho. Akomeza avuga ko mu nyungu
## Page 2
z’abakoresha itegeko ririmo ingingo Urega aregera no mu nyungu z’ubutabera, amagambo “peut” na “may” yavanwamo mu rwego rwo kwirinda urujijo, mu ndimi z’Igifaransa n’Icyongereza, kugirango iyo ngingo yumvikane kimwe mu ndimi zose itegeko ryanditsemo. Uhagarariye Leta avuga kandi ko iyo ngingo iregerwa itanyuranyije n’ingingo ya 29 igika cya 1, agace ka (c) y’Itegeko Nshinga itabangamiye uburenganzira ku butabera buboneye cyane cyane ubwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha, kuko umuburanyi uwo ari we wese utishimiye imikirize y’urubanza ku nzitizi yatanzwe, yemerewe kuyijuririra hamwe n’urubanza rw’iremezo mu gihe itabaye impamvu ituma urubanza rurangirira aho; cyangwa se kuyijuririra ako kanya mu gihe icyemezo gifashwe ku nzitizi gituma urubanza rurangirira aho. Incamake y’icyemezo: 1. Umushingamategeko yateganyirije umuburanyi wese uburenganzira n’inzira byo kujuririra icyemezo kimubangamiye cyafashwe ku iyakirwa ry’ikirego – Mu gihe icyemezo cyafashwe gituma urubanza rurangirira aho, uwo kibangamiye ahabwa uburenganzira bwo guhita akijuririra; naho mu gihe icyemezo cyafashwe gituma urubanza rukomeza mu mizi, uwo kibangamiye na we ahabwa uburenganzira bwo kijuririra hamwe n’urubanza mu mizi mu gihe atarwishimiye. 2. Kuba umuburanyi watanze inzitizi ntiyakirwe ahabwa uburenganzira bwo kujuririra icyemezo cyafashwe hamwe n’urubanza mu mizi, atandukanye n’uwayireguragaho uhabwa uburenganzira bwo guhita ajuririra icyemezo cyafashwe gituma urubanza rurangirira aho, ntibisobanuye kutabareshyeshya imbere y’amategeko, kuko bombi batari mu byiciro bimwe kandi bikaba byarateganyijwe uko hashingiwe ku mpamvu zumvikana zishingiye ku ntego ifite ireme (justifié et raisonable), zirimo gukumira ingaruka zatuma habaho ugutinda kw’imanza. 3. Uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha ni ubwo kuburanira imbere y’urukiko rwahawe n’itegeko ububasha bwo guca urubanza. Ikirego gisaba kwemeza ko ingingo y’Itegeko, inyuranyije n’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda, nta shingiro gifite. Amategeko yashingiweho: Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe kugeza ubu, ingingo ya 15, 29 n’iya 96. Itegeko Nshinga ry’u Rwanda ryo ku wa 03/06/2003, ingingo ya 19. Amasezerano Mpuzamahanga yerekeye Uburengazira mu by’imbonezamubano no mu bya politiki, ingingo ya 14. Itegeko N°30/20218 ryo ku wa 02/08/2018 rigena ububasha bw’inkiko, ingingo 44. Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 129 n’iya 250. Imanza zifashishijwe: RS/INCONST/SPEC00005/2023/SC, Re Mironko François Xavier rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 07/03/2025. RS/INCONST/SPEC00001/2022, Re Murangwa Edward, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 16/12/2022. RS/INCONST/SPEC00004/2020/SC, Re Asiimwe Frank rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 26/03/2021. RS/INCONST/SPEC00001/2019/SC Murangwa Edward, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 29/11/2019. RS/SPEC/00001/16/CS, Re Akagera Business Group (ABG) rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 23/09/2016. RCF/2019/ 655 rwaciwe ku wa 26/11/2020 na Sentare y’Intango ya Gihosha (Tribunal de Résidence). Cour Constitutionnelle, arrêt N°91/2023, rwaciwe ku wa 08/06/2023, B.10, page 13. Affaire Konstantina Frantzeskaki contre la Grèce, Arrêt No 57275/17), Strasbourg, 12 février 2019.
## Page 3
Affaire Zubac c. Croatie (Requête nᵒ 40160/12), Strasbourg, 4 Avril 2018. Affaire AshingdanE contre Royaume-Uni, Arrêt No 8225/78), Strasbourg, 28 Mai 1985. Inyandiko z’abahanga zifashishijwe: Droit judciaire, Tome 2, Manuel de procédure civile, Bruxelles, Larcier, 2015, Hakim Boularbah, Olivier Caprasse et alii, sous la direction scientifique de Georges de Leval, p.772. Marc Uyttendaele, Précis de droit constitutionnel belge, Regard sur un système instutionnel paradoxal, Bruxelles, Bruylant, 2001, p. 481. A. Fettweis, A. Khol, G. de Leval, Eléments de compétence civile, Liège, P.ULG, 1988, p.1. Cass., 5 mai 2004, Pas., 2004, p.762, in Georges de Leval et Frédéric Georges, Droit judiciaire, Tome 1, Institutions judiciaires et éléments de compétence, Bruxelles, Laricier, 2014, 2è édition, p.78, note 15. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Dr Baribwira Cyprien yatanze ikirego mu Rukiko rw’Ikirenga asaba kwemeza ko igika cya 3, cy’ingingo ya 129 y’Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe1, inyuranyije n’ingingo ya 15 n’iya 29, igika cya 1, agace ka c, z’Itegeko Nshinga. [2] Asobanura ko impamvu yatanze iki kirego ari uko mu rubanza rw’ubutane yaburanye n’umugore we Dr Gahimbare Laetitia, bukemezwa, mu Rukiko rw’Ibanze rwa Kicukiro no mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, yatanze inzitizi yo kutakira ikirego ntiyahabwa ishingiro, urubanza rukomeza kuburanishwa mu mizi. Avuga ko inzitizi yatanze ishingiye ku kuba muri dosiye yabo y’ubutane, inkiko zombi zivuzwe haruguru zica urubanza, zashingiye ku rundi rwaciwe n’Urukiko rw’iwabo i Burundi2, rutabanje gukorerwa “exequatur”3, nk’uko biteganywa n’ingingo ya 250, y’Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe hejuru. [3] Akomeza asobanura ko gukomeza iburanisha kandi yajuririye icyemezo kuri iyi nzitizi, byashobotse kubera igika cya 3, cy’ingingo ya 129 y’Itegeko aregera iteganya ko icyemezo gifashwe ku mpamvu zituma ikirego kitakirwa gishobora kujuririrwa cyonyine mu gihe icyo cyemezo gifashwe gituma iburanisha rirangirira aho, akaba asanga binyuranyije n’ingingo z’Itegeko Nshinga yavuze haruguru. [4] Uhagarariye Leta y’u Rwanda avuga ko iyo ngingo ntaho inyuranyije n’ingingo ya 15 n’iya 29, igika cya 1, agace ka c, z’Itegeko Nshinga, ariko yemera ko mu nyungu z’abayikoresha, ikwiye guhuzwa mu ndimi zose imyandikire ikaba imwe, uko yanditse mu Kinyarwanda akaba ariko ishyirwa no mu Cyongereza n’Igifaransa. Amagambo “can” na “peut” akoreshwa muri iyi ngingo muri izo ndimi akavanwamo kuko ariyo atera urujijo. [5] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku itariki ya 02/04/2025, Dr Baribwira Cyprien ahagarariwe na Me Pierre Claver Zitoni, naho Leta y’u Rwanda ihagarariwe na Me Umwali Munyantwali Claire, Urukiko rubanza gusuzuma ikibazo kirebana n’inyungu Dr Baribwira Cyprien afite mu rubanza.
1 Iri tegeko ryahinduwe n’Itegeko N°007/2023 ryo ku wa 22//2023. 2 RCF/2019/ 655 rwaciwe ku wa 26/11/2020 na Sentare y’Intango ya Gihosha (Tribunal de Résidence). 3 Ingingo ya 44 y’Itegeko N°30/20218 ryo ku wa 02/08/2018 rigena ububasha bw’inkiko, iteganya ko Urukiko Rukuru ruburanisha ibirego bisaba kurangiriza mu Rwanda imanza cyangwa ibyemezo byafashwe n’inkiko zo mu mahanga. Isuzumwa ry’urwo rubanza risuzumwa harebwa ibi bikurikira: 1° ko urubanza rwaciriwe mu mahanga rutanyuranyije n’amategeko rusange ndemyagihugu, n’amahame ashingiweho n’amategeko y’u Rwanda; 2° ko urubanza rwaciwe burundu hakurik ijwe amategeko y’igihugu rwaciriwemo; 3° ko kopi y’urubanza yujuje ibyangombwa byose byemeza ko ari impamo, hakurikijwe ayo mategeko; 4° ko uburenganzira bwo kwiregura bwubahirijwe.
## Page 4
Ku bijyanye n’inyungu Dr Baribwira Cyprien afite mu rubanza [6] Urukiko rumaze kumva impande zombi zemeranya ko urega afite inyungu mu rubanza, mu cyemezo cyafatiwe mu ntebe, rwemeje ko afite inyungu mu rubanza kuko ingingo y’itegeko aregera ireba abaturage muri rusange ku buryo rishobora kugira ingaruka ku burenganzira bwabo, nawe arimo; iyi ikaba ari imwe mu mpamvu zemejwe n’Urukiko rw’Ikirenga, zishingirwaho mu gusuzuma ikibazo cy’inyungu cy’uregera itegeko kuba rinyuranyije n’Itegeko Nshinga4. [7] Ku birebana n’imizi y’urubanza, ababuranyi bagiye impaka ku bibazo birebana no kumenya niba ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, inyuranyije n’ingingo ya 15 hamwe n’ingingo ya 29, igika cya 1, agace ka (c) z’Itegeko Nshinga. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO 1. Kumenya niba ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, inyuranyije n’ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga [8] Dr Baribwira Cyprien avuga ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, iteganya ko icyemezo gifashwe ku mpamvu zituma ikirego kitakirwa gishobora kujuririrwa cyonyine mu gihe icyo cyemezo gifashwe gituma iburanisha rirangirira aho, inyuranyije n’ingingo ya 15 y’Itegeko rya Repubulika y’u Rwanda, iteganya ko abantu bareshya imbere y’amategeko. Amategeko abarengera ku buryo bumwe», kuko mu rubanza RCA00139/2021/TGI/NYGE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 28/12/2022, yatanze inzitizi yo kutakira ikirego cy’uwo baburanaga icyo gihe, ntiyakirwa ahubwo iburanisha mu mizi rirakomeza. [9] Avuga ko iyo nzitizi Urukiko rutayihaye ishingiro ahubwo rukomeza iburanisha mu mizi, kuko ingingo ya 129, igika 3 y’Itegeko No 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, iregerwa, imubuza uburenganzira bwo kujuririra icyemezo cyafashwe; mu gihe iyo ihabwa ishingiro uwo baburana yari kuba yemerewe kujuririra icyemezo kiyifashweho; bityo akaba asanga iyo ngingo isumbanya ababuranyi kuko iha uburenganzira bwo kujurira umuburanyi utaratanze inzitizi gusa, bikaba binyuranye n’ihame ryo kureshya imbere y’amategeko. [10] Me Umwali Munyantwali Claire uhagarariye Leta y’u Rwanda avuga ko ihame ryo kureshya kw’abantu bose imbere y’amategeko rivugwa mu ngingo ya 15 y’Itegeko Nshinga, ryumvikanisha ko itegeko rireba abantu bose kimwe, ko abantu barebwa n’ikintu kimwe cyangwa bafite ibyo bahuriyeho ari bo bagomba gufatwa kimwe, bityo ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, itanyuranyije naryo kuko urubanza rutarangirira aho ahubwo ubujurire bw’icyo cyemezo n’ubw’urubanza mu mizi biba bizakorerwa rimwe, ko ntacyo uwatanze inzitizi atakaza; mu gihe nyamara iyo inzitizi yakiriwe urubanza rugahita rurangira, uyitsinzweho adashoboye guhita ajuririra icyo cyemezo adategereje urubanza mu mizi yaba atakaje uburenganzira bidasubirwaho. [11] Akomeza avuga ko ku birebana n’ibyo Dr Baribwira Cyprien avuga ko ingingo ya129, igika cya 3 y’Itegeko No 22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, mu Kinyarwanda yaba idasobanuye kimwe n’ibiri mu rurimi rw’Igifaransa n’urw’Icyongereza, hakoreshwa ibiri mu
4 Urubanza rubanziriza urundi rwaciwe ku wa 16/12/2022, mu rubanza RS/INCONST/SPEC00001/2022, haburana Murangwa Edward, §17, p.10.
## Page 5
Kinyarwanda kuko arirwo rurimi itegeko ryatowemo, nk’uko biteganywa n’ingingo ya 96 (4) y’Itegeko Nshinga. [12] Asoza avuga ariko ko mu nyungu z’abakoresha itegeko ririmo ingingo aregera no mu nyungu z’ubutabera, amagambo “peut” na “may” yavanwamo mu rwego rwo kwirinda urujijo, mu ndimi z’Igifaransa n’Icyongereza. Bigatuma ingingo iregerwa yumvikana kimwe mu ndimi zose itegeko ryanditsemo. UKO URUKIKO RUBIBONA [13] Ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga iteganya ko abantu bose bareshya imbere y’amategeko, ko itegeko ribarengera ku buryo bumwe. [14] Ibiteganyijwe muri iyi ngingo byasobanuwe mu manza zinyuranye zaciwe n’uru Rukiko, zirimo urubanza RS/SPEC/00001/16/CS rwaciwe ku wa 23/09/2016, haburana Akagera Business Group (ABG). Muri urwo rubanza, Urukiko rwasobanuye ko ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga iteganya ko abantu bose bareshya imbere y’amategeko kandi bakarengerwa n’amategeko mu buryo bumwe, bishatse kuvuga ko hatagomba kubaho ivangura rituma abantu batarengerwa mu buryo bumwe cyangwa kutagira uburenganzira aho bakabugize5. [15] Urukiko rwavuze kandi ko kureshya imbere y’amategeko no kutavangura bitavuze ko gutandukanya abantu ubwabyo mu bihe byose ari ivangura, ko gutandukanya abantu cyangwa ibyiciro by’abantu bishobora kuba ngombwa bitewe n’ikigambiriwe, hari impamvu zumvikana zishingiye ku ntego ifite ireme (legitimate or rational purpose)6. [16] Mu rubanza RS/INCONST/SPEC00001/2019/SC haburana Murangwa Edward, rwaciwe ku wa 29/11/2019, uru Rukiko rwongeye gusobanura uko ihame ry’uko abantu bareshya imbere y’amategeko rikwiye kumvikana, maze ruvuga ko ibintu bimeze kimwe bifatwa kimwe, naho ibintu bitandukanye bigafatwa ku buryo butandukanye hakurikijwe itandukaniro ryabyo7. [17] Umuhanga mu mategeko Marc Uyttendaele nawe yavuze ko ihame ry’uko abantu bareshya imbere y’amategeko risobanura ko abantu bafatwa kimwe nta busumbane cyangwa ivangura, ndetse itegeko rigiyeho rikaba rigomba gufata kimwe abo rireba, ko ariko n’ubwo abantu bagomba kureshya imbere y’amategeko, kubatandukanya cyangwa kubashyira mu byiciro bititwa buri gihe ivangura iyo hari impamvu zumvikana kandi zishingiye ku ntego ifite ireme (justifié et raisonnable); ko byitwa ivangura, iyo gufata abantu mu buryo butandukanye bikozwe nta mpamvu ihari igaragara kandi yumvikana cyangwa bigakorwa mu buryo budafitanye isano n’ikigamijwe kugerwaho89 [18] Ingingo ya 129, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, igika cyayo cya 3 ari nacyo urega avuga ko kinyuranyije n’ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga, iteganya ko icyemezo gifashwe ku mpamvu zituma ikirego kitakirwa gishobora kujuririrwa cyonyine mu gihe icyo
5Reba urubanza RS/SPEC/00001/16/CS rwaciwe itariki ya 23/09/2016, haburana Akagera Business Group (ABC), igika cya 15. 6Ibidem, Para 18. 7“Things that are alike should be treated alike, and things that are unalike should be treated unalike in proportion to their unalikeness)”. Reba urubanza RS/INCONST/SPEC00001/2019/SC, rwaciwe ku wa 29/11/2019, haburana Murangwa Edward, igika cya 34. 8“Les regles constitutionnelles de l’égalité des Belges et de la non-discrimination n’excluent pas qu’une différence de traitement soit établie selon certaines catégories de personnes pour autant que le critére de différenciation soit susceptible de justification et raisonable et que l’existence d’une telle justification doit s’apprécier par rapport au but et aux effets de la norme considérée; le principe de l’égalité est violé lorsqu’il est établi qu’il n’existe pas de rapport raisonable de proportionalité entre les moyens employés et le but visé”. ( Marc Uyttendaele, Précis de droit constitutionnel belge, Regard sur un système instutionnel paradoxal, Bruxelles, Bruylant, 2001, P. 481). 9Ibi byanagarutsweho n’Urukiko Rushinzwe Itegeko Nshinga rw’Ububiligi, mu rubanza Cour Constitutionnelle, arrêt N°91/2023, rwaciwe ku wa 08/06/2023, B.10, page 13.
## Page 6
cyemezo gifashwe gituma iburanisha rirangirira aho. Dr Baribwira Cyprien akaba avuga ko iyo ngingo isumbanya ababuranyi kuko uwatanze inzitizi ntihabwe agaciro atemerewe guhita ajurira ahubwo ategereza urubanza mu mizi; nyamara iyo nzitizi yahabwa agaciro umuburanyi utarayitanze akemererwa kujurira icyemezo kiyifashweho ako kanya. [19] Abahanga mu mategeko basobanura ko ubujurire ari inzira isanzwe, umuburanyi wumva yararenganyijwe n’urubanza, akoresha asaba urukiko rwisumbuyeho k’urwaruciye kuruvanaho cyangwa kurukosora10. [20] Urukiko rurasanga Umushingamategeko yarateganyirije umuburanyi wese uburenganzira n’inzira byo kujuririra icyemezo kimubangamiye cyafashwe ku iyakirwa ry’ikirego. Mu gihe icyemezo cyafashwe gituma urubanza rurangirira aho, uwo kibangamiye ahabwa uburenganzira bwo guhita akijuririra; naho mu gihe icyemezo cyafashwe gituma urubanza rukomeza mu mizi, uwo kibangamiye nawe agira ubureganzira bwo kukijuririra hamwe n’urubanza mu mizi mu gihe atarwishimiye. [21] Urukiko rusanga byakwitwa ivangura mu gihe itegeko ritafata kimwe ababuranyi batanze inzitizi ntiyakirwe: bamwe bakemererwa guhita bajuririra icyemezo cyafashwe badategereje urubanza mu mizi, abandi ntibabyemererwe kandi nyamara bari mu cyiciro kimwe. Kuba mu gihe inzitizi yakiriwe umuburanyi wayireguragaho ahabwa uburenganzira bwo guhita ajurira, birumvikana kuko iyo iyo inzitizi yakiriwe urubanza ruhita rurangirira aho; bivuze ko uwayireguragaho adahise ajurira yaba atakaje burundu ubwo burenganzira. Uyu muburanyi ntiyafatwa nk’uri mu cyiciro kimwe n’uwatanze inzitizi ntiyakirwe. [22] Urukiko rukaba rusanga kuba igika cya 3, cy’ingingo ya 129 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru, gitandukanya abo baburanyi bidasobanuye kutabareshyeshya imbere y’amategeko, kuko n’ubundi batari mu byiciro bimwe kandi bikaba byarateganyijwe uko hashingiwe ku mpamvu zumvikana zishingiye ku ntego ifite ireme (justifié et raisonnable), zirimo gukumira ingaruka zatuma habaho ugutinda kw’imanza. [23] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga ingingo ya 129, igika cya 3, y' Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, itanyuranyije n’ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga. 2. Kumenya niba ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, inyuranyije n’ingingo ya 29, igika cya 1, agace ka (c) y’Itegeko Nshinga [24] Dr Baribwira Cyprien avuga ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, inyuranyije n’ingingo ya 29, igika cya 1, agace ka (c) y’Itegeko Nshinga, kubera ko itubahiriza uburenganzira ku butabera buboneye bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha. Avuga ko ibyo abishingira ku kuba yaratanze inzitizi yo kutakira ikirego cy’uwo baburanaga mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ntiyakirwe ahubwo iburanisha mu mizi rigakomeza. [25] Uhagarariye Leta y’u Rwanda avuga ko ingingo yavuzwe haruguru itanyuranyije n’Itegeko Nshinga; kandi ko itabangamiye uburenganzira ku butabera buboneye cyane cyane ubwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha, kuko umuburanyi uwo ari we wese utishimiye imikirize y’urubanza ku nzitizi yatanzwe, yemerewe kuyijuririra hamwe n’urubanza rw’iremezo mu gihe itabaye impamvu ituma urubanza rurangirira aho; cyangwa se kuyijuririra ako kanya mu gihe icyemezo gifashwe ku nzitizi gituma urubanza rurangirira aho. Mu yandi magambo, avuga ko uburenganzira bwo
10“L’appel est la voie de recours ordinaire par laquelle la partie qui s’estime lésée par un jugement en sollicite l’annulation ou la reformation par une juridiction supérieure” (Droit judciaire, Tome 2, Manuel de procédure civile, Bruxelles, Larcier, 2015, Hakim Boularbah, Olivier Caprasse et alii, sous la direction scientifique de Georges de Leval, p.772).
## Page 7
kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha bwasigasiwe mu ngingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru kuko buri wese, mu bihe bitandukanye, yagenewe n’itegeko uburyo bwo kugaragaza ko atishimiye icyemezo cyafashwe. UKO URUKIKO RUBIBONA [26] Ingingo ya 29, igika cya 1, agace ka (c) y’Itegeko Nshinga iteganya ko buri muntu afite uburenganzira ku butabera buboneye, burimo uburenganzira bwo: … (c) kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha. [27] Ubu burenganzira tubusanga no mu Masezerano Mpuzamahanga u Rwanda rwashyizeho umukono. Twavuga nk’ingingo ya 14, igika cya mbere, y’Amasezerano Mpuzamahanga yerekeye Uburengazira mu by’imbonezamubano no mu bya politiki, iteganya ko […] Umuntu wese afite uburenganzira bwo kuburanishwa mu buryo buboneye kandi mu ruhame mu rukiko rwashyizweho n’amategeko rubifitiye ububasha, rwigenga kandi rutabogamye11. [28] Mu rubanza RS/INCONST/SPEC00004/2020/SC rwaciwe ku wa 26/03/2021, haburana Asiimwe Frank, uru Rukiko rwavuze ko uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha ari bumwe mu burenganzira ku butabera buboneye12. [29] Mu rubanza RS/INCONST/SPEC00005/2023/SC rwaciwe ku wa 07/03/2025, haburana Mironko François Xavier, uru Rukiko rwavuze ko kugira ngo umuburanyi abone uburenganzira ku butabera boboneye (Fair trial) ari uko mu rubanza rwe haba hubahirijwe nibura ibi bikurikira (d): Umuntu wese afite uburenganzira bwo kuburanishwa mu rukiko rwashyizweho n’amategeko, rubifitiye ububasha, rwigenga kandi rutabogamye, ibi bikajyana n’ihame ry’uko nta muntu ushobora kwicira urubanza13. [30] Muri uru rubanza, ikibazo gihari ni icyemezo cyo kutakira ikirego ku nzitizi itarahawe ishingiro, umuburanyi wayitanze yakijuririra ntibihagarike ako kanya iburanisha ry’urubanza mu mizi, ahubwo rigakomeza, imbere y’urukiko rwagifashe. Urega avuga ko asanga uburenganzira ku butabera buboneye bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha, bwari kuba bwubahirijwe iyo ubujurire bwe ku nzitizi buburanishwa akibukora n’urukiko rusumba urwafashe icyemezo; mu yandi magambo, kuri we, uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha bwari kubaho iyo ubujurire bwe ku nzitizi buhagarika iburanisha mu mizi, hagategerezwa igisubizo kuri bwo, nk’uko uwo baburana abyemerewe iyo inzitizi itumye urubanza rurangirira aho. [31] Abahanga mu mategeko basobanura ko ububasha bw’urukiko ari agace kabwo itegeko ryageneye buri rukiko, inkiko zose uzirebeye hamwe14; ububasha ni ubushobozi bwo kuburanisha urubanza no kuruca15. [32] Ibi bishatse kuvuga ko ku muburanyi, uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha, ari uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rwahawe n’itegeko ububasha bwo guca urubanza rwe; urwo rukiko rugomba kuba rusanzwe ruteganyijwe n’itegeko aho gushyirwaho ikibazo kimaze kuvuka. Urugero: Ikigo cy’igihugu gishinzwe imisoro (RRA) gikurikiranyeho ikigo cy’ubucuruzi X imisoro kitishyuye. RRA izarega X mu nkiko z’ubucuruzi kuko arizo zahawe n’itegeko ububasha bwo kuburanisha imanza z’imisoro. Nizo zifite ubwo bubasha.
11“All persons shall be equal before the courts and tribunals. In the determination of any criminal charge against him, or of his rights and obligations in a suit at law, everyone shall be entitled to a fair and public hearing by a competent, independent and impartial tribunal established by law. […]”. 12Reba urubanza Nᵒ RS/INCONST/SPEC 00004/2020/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 26/03/2021, haburana Asiimwe Frank, mu gika cya 18 na 19. 13Reba urubanza RS/INCONST/SPEC00005/2023 rwaciwe ku wa 07/03/2025, haburana Mironko François-Xavier, igika cya 35. 14“La compétence est la portion de juridiction attribuée par la loi à chacun des tribunaux de l’ordre judiciaire” (A. Fettweis, A. Khol, G. de Leval, Eléments de compétence civile, Liège, P.ULG, 1988, p.1). 15“Pour une juridiction, [la] compétence est l’aptitude à instruire et juger une affaire, à en connaître” (Gerard Cornu, Vocabulaire juridique, V°, compétence).
## Page 8
[33] Ushaka kumenya “urukiko rubifitiye ububasha ruvugwa mu ngingo ya 29 y’Itegeko Nshinga, yasomera hamwe uduce twa (b) na (c), twayo. Agace ka (b) kanditse gatya: (…) Buri muntu afite uburenganzira ku butabera buboneye burimo gufatwa nk’umwere kugeza igihe urukiko rubifitiye ububasha rumuhamirije icyaha; naho agace ka (c) gateganya kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha. Mu gace ka (b) igitekerezo kirareba imanza z’inshinjabyaha, umuntu acirwa urubanza ku cyaha akurikiranyweho n’urukiko rwagenwe n’itegeko, rwariho icyaha gikorwa runafite ububasha bwo kukiburanisha. [34] Naho mu gace ka (c) k’ingingo ya 29, igitekerezo kireba urukiko rufite ububasha bwo kuburanisha urubanza rw’umuburanyi, muri rusange. Aha naho urukiko ruvugwa ni urugomba kuba ruriho ku bw’itegeko, rusanzweho, rufite ububasha bwo kuburanisha urwo rubanza. Icyo utu duce twa (b) na (c), twombi duhuriraho ni uko urukiko rufite ububasha ari urusanzwe ruteganyijwe n’amategeko; ntabwo ari urukiko rushya, rushyizweho mu buryo bw’umwihariko. [35] Igitekerezo nyamukuru kiri mu ngingo ya 29, (b) na (c) y’Itegeko Nshinga tugisanga no mu yandi Mategeko Nshinga, urugero iry’Ububirigi, ingingo ya 15 iteganya ko ntawe ushobora kubuzwa kuburanira imbere y’umucamanza itegeko ryamugeneye16. Urukiko Rusesa Imanza rw’iki gihugu rwasobanuye ko ihame riri muri iyi ngingo rishatse kuvuga ko umuntu wese agomba kuburanishwa hashingiwe ku mategeko agenga ububasha bw’inkiko n’ay’imiburanishirize [y’imanza] azwi, ko adashobora kuregerwa urundi rukiko rutari urwateganyijwe n’itegeko17. [36] Mu rubanza rwa Zubac na Croatie, Urukiko rw’Uburayi rushinzwe uburenganzira bwa muntu, rwasobanuye ko uburenganzira bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha ari uburenganzira buteganywa n’ingingo ya 6 § 1 y’Amasezerano y’Ibihugu by’Iburayi yerekeranye n’Uburenganzira bwa muntu, busobanura ko buri muntu afite uburenganzira bwo kuregera urukiko impaka zose zijyanye n’uburenganzira n’inshingano ze, ko kandi hagomba kubaho inzira zihamye zo kuregera inkiko mu rwego rwo gusaba gusubizwa uburenganzira bwahungabanyijwe18. [37] Mu rubanza rwa Ashingdane n’Ubwongereza19 n’urubanza rwa Konstantina Frantzeskaki n’Ubugereki20, Urukiko rw’Uburayi rushinzwe uburenganzira bwa muntu, rwasobanuye ko uburenganzira bwo kuburanira imbere y’inkiko zibifitiye ububasha atari ntakuka, kubera ko ibihugu bishobora gushyira imbibi kuri ubwo burenganzira, hagamijwe intego ifite ireme no kuba hari isano yumvikana hagati y’uburyo bwakoreshejwe n’intego igamijwe.
16“Nul ne peut être distrait, contre son gré, du juge que la loi lui assigne”. Uku iri hame ryanditse ni nako ryari ryanditse mu Itegeko Nshinga ry’u Rwanda ryo ku wa 03/06/2003, mu ngingo ya 19, igika cya 2, mu Gifaransa. 17“L’article 13 de la Constitution (…) énonce que nul ne peut être distrait, contre son gré, du juge que la loi lui assigne, signifie uniquement que toute personne doit être jugée suivant les règles de compétence et de procédure objectivement fixées et ne peut être citée devant une juridiction autre que celle prévue par la loi” (Cass., 5 mai 2004, Pas., 2004, p.762, in Georges de Leval et Frédéric Georges, Droit judiciaire, Tome 1, Institutions judiciaires et éléments de compétence, Bruxelles, Laricier, 2014, 2è édition, p.78, note 15). 18Affaire Zubac c. Croatie (Requête nᵒ 40160/12), Strasbourg, 4 Avril 2018, §§ 76 et suivants: “Le droit d’accès à un tribunal a été défini comme un aspect du droit à un tribunal au sens de l’article 6 § 1 de la Convention. Se référant aux principes de la prééminence du droit et de l’interdiction de tout pouvoir arbitraire qui sous-tendent pour une bonne part la Convention, la Cour y avait conclu que le droit d’accès à un tribunal était un élément inhérent aux garanties consacrées par l’article 6. Ainsi, l’article 6 § 1 garantit à chacun le droit de faire statuer par un tribunal sur toute contestation portant sur ses droits et obligations de caractère civil”. 19Affaire Ashingdane contre Royaume-uni, Arrêt No 8225/78), Strasbourg, 28 Mai 1985, § 57: “[….] Le droit d’accès aux tribunaux n’est pas absolu. Il peut donner lieu à des limitations implicitement admises car il appelle de par sa nature même une réglementation par l’État, réglementation qui peut varier dans le temps et dans l’espace en fonction des besoins et des ressources de la communauté et des individus. Elles ne se concilient avec l’article 6 par. 1 que si elles poursuivent un but légitime et s’il existe un rapport raisonnable de proportionnalité entre les moyens employés et le but visé”. 20 Affaire Konstantina Frantzeskaki contre la Grèce, Arrêt No 57275/17), Strasbourg, 12 février 2019, § 29-30: “[….] Toutefois, le droit d’accès à un tribunal n’est pas absolu et se prête à des limitations implicitement admises, car il appelle de par sa nature même une réglementation par l’État, lequel jouit à cet égard d’une certaine marge d’appréciation. En outre, les limitations appliquées ne se concilient avec l’article 6 § 1 de la Convention que si elles poursuivent un but légitime et s’il existe un rapport raisonnable de proportionnalité entre les moyens employés et le but visé”.
## Page 9
[38] Urukiko rurasanga ibivugwa na Dr Baribwira Cyprien ko uburenganzira k’ubutabera buboneye bwo kuburanira imbere y’urukiko rubifitiye ububasha butubahirijwe kuko atemerewe kujuririra inzitizi yonyine yatanze, nta shingiro byahabwa kubera ko kuba, umushingamategeko yarateganyije ko icyemezo gifashwe ku nzitizi gishobora kujuririrwa cyonyine mu gihe icyo cyemezo gituma iburanisha rirangirira aho; naho mu gihe icyo cyemezo kitabuza urubanza gukomeza mu mizi, umuburanyi utacyishimimiye akagira uburenganzira bwo kuzakijuririra hamwe n’urubanza rw’iremezo, bitamwambura uburenganzira bwo kuburanira imbere y’Urukiko rubifiye ububasha, nkuko rwasobanuwe hejuru. [39] Kuba umushingamategeko yarateganyije ko icyemezo gifashwe ku nzitizi gishobora kujuririrwa cyonyine mu gihe icyo cyemezo gituma iburanisha rirangirira aho, ntabwo ari umwihariko w’u Rwanda kuko byanateganyijwe mu mategeko y’ibindi bihugu nk’Ubutariyani21. [40] Urukiko rukaba rusanga igika cya 3 cy’ingingo ya 129 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru kitanyuranyije n’ingingo ya 29(1)(c) y’Itegeko Nshinga kandi kitavutsa Dr Baribwira Cyprien uburenganzira ku butabera buboneye bwo kuburanira imbere y’Urukiko rubifitiye ububasha, kuko kuba ataremerewe guhita ajuririra icyemezo gifashwe ku nzitizi yo kutakira ikirego yatanze, bitamubuza kuzabikora igihe urubanza rw’iremezo ruzaba ruciwe ntiyishimire icyemezo cyafashwe. [41] Rurasanga kandi ku birebana n’ibyo Dr Baribwira Cyprien avuga by’uko ingingo aregera irimo amakosa y’imyandikire, gukosora amakosa y’imyandikire bidashobora gukorerwa mu kirego kiregera kwemeza ko ingingo z’itegeko zinyuranyije n’Itegeko Nshinga. [42] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga ingingo ya 129, igika cya 3, y' Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, itanyuranyije n'ingingo 29, igika cya 1, agace ka (c) y'ltegeko Nshinga. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [43] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Dr Baribwira Cyprien gisaba kwemeza ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, inyuranyije n’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda, nta shingiro gifite. [44] Rwemeje ko ingingo ya 129, igika cya 3, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, itanyuranyije n’ingingo ya 15 n’iya 29 igika cya 1, agace ka (c) z’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda.
21 “En Italie, selon l'article 340 du Code de procédure civile, une décision rendue sur une fin de non-recevoir est susceptible d'appel séparé si elle met fin à l'instance. Cette règle s'applique également aux décisions interlocutoires, à condition qu'elles aient un effet substantiel sur la poursuite de l'instance”.