GANDIKA V. NKUBIRI n’abandi
The alleged gift contract of 31/12/1997 did not meet legal requirements for consent and delivery, was not registered, and was contradicted by evidence. The applicant never possessed or registered the property. The High Court did not decide on unpleaded matters. No injustice occurred.
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RC 00004/2020/CA
- Parties
- Applicant: Gandika Nestor; Respondent: Nkubiri Paulin; Respondent: Ngezahoguhora Saveri; Respondent: Twagirayezu Jean Damascène; Respondent: Koperative Kunda Isuka; Respondent: Habimana Jean Damascène
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 28 February 2022
- Case Number
- RS/INJUST/RC 00004/2020/CA
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Final Judgment
- Outcome
- appeal dismissed
- Legal Topics
- Gifts, Validity of Contracts, Burden of Proof, Land Registration, Appeal on Grounds of Injustice
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Gandika Nestor
Applicant
Nkubiri Paulin
Respondent
Ngezahoguhora Saveri
Respondent
Twagirayezu Jean Damascène
Respondent
Koperative Kunda Isuka
Respondent
Habimana Jean Damascène
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the High Court decided on matters not pleaded
- 2 Whether the High Court invalidated the gift contract unlawfully
- 3 Whether the applicant is entitled to damages and costs
Ratio Decidendi
The alleged gift contract of 31/12/1997 did not meet legal requirements for consent and delivery, was not registered, and was contradicted by evidence. The applicant never possessed or registered the property. The High Court did not decide on unpleaded matters. No injustice occurred.
Court Disposition
appeal dismissed
Orders
- Gift contract of 31/12/1997 declared non-existent.
- Applicant to pay Twagirayezu Jean Damascène 200,000 Frw for costs and 500,000 Frw for advocate fees.
Full Case Text
Judgment text and source record
33 paragraphs
# GANDIKA V. NKUBIRI n’abandi
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2022-02-28 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00004/2020/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
GANDIKA V. NKUBIRI n’abandi [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RS/INJUST/RC 00004/2020/CA (Munyangeri, P.J.) 28 Gashyantare 2022] Amategeko agenga amasezerano – ubwumvikane mu masezerano – Amasezerano y’impano – Amasezerano y’impano kimwe n’ayandi yose agomba gukorwa nta gahato kandi agakorwa mu buryo bukuraho ugushidikanya kose. Incamake y’ikibazo: Urubanza rwatangiye Gandika arega Nkubiri mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu avuga ko yamuhaye inzu hanyuma arahindukira arayigurisha. Muri uru rubanza hagobokeshejwemo Ngezahoguhora, Habimana, twagirayezu, Koperative kunda isuka na Kagiraneza. Uburanira Koperative kunda isuka, Ngezahoguhora na Twagirayezu, yavuze ko inzu ifite imiryango ibiri C na D ari umutungo bwite wa Koperative Kunda isuka, ko igice kimwe cyayo cyiswe C yakiguze na Kagiraneza Rupiya nawe akaba yari yarakiguze na Nkubiri, ko ikindi gice, Koperative Kunda isuka yakiguze na Ngezahoguhora, ikaba iyimaranye imyaka igera kuri makumyabiri, kandi Gandika akaba atarigeze ayiregera mbere hose. Kagiraneza Rupiya we avuga ko iyo nzu yayiguze akayigurura ko nta wigeze ayiregera. Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rwemeje ko ikirego cya Gandika nta shingiro gifite, ko amasezerano y'impano y'inzu yabaye hagati ya Nkubiri na Gandika nta gaciro afite. Gandika yajuririye icyo cyemezo mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, avuga ko yaregeye kubahiriza amasezerano y'impano, ariko Urukiko Rwisumbuye rugaca urubanza ku gutesha agaciro ayo masezerano kandi Nkubiri atarabiregeye, avuga kandi ko urwo Rukiko rwirengagije amategeko. Urukiko Rukuru rwemeje ko ubujurire bwatanzwe na Gandika bufite ishingiro kuri bimwe, ko amasezerano y'impano y'inzu hagati ya Nkubiri na Gandika asheshwe, ariko inzu iburanwa ikaguma mu maboko y’abayiguze, rwemeza kandi ko imikirize y'urubanza rujuririrwa ihindutse kuri byose, rutegeka Nkubiri guha Gandika indishyi z'akababaro n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka, rutegeka kandi Nkubiri guha Koperative kunda Isuka, Twagirayezu na Ngezahoguhora, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka, rumutegeka kandi gusubiza Gandika ingwate y'amagarama yatanze mu Rukiko Rwisumbuye no mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze. Gandika yandikiye Urwego rw’Umuvunyi, asaba gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza rwaciwe n’Urukko Rukuru Urugereko rwa Musanze rwamuteye akarengane gashingiye ku kuba Urukiko Rukuru rwaraciye urubanza ku kitaregewe, aho yari yaregeye kubahiriza amasezerano y’impano ariko rukabirengaho, rugaca urubanza rutesha agaciro ayo masezerano y'impano, rugaherereza inzu ye mu maboko y'abayiguze, rushingiye ku kuba bayibarujeho bagahabwa ibyangombwa by'ubutaka. Urwego rw’Umuvunyi nyuma y’isesengura rwasanze Gandika yaragiriwe akarengane, rwandikira Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga rumusaba ko urwo rubanza rwasubirwamo. Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga amaze gusuzuma urwo rubanza yemeje ko urwo rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane kandi ko rwoherezwa mu Rukiko rw’Ubujurire, akaba ari rwo ruruburanisha. Gandika avuga ko akarengane yagiriwe mu rubanza rusubirishwamo gashingiye ku kuba yaratanze ikirego asaba Urukiko gusuzuma ishyirwa mu bikorwa ry’impano yahawe akegukana umutungo
## Page 2
uvugwamo, Urukiko rwategetse ko iyo mpano isheshwe kandi atari cyo cyari cyaregewe, ko kandi rwasheshe ayo masezerano y’impano rumaze kubona ko yabayeho, ibyo bikaba binyuranye ngo n’ingingo ya 10 y’itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi kuko ngo na Nkubiri baburana, akaba atari yasabye ko aseswa. Ngezahoguhora na Koperative Kunda Isuka ruvuga bavuga ko Urukiko Rukuru, nta kosa rwakoze kandi ko rwaburanishije icyo rwaregewe. Urukiko rw’Ubujurire rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Gandika cyo gusubirishamo Urubanza ku mpamvu z’akarengane nta shingiro gifite kuko Urukiko Rukuru rutaciye urubanza kuko rutari kwemeza ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano bigaragara ko yakozwe Nkubiri adafite ubushake (consentement) bwo kuyakora. Incamake y’icyemezo: Iyo habaye gushidikanya ku masezerano cyangwa agakorwa nta kwemera gusesuye kumwe mu bayagiranye, ayo masezerano araseswa. Amasezerano y’impano kimwe n’ayandi yose agomba gukorwa nta gahato kandi agakorwa mu buryo bukuraho ugushidikanya kose kuko Kugira ngo amasezerano akorwe, ukwemera k’uruhande rumwe kugomba guhura n’ukwemera k’urundi ruhande. Gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane nta shingiro bifite. Amategeko yashingiweho: Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, Ingingo ya 10,111 Itegeko Nº 45/2011 ryo ku wa 25/11/2011 rigenga amasezerano, Ingingo ya 9. Itegeko Nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, Ingingo ya 4. Iteka rya Minisitiri Nº 002/2008 ryo ku wa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikisha ry'ubutaka rikorwa, Ingingo ya 4 Imanza zifashishijwe: Urubanza RCAA0018/13/CS hagati ya Harerimana Emmanuel na Sebukayire Tharcisse, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, igika cya 20. Urubanza. I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Gandika Nestor yareze Nkubiri Paulin mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu, avuga ko ku wa 31/12/1997 bakoranye amasezerano y'impano y'inzu iri mu Mudugudu wa Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, Akarere ka Nyabihu, bigeze ku wa 01/12/2000 ayigurisha uwitwa Kagiraneza Rupiya, nawe ayigurisha Ngezahoguhora Saveri na Koperative Kunda Isuka. Muri urwo rubanza
## Page 3
yagobokesheje Ngezahoguhora Saveri, Habimana Jean Damascène, Twagirayezu Jean Damascène, Koperatlve Kunda Isuka na Kagiraneza Rupiya. [2] Umunyamategeko waburaniye Koperative Kunda Isuka, Ngezahoguhora Saveri na Twagirayezu Jean Damascène muri urwo Rukiko, yavuze ko inzu iflte imiryango ibiri C na D ari umutungo bwite wa Koperative Kunda Isuka, ko igice kimwe cyayo cyiswe C yakiguze na Kagiraneza Rupiya ku wa 25/08/2008, ku mafaranga angana na 1,000,000 Frw, uyu na we akaba yari yarakiguze na Nkubiri Paulin ku wa 01/12/2000, ko ikindi gice, Koperative Kunda Isuka yakiguze na Ngezahoguhora Saveri ku wa 06/03/2012 ku giciro kingana na 2,400,000Frw, ikaba iyimaranye imyaka igera kuri makumyabiri, kandi Gandika Nestor akaba atarigeze ayiregera mbere hose. Kagiraneza Rupiya we yaburanye avuga ko iyo nzu yayiguze itaravugururwa aza kuyivugurura nyuma, aza no kuyitangaho ingwate muri banki kugira ngo imuhe inguzanyo, ko nta wigeze ayiregera. [3] Mu rubanza RC0095/16/TGI/RBV rwaciwe ku wa 25/04/2017, Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rwemeje ko ikirego cya Gandika Nestor nta shingiro gifite, ko amasezerano y'impano y'inzu yo ku wa 31/12/1997 yabaye hagati ya Nkubiri Paulin na Gandika Nestor nta gaciro afite, rutegeka Gandika Nestor guha Kagiraneza Rupiya, Koperative Kunda Isuka, Twagirayezu Jean Damascène na Ngezahoguhora Saveri, buri wese indishyi z’akababaro zingana 200,000Frw, rumutegeka kandi guha Koperative Kunda Isuka, Twagirayezu Jean Damascène na Ngezahoguhora Saveri 600.000Frw y’igihembo cy’Avoka. [4] Gandika Nestor yajuririye icyo cyemezo mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, avuga ko yaregeye kubahiriza amasezerano y'impano, ariko Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rugaca urubanza ku gutesha agaciro ayo masezerano kandi Nkubiri Paulin atarabiregeye, ko rwarebye imiterere y’umukono wa Nkubiri Paulin kandi yarawiyemereye nk'uko bigaragara mu nyandiko zo mu buyobozi bw'Umurenge wa Bigogwe, iz'ubuyobozi bw'Akagari ka Congo-Nil n’ubuyobozi bw’Umurenge wa Gihango, zihakana iterabwoba ryavuzwe na Nkubiri Paulin, ashaka gushyigikira amahugu yari yakozwe, ko rwirengagije amategeko, ko rutasuzumanye ubushishozi ibimenyetso rwashyikirijwe ndetse rukanirengagiza bimwe muri byo, ntirubone ko Gandika Nestor yemeye impano akayishyikirizwa. Yasabye Urukiko yajuririye gutegeka buri wese mu baregwa kumuha indishyi mbonezamusaruro zingana na 3.000.000Frw, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka angana na 2.000.000Frw. [5] Mu rubanza RCA00043/2017/HC/MUS rwaciwe ku wa 18/05/2018, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rwemeje ko ubujurire bwatanzwe na Gandika Nestor bufite ishingiro kuri bimwe, ko amasezerano y'impano y'inzu yo ku wa 31/12/1997 yabaye hagati ya Nkubiri Paulin na Gandika Nestor asheshwe, ariko inzu iburanwa ikaguma mu maboko y’abayiguze, rwemeza kandi ko imikirize y'urubanza RC0095/16/TGI/RBV rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu ihindutse kuri byose, rutegeka Nkubiri Paulin guha Gandika Nestor indishyi z'akababaro zingana na 1,000,000Frw, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka angana na 600,000Frw, rutegeka kandi Nkubiri Paulin guha Koperative Kunda Isuka, Twagirayezu Jean Damascène na Ngezahoguhora Saveri, buri wese 600,000Frw akubiyemo ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka, rumutegeka kandi gusubiza Gandika Nestor ingwate y'amagarama yatanze mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu no mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, angana na 125,000Frw.
## Page 4
[6] Ku wa 04/09/2017, Gandika Nestor yandikiye Urwego rw’Umuvunyi, asaba gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RCA00043/2017/HC/MUS, rwamuteye akarengane gashingiye ku kuba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwaraciye urwo rubanza ku kitaregewe, aho yari yaregeye kubahiriza amasezerano y'impano yo ku wa 31/12/1997, ariko rukabirengaho, rugaca urubanza rutesha agaciro ayo masezerano y'impano, rugaherereza inzu ye mu maboko y'abayiguze, rushingiye ku kuba bayibarujeho bagahabwa ibyangombwa by'ubutaka, rwirengagije amasezerano y’impano yavuzwe haruguru. [7] Urwego rw’Umuvunyi rwasesenguye urubanza RCA00043/2017/HC/MUS rusanga Gandika Nestor yaragiriwe akarengane, rwandikira Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga rumushyikiriza iyo dosiye. Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga amaze gusuzuma raporo yakozwe n’Urwego rw’Umuvunyi, mu cyemezo nº 017/CJ/2020 cyo ku wa 09/09/2020, yemeza ko urwo rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane kandi ko rwoherezwa mu Rukiko rw’Ubujurire, akaba ari rwo ruruburanisha, ruhabwa º RS/INJUST/RC 00004/2020/CA. [8] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 04/11/2021, Gandika Nestor yunganiwe na Me Nambajimana Jean Baptiste, Ngezahoguhora Saveri yunganiwe na Me Hagumiyaremye Pacifique, Twagirayezu Jean Damascène ahagarariwe na Me Kanyarugano Cassien, Koperative Kunda ISUKA ihagarariwe na Me Hagumiyaremye Pacifique, Nkubiri Paulin na Habimana Jean Damascène barahamagawe ahatazwi, urubanza rurapfundikirwa, ababuranyi bamenyeshwa ko ruzasomwa ku wa 26/11/2021. [9] Ku wa 26/11/2021, Urukiko rwaciye urubanza rubanziriza urundi, rwemeza ko ku wa 07/01/2022 hazakorwa iperereza aho amazu aburanwa aherereye mu Mudugudu wa Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, Akarere ka Nyabihu, Intara y’Iburengerazuba, kugira ngo rusobanukirwe imiterere yayo. [10] Ku wa 07/01/2022, Urukiko rwakoreye iperereza ahavuzwe mu gika kibanziriza iki, ababuranyi bamenyeshwa ko iburanisha ry’urubanza rizapfundurwa ku wa 02/02/2022, kugira ngo bagire icyo bavuga ku byavuye mu iperereza. Ku munsi w’iperereza kandi, Gandika Nestor yamenyesheje Urukiko ko atagikurikirana uwitwa Habimana Jean Damascène, asobanura ko yari yamureze ataramenya neza abaguze imiryango yahawe, abitewe no kuba yari yasanze hari umuryango w’inzu yakoreragamo. [11] Ku wa 02/02/2022 iburanisha ry’urubanza ryarapfunduwe, Gandika Nestor yunganiwe na Me Nambajimana Jean Baptiste, Ngezahiguhora Saveri yunganiwe na Me Nsabimana Jean Damascène, Koperative Kunda Isuka ihagarariwe n’umuyobozi wayo Maniragena Jean Damascène, yunganiwe na Me Nsabimana Jean Damascène, Me Kanyarugano Cassien uhagarariye Twagirayezu Jean Damascène atitabye, ariko yanditse muri system ya IECMS asaba ko iburanisha risubikwa kubera ko afite urundi rubanza mu Rukiko rw’Ibanze rwa Gakenke cyangwa hashingirwa ku mwanzuro yashyize muri dosiye, Urukiko rusanga iburanisha rigomba gukomeza. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO
## Page 5
Kumenya niba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwaraciye urubanza ku kitararegewe [12] Me Nambajimana Jean Baptiste wunganira Gandika Nestor avuga ko uwo yunganira yatanze ikirego asaba Urukiko gusuzuma ishyirwa mu bikorwa ry’impano yahawe ku wa 31/12/1997 akegukana umutungo uvugwamo, ugizwe n’inzu yubatse ku butaka bubaruye ku bantu bane , ari bo: Twagirayezu Jean Damascène, ufite umuryango umwe ubaruye kuri nº 2268, Ngezahoguhora Saveri ufite umuryango ubaruye kuri nº 2267, Koperative Kunda Isuka ifite umuryango ubaruye kuri nº 2265, na Habimana Jean Damascène ufite umuryango ubaruye kuri nº 2264, aho gusuzuma niba ikirego cye gifite ishingiro, ahubwo rutegeka ko iyo mpano isheshwe kandi atari cyo cyari cyaregewe, ko kandi rwasheshe ayo masezerano y’impano rumaze kubona ko yabayeho, ibyo bikaba binyuranye n’ingingo ya 10 y’itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, kuko nta mpamvu yemewe n’amategeko yatuma aseswa, ndetse na Nkubiri Paulin akaba atari yasabye ko aseswa. [13] Me Nambajimana Jean Baptiste avuga ko Gandika Nestor adakurikiranye Twagirayezu Jean Damascène ku nzu afite ku ruhande, ahubwo aregera inzu imwanditseho kuri nº 2268, iyi nomero ikaba ikomoka ku gikoni bahinduyemo umuryango kandi ko bigaragara mu ibaruwa yanditswe n’Akarere ku wa 18/07/2018. [14] Uruhande rwa Ngezahoguhora Saveri na Koperative Kunda Isuka ruvuga ko Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze nta kosa rwakoze kandi ko rwaburanishije icyorwaregewe, ko iyo mpano yagombaga guteshwa agaciro kuko nta kuntu imyaka makumyabiri (20) yari gushira atayibaza, bikageza n’ubwo abantu bavuguruye na bwo ahari ntagire icyo avuga. Bityo ko urubanza ruvugwa rudakwiye gusubirwamo, na cyane ko nta bimenyetso agaragaza byemeza ko nomero z’ubutaka avuga ko zanditsweho ari umutungo we, kubera ko avugamo abantu benshi barimo uwitwa Habimana Jean Damascène utaboneka. Bakomeza bavuga ko kuba Gandika Nestor avuga ko Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwamurenganije ruherereza inzu ye ku bayiguze, nta shingiro bifite kubera impamvu z’ibimenyetso bikurikira: ku wa 25/08/2008, uwitwa Kagiraneza Rupiya yaragurishije Koperative Kunda Isuka umuryango umwe w’inzu ufite ikirango C, ku giciro kingana na 1,000,000Frw; ku wa 12/01/2011, Hadari Siperansiya (umugore wa Kazungu Kamuzinzi), yaragurishije Koperative Kunda Isuka undi muryango w’inzu ufite ikirango B ku giciro kingana na 3,000,000 Frw; ku wa 06/03/2012, Ngezahoguhora Saveri yagurishije Koperative Kunda Isuka inzu ifite umuryango umwe ku giciro kingana na 2,400,000Frw; Iperereza ryakozwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu mu rubanza RC9769/R23/04, Nkubiri Paulin yaburanye na Uburiyemuye Jean Damascène, rwasanze imikono iri mu nyandiko zinyuranye ziri muri dosiye y’urwo rubanza, itandukanye cyane n’umukono uri mu nyandiko yo ku wa 31/12/1997; Mu iburanisha ryo ku wa 22/03/2017, Gandika Nestor yavuze ko atazi uwanditse amasezerano y’impano, ko yandikiwe mu cyumba, yamara kwandikwa bakayamuzanira ngo ayashyireho umukono.
## Page 6
[15] Me Hagumiyaremye Pacifique avuga kandi ko asanga amasezerano y’impano bivugwa ko yabayeho ku wa 31/12/1997, Nkubiri Paulin na Gandika Nestor bayasheshe mbere y’umucamanza, kuko bitumvikana ukuntu nyuma y’imyaka makumyabiri (20), ari bwo Gandika Nestor yatangiye gukurikirana iyo nzu, atarigeze ayandikisha muri Komini, umucamanza akaba yarafashe icyemezo cyo kuyasesa kubera ko Gandika Nestor yavuze ko atazi uwayanditse, no kuba Nkubiri Paulin yarahindukiye akagurisha ibyo avuga ko ari impano, bikaba byumvikanisha ko kuba yaragurishije uwo mutungo, atari acyemera ayo masezerano niba hari n’ayabayeho koko. [16] Me Hagumiyaremye Pacifique akomeza avuga ko kugeza ubu batazi niba ayo masezerano yarabayeho, kuko Gandika Nestor avuga ko atazi uwayanditse ndetse akaba atanazi ibyo yahawe, kubera ko avuga ko yahawe imiryango ibiri ifite C na D, ariko akaba aburana imiryango myinshi irenze ibiri, ko kandi kuba yarajyanaga ibibazo bye ku rwego rw’Umuvunyi asimbutse izindi nzego, byumvikanisha ko yari azi neza ko aho hantu atari ahe, no kuba ibarura ry’ubutaka ryaratangiye ntaze kubaruza uwo mutungo avuga ko yahawe cyangwa ngo atambamire ibarurwa ryawo, kugeza ubwo abaguze bahawe ibyangombwa byawo. [17] Ku kibazo cyo kuba Gandika Nestor atarabaruje umutungo avuga ko yahawe, asobanura ko yandikishije amakimbirane ku wa 01/10/2012, Koperative Kunda Isuka ihabwa amasezerano y’ubukode burambye ku wa 12/10/2012, ko amakimbirane yayakoresheje ku mutungo ubaruye kuri nº 2264, 2265, 2267 na 2268, ko kandi hari raporo yakorewe imbere y’Umurenge wa Gihango ku wa 27/09/2006. [18] Me Kanyarugano Cassien avuga ko asanga Twagirayezu Jean Damascène ahagarariye atagombye kuba muri uru rubanza, kubera ko nta ho ahuriye n’impano Gandika Nestor aregera avuga ko yahawe na Nkubiri Paulin ku wa 31/12/1997. Asobanura ko hari inyandiko yo ku wa 18/08/2002 igaragaza ko Twagirayezu Jean Damascène yaguze inzu na Kamuzinzi Kazungu, Kagiraneza Rupiya akaba umunyembibi, bikaba byumvikanisha ko Kagiraneza Rupiya waguze inzu ya Nkubiri Paulin ari umunyembibi w’inzu yaguzwe na Twagirayezu Jean Damascène kandi ko n’umuhesha w’Inkiko wahageze, yaremeje ko inzu ya Twagirayezu Jean Damascène nta ho ihuriye n’amazu Gandika Nestor aburana. [19] Me Kanyarugano Cassien akomeza avuga ko Gandika Nestor na we yavuze ko impano yahawe na Nkubiri Paulin yaguzwe na Kagiraneza Rupiya, ko inzu ya Twagirayezu Jean Damascène nta UPI ifite, ko kandi iyo Twagirayezu Jean Damascène aba afite aho ahuriye n’amasezerano y’impano hagati ya Gandika Nestor na Nkubiri Paulin, Kagiraneza Rupiya atari kuba umunyembibi ndetse ko Kagiraneza Rupiya atari we wagurishije Twagirayezu Jean Damascène, ahubwo yagurishijwe na Kamuzinzi Kazungu kandi ko Kagiraneza Rupiya yari umunyembibi w’inzu Kamuzinzi Kazungu yagurishije Twagirayezu Jean Damascène. Uko Urukiko rubibona [20] Ingingo ya 10 y’itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko” Umucamanza aca urubanza ku cyasabwe cyose kandi kuri icyo cyonyine,” ingingo ya 4 y’itegeko Nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ko “Urukiko ruca urubanza
## Page 7
rwaregewe hakurikijwe ibimenyetso bihuje na kamere y’ikiburanwa, naho ingingo ya 9 y’itegeko Nº 45/2011 ryo ku wa 25/11/2011 rigenga amasezerano, igateganya ko “Kugira ngo amasezerano akorwe, ukwemera k’uruhande rumwe kugomba guhura n’ukwemera k’urundi ruhande.”” [21] Dosiye y’urubanza igaragaza inyandiko yo ku wa 31/12/199, yanditsemo ko Nkubiri Paulin, kubera ubuvandimwe n’umubano byahuje imiryango yabo kuva kera, mu rwego rwo guterana inkunga ahaye Gandika Nestor mwene Karekezi Ildephonse na Nyiranyenzi Marisiyana, inzu ifite imiryango ibiri (2), iyo nzu ikaba iri muri Komini Mutura, Perefegitura Gisenyi, ahitwa ku Ntara ya Shaba, ko amuhaye ku buntu ibyumba bibiri biri ibumoso, ahagana ku Kabatwa, kuri plan akaba ari C na D. Ko kuva ubwo ibyo byumba bibaye ibye, ibyo kwandikisha kuri Komini bakazabikora bitonze. [22] Hari inyandiko yo ku wa 15/07/2006, Nkubiri Paulin yandikiye uwitwa Ntabohwana, aho amumenyesha ko azabasura mu kwezi kwa cyenda/2006, akamusaba kwita ku mutekano wa Rupiya kubera ko yumvise ko hari umuterabwoba ushaka kumuhungabanya mu bye, ko ari we (Ntabohwana), Isaac na Damascène bazi ukuri, akaba ashinganishije Rupiya, yanamusabaga ko hagize ikibazo kivuka yamuhamagara kuri nomero za telefoni ziri kuri iyo nyandiko, akaza guhita agikemura. [23] Hari inyandiko yo ku wa 18/08/2006, Umuhuzabikorwa w’Akagari ka Kijote yandikiye Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gihango, amusaba kuboherereza Nkubiri Paulin muri ako Kagari kugira ngo bakemure ikibazo afitanye na Gandika Nestor, Rupiya n’umuryango wa Kazungu cyerekeranye n’inzu iri muri centre ya Shaba, Umurenge wa Bigogwe, Akagari ka Kijote, asaba ko bishobotse yazaza ku wa 25/08/2006. Inyandiko yo ku wa 25/08/2006, Umuhuzabikorwa w’Akagari ka Kijote yandikiye Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Bigogwe, amusaba kumutumiriza Nkubiri Paulin kubera ko we amutumije inshuro ebyiri atamwitaba. [24] Hari inyandiko yo ku wa 28/08/2006, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Bigogwe yandikiye Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gihango, amusaba koherereza ubuyobozi bw’Akagari ka Kijote, umuturage witwa Nkubiri Paulin utuye mu Murenge wa Gihango, kugira ngo hakemurwe ikibazo afitanye na Gandika Nestor, ko ubwo buyobozi bwifuza ko yakwitaba ku wa 02/09/2006 saa mbiri za mugitondo. [25] Hari inyandiko yo ku wa 31/08/2006, igaragaza ko Ngezahoguhora Saveri ari we mwanditsi wayo, ikaba ivuga ko Nkubiri Paulin amaze kumenya ko hari abantu baza gutesha umutwe abo yagurishije amazu ari bo: Rupiya, Kamuzinzi Kazungu, ahamirije imbere y’abagabo ko nta muntu yagurishije cyangwa ngo abe yaramuhaye uretse abo yavuze haruguru. (Bigaragara ko mu bari bahari iyi nyandiko yandikwa, harimo n’umuyobozi w’Umudugudu wa Shaba). [26] Hari inyandiko yo ku wa 04/09/2006, Umuhuzabikorwa w’Akagari ka Kijote yandikiye Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Bigogwe, amusaba kwakira ikibazo cya Gandika Nestor, kubera ko ubuyobozi bw’Akagari bwari bwamutumyeho ngo abwitabe ku wa 02/09/2006, aho kwitaba kuri uwo munsi ahubwo akaza rwihishwa muri ako gace ku wa 31/08/2006 ntanarebe ubwo buyobozi bw’Akagari, bigaragaza agasuzuguro no kwigomeka. [27] Inyandiko yo ku wa 15/09/2006, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Bigogwe yandikiye Rupiya, Twagirayezu Nathan (mu rubanza yitwa Twagirayezu Jean Damascène) n’umuryango wa Kamuzinzi, abasaba ko mu gihe cy’iminsi irindwi (7) baba bagaragaje umuntu
## Page 8
wabagurishije inzu iri mu Kagari ka Kijote, muri centre ya Shaba, kubera ko uwitwa Gandika Nestor agaragaza ibimenyetso by’uko yaba yarahawe iyo nzu. [28] Inyandiko yo ku wa 22/09/2006, yakorewe ku Murenge wa Bigogwe kuri uwo munsi, ikaba isobanura ko ku kibazo kijyanye n’uko Nkubiri Paulin yahaye Gandika Nestor imiryango 2 iri muri Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, ayimuhera i Congo-Nil ku wa 31/12/1997, Nkubiri Paulin yemeye umukono yashyize kuri iyo mpano, ariko avuze ko yabikoze ku iterabwoba ry’imbunda, ashaka kurengera ubuzima bwe, akaba ababwiye ko atigeze atanga iyo miryango ibiri (2) kandi ko n’umuryango we wabyanze, ubuyobozi bw’uwo Murenge bufata icyemezo cyo kohereza izo mpande zombi kuburanira Inkiko z’aho amasezerano batumvikanaho yakorewe (iyi nyandiko yakozwe hari Mwitende Michel wari uhagarariye Gandika Nestor, Nkubiri Paulin n’Ubuyobozi bw’Umurenge wa Bigogwe). [29] Inyandiko yo ku wa 22/09/2006, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Bigogwe yandikiye Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gihango, avuga ko ashingiye ku magambo Nkubiri Paulin ababwiye yisobanura ku kibazo afitanye na Gandika kijyanye n’impano y’imiryango ibiri (2) y’inzu iboneka muri Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, aho Nkubiri avuga ko yasinye iyo mpano kubera iterabwoba ry’imbunda , ashaka kurengera ubuzima bwe, asabye ubuyobozi bw’Umurenge wa Gihango gukemura ikibazo cyabo kubera ko amasezerano batemeranyaho bombi yakorewe muri uwo Murenge, ko n’iterabwoba rivugwa ryaba ryarakorewe muri centre ya Congo-Nil. [30] Inyandiko yo ku wa 26/09/2006, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gihango yandikiye Umuhuzabikorwa w’Akagari ka Congo-Nil, amusaba kohereza ku Murenge ku wa 27/09/2006 saa cyenda, abantu amazina yabo yagaragajwe muri iyo nyandiko (Munyentwari Balthazar, Mbanzabugabo Jean Claude, Bizimana Pierre Célestin, Buranga, Bahati Samvura, Fatururimi Vianney, Nyiranyenzi Marcianne, Rwubaka Martin), kugira ngo bagire ibyo babazwa ku nyandiko y’impano Nkubiri Paulin ahakana. [31] Hari inyandiko yo ku wa 27/09/2006, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gihango yandikiye uw’Umurenge wa Bigogwe, amumenyesha ko yakiriye ikibazo cya Gandika Nestor na Nkubiri Paulin agakora n’iperereza. Hari inyandiko yo ku wa 27/09/2006, aho uwitwa Bagintaraga Joseph (mukuru wa Nkubiri Paulin), Ntabanganyimana Denis (umuhungu wabo wa Nkubiri Paulin) na Nyiranyenzi Maricianne (umubyeyi wa Gandika Nestor), bemeje kandi bahamiriza imbere y’ubuyobozi bw’Umurenge wa Gihango, ko Nkubiri Paulin yahaye Gandika Nestor imiryango ibiri y’inzu iherereye mu Mudugudu wa Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, Akarere ka Nyabihu ndetse iyo miryango 2 yayimuhanye n’igikoni cyayo. Iyo nyandiko ikomeza ivuga ko ibyo byabaye mu w’1997 bitewe n’urukundo rwakomotse ku mibanire myiza hagati y’imiryango yabo kuva kera, ku buryo Gandika Nestor yakuye ubwatsi, agatura Nkubiri Paulin inzoga ku manywa y’ihangu ndetse akabatumira muri ubwo bukwe mu rwego rwo kwakira ibiyitsi. Bemeza kandi ko nta terabwoba iryo ari ryo ryose ryigeze rimukorerwa. [32] Hari inyandiko yo ku wa 28/09/2006, igira iti” Twebwe abaturage ba Congo-Nil, twemereye imbere y’ubuyobozi bw’Akagari ka Congo-Nil, ko Nkubiri Paulin yahaye Gandika Nestor inzu y’i Gisenyi-Mutura. Yayimuhaye ku mugaragaro kandi Gandika Nestor aramushimira. Ibijyanye n’iterabwoba nta cyo babiziho kandi habayeho ubukwe ku manywa.” Abashyize umukono kuri iyi
## Page 9
nyandiko ni uwitwa Buranga Jean Marie Vianney, Bizimungu André, Fatururimi Jean Marie Vianney, Munyentwari Barthazal n’Umuhuzabikorwa w’Akagari ka Congo-Nil witwa Rwubaka Martin. [33] Hari inyandiko yo ku wa 16/10/2006, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Bigogwe yandikiye Gandika Nestor, amugira inama ko ikibazo afitanye na Rupiya na Twagirayezu yagishyikiriza Inkiko zibifitiye ububasha, kubera ko bagiriye abo baturage bamubereye mu mazu kumuha ibye bakikurikiranira igisambo cyabagurishije ibitari ibyacyo, ntibabyemere. [34] Kopi y’urubanza RC0095/16/TGI/RVB rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu ku wa 25/04/2017, igaragaza ko ikiburanwa muri urwo rubanza ari” Gutegeka Nkubiri Paulin kubahiriza amasezerano y’impano y’inzu yo ku wa 31/12/1997; “Kwishyura indishyi z’akababaro n’igihembo cy’Avoka.”, ibibazo birebana n’ikiburanwa muri uru rubanza akaba ari na byo byakomereje mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze mu rubanza RCA00043/2017/HC/MUS rwaciwe ku wa 18/05/2018. [35] Mu rubanza RCA00043/2017/HC/MUS, mu gusesengura ikibazo cyo kumenya niba Nkubiri Paulin yategekwa kubahiriza amasezerano y’impano yo ku wa 31/12/1997 no kumenya agaciro kahabwa ayo masezerano, mu gika cya 12 cy’urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, Urukiko rwasanze Nkubiri Paulin atarubahirije amasezerano y’impano ndetse yarakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, mu kutayubahiriza rushingira ku kuba inzu yari yarahaye Gandika Nestor yarayigurishije uwitwa Kagiraneza Rupiya ku wa 01/12/2000 no kuba nta bikorwa Gandika Nestor yakoze kuri iyo nzu bigaragaza ko yagiye mu maboko ye, nko kuyiyandikishaho cyangwa se kuyikoreramo ku buryo byagaragaza ko yari yarayihawe, kuko abo Nkubiri Paulin yagurishije iyo nzu bayiyandikishijeho nk'uko bigaragazwa n'amasezerano y'ubukonde burambye ya Koperative Kunda Isuka bufite nº UPI : 3/04/01/03/2265. Urukiko rwemeje ko ayo masezerano agomba guseswa kubera ko Nkubiri Paulin yayishe, no kuba muri iki gihe kuyashyira mu bikorwa bitashoboka, kubera ko icyo yari ashingiyeho cyamaze kugurishwa abandi bantu bakakiyandikishaho mu buryo bukurikije amategeko, bityo abaguze na Nkubiri Paulin bakaba bagumana imitungo yabo baherewe icyangombwa cy'ubutaka. [36] Urukiko rurasanga Gandika Nestor yarasabye ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano ariko ayo masezerano akaba ashidikanywaho hakurikijwe inyandiko zitandukanye zagaragajwe harimo n’izikubiyemo imvugo ya Nkubiri Paulin avuga ko ari we wamuhaye impano ndetse n’izindi z’ubugure zigaragaza ko Nkubiri Paulin yagurishije inzu Gandika Nestor avuga ko yamuhaye. [37] Urukiko rurasanga nta kuntu Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwagombaga guhita rutegeka ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano yiswe ay’impano, rutabanje gusuzuma ubuziranenge bwayo mu gihe bigaragara ko impande zose zitayavugaho rumwe, cyane ko rugomba kubanza gusesengura ibibazo mbere yo gufatira umwanzuro ikirego rwagejejweho. [38] Ku bijyanye n’amasezerano yo ku wa 31/12/1997 Gandika Nestor avuga ko ari ay’impano Nkubiri Paulin yamuhereyeho imiryango ibiri y’inzu iherereye mu Mudugudu wa Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, Akarere ka Nyabihu, mu Ntara y’Iburengerazuba, Urukiko rurasanga nk’uko bigaragara muri kopi y’urubanza RC0095/16/TGI/RBV rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu, mu gika cyarwo cya 16, umucamanza yarasobanuye ko mu iburanisha ryo ku wa 22/03/2017, Gandika Nestor yabajijwe niba ari Nkubiri Paulin wanditse iyo nyandiko, asubiza ko atazi uwayanditse,kuko yandikiwe mu cyumba Nkubiri Paulin ari kumwe n’abandi bantu, bamara kuyandika
## Page 10
bakayimuzanira (Gandika Nestor) agashyiraho umukono. Byongeye kandi, nk’uko byagaragajwe na raporo y’Umurenge wa Bigogwe yo ku wa 22/09/2006, Nkubiri Paulin yamereye imbere yabwo ko atemera ko hari impano yatanze, kuko yabikoze kubera iterabwoba yashyizweho. [39] Urukiko rurasanga kandi, inyandiko yo ku wa 15/07/2006 n’iyo ku wa 31/08/2006 zavuzwe haruguru, zigaragaza ko Nkubiri Paulin atemera ko yatanze impano y’imiryango yaje kugurisha Kagiraneza Rupiya na Kamuzinzi Kazungu. Urukiko rurasanga rukurikije ibyavuye mu iperereza rwikoreye ku wa 07/01/2022, aho abatangabuhamya bose babajijwe bemeje ko batazi itangwa ry’impano yaba yarahawe Gandika Nestor uretse umuvandimwe wa Gandika Nestor witwa Mwitende Michel wavuze ko impano itangwa yari ari i Congo- Nil ahabereye ibirori byo gutanga iyo mpano. [40] Urukiko rurasanga, mu bisobanuro bitangwa na Mwitende Michel, avuga ko mu mwaka wa 1998, Nkubiri Paulin yaje kwereka Gandika Nestor imiryango yamuhayeho impano ko ariko we atabaherekeje, ariko rukurikije ubuhamya bwatanzwe n’umutangabuhamya Ndicunguye Jean na Nyiramajyambere Dative, aho Ndicunguye Jean avuga ko Nkubiri Paulin yigeze kugera muri ako gace bamubaza impamvu agurisha kandi hari umuntu uza kuvuga ko ayo mazu yayahawe, asubiza ko nta muntu yahaye ayo mazu ko iyo ashaka kugira uwo aha impano yari kumuha ku mutungo afite i Karongi, na ho Nyiramajyambere Dative unasobanura ko ikibanza Nkubiri Paulin yubatsemo amazu yari yaragihawe na se Ngerageze Jean Bosco, akavuga ko batigeze babona Nkubiri Paulin aza kwereka Gandika Nestor aho yamuhaye, akanibaza ukuntu yatanga impano ntaze gushingira igiti uwo yayihaye kugira ngo atazagira ikibazo. [41] Urukiko rurasanga kandi umutangabuhamya Maniraguha Isaac wavuze ko yari Responsable w’Akagari ka Kijote, asobanura ko Gandika Nestor yaje kumureba hagati ya 2003 na 2004 avuga ko Nkubiri Paulin yamuhaye impano y’amazu, amusaba kujya kuzana uwo avuga ko yamuhaye kugira ngo agaragaze imiryango yamuhaye kubera ko afite myinshi, agiye ntiyagaruka, ubu buhamya na bwo bukaba butandukanye n’ubwatanzwe na Mwitende Michel wavuze ko Nkubiri Paulin yaje kwereka Gandika Nestor impano yamuhaye. [42] Uru Rukiko rurasanga kandi, rukurikije ibyo rwiboneye mu iperereza ryo ku wa 07/01/2022, Gandika Nestor atazi imiryango y’inzu avuga ko yahawe na Nkubiri Paulin kuko byagaragaye ko atazi aho inyubako yahoze ari iya Nkubiri Paulin itangiriye, bikaba byumvikanisha ko iyo Nkubiri Paulin aba yaramuhaye, aba yaraje kumwereka imiryango yamuhaye, cyane ko yanasobanuye ko yaregeye imiryango ibiri, ariko ko ubu yahindutse itanu nyuma yo kuvugurura. Muri uko kutamenya imiryango y’inzu aburana, akaba yarerekanye umuryango witwa A kuri plan afite, nyamara bigaragara ko umuryango yita A atari wo ukurikije inyubako yahoze ari iya Nkubiri Paulin, kuko abayizi neza basobanuriye Urukiko ko umuryango A kuri iyo nyubako, utangiriye ku muryango wa kabiri, B ikaba umuryango wa gatatu, C ikaba umuryango wa kane, na ho D ikaba umuryango wa gatanu. [43] Ku byerekeye inyandiko yakorewe mu Murenge wa Gihango bivugwa ko yashyizweho umukono n’abagize umuryango wa Nkubiri Paulin na Gandika Nestor, aho bemeza ko Nkubiri Paulin yahaye Gandika Nestor impano igizwe n’imiryango ibiri y’inzu n’igikoni cyayo bamwe bakemeza ko yabikoze nta terabwoba ashyizweho, abandi bakemeza ko iby’iterabwoba yaba yarashyizweho batabizi, Urukiko rurasanga ubu buhamya nta shingiro bwahabwa, kuko muri abo bavuga ko bagize umuryango wa Nkubiri Paulin, nta n’umwe yahaye uburenganzira bwo kumuhagararira, kandi nta mwana we cyangwa uwo bashakanye ugaragaramo, ndetse n’ibyo bemeza bikaba bihabanye n’ibikubiye mu
## Page 11
nyandiko yo ku wa 31/12/1997 yivugiye ko yasinye ashyizweho iterabwoba, aho bongera igikoni mu byo Gandika Nestor aburana nk’impano, nyamara no mu gihe cy’iperereza byaragaragaye ko icyo yita igikoni kitigeze kiba umutungo wa Nkubiri Paulin, kuko ubuhamya bwatanzwe mu iperereza bwagaragaje ko inzu yita igikoni ari Twagirayezu Jean Damascène bita Nathan wayiyubakiye mu kibanza yiguriye, hanarebwe imiterere yayo, ikaba nta ho ihuriye n’inyubako yahoze ari iya Nkubiri Paulin. [44] Urukiko rurasanga, ubuvandimwe n’ubucuti byanditse mu cyiswe amasezerano y’impano, nta kigaragaza ubwo bucuti mu gihe umutangabuhamya Mwitende Michel, umuvandimwe wa Gandika Nestor, avuga ko Nkubiri Paulin yatanze iyo mpano kubera ko Gandika Nestor yari yamwakiriye ahungutse, icyo gikorwa kikamukora ku mutima bigatuma amuha impano, hakaba hibazwa icyo ubwo bucuti bwaba bushingiyeho mu gihe kwakira Nkubiri Paulin biherekejwe no kwikuraho umutungo we wakagombye kumurengera, uwo mutungo kuba wamurengera akaba yarabigaragaje kuko yaje kuwugurisha abamuhaye amafaranga yari akeneye. [45] Urukiko rurasanga, hashingiwe ku bisobanuro byatanzwe no ku bimenyetso bitandukanye byagaragajwe, nta gushidikanya ko inyandiko yo ku wa 31/12/1997 yiswe impano yakozwe Nkubiri Paulin atari mu bwisanzure nk’uko yabisobanuye, bikaba binashimangirwa no kuba Gandika Nestor yariyemereye ko atazi uwanditse iyo nyandiko ndetse no mu gihe cyo kuyandika atari ari aho yandikiwe, hakaba hakwibazwa impamvu yaba yarahawe impano ku mugaragaro, inyandiko y’impano ikajya kwandikirwa mu bwihisho n’uwo bireba adahari. [46] Urukiko rurasanga, imyitwarire ya Nkubiri Paulin nyuma y’iyandikwa ry’inyandiko yo ku wa 31/12/1997, igaragaza ko ibyakozwe binyuranye n’ibiteganywa n’ingingo ya 9 y’itegeko Nº 45/2011 ryo ku wa 25/11/2011 rigenga amasezerano, iteganya ko “Kugira ngo amasezerano akorwe, ukwemera k’uruhande rumwe kugomba guhura n’ukwemera k’urundi ruhande.” kuko iyo aba yarasinye ku bushake inyandiko bivugwa ko ari iy’impano, atari guhindukira ngo agurishe ibyo yatanze. Urukiko rurasanga kandi Gandika Nestor adakwiye kuvuga ko amazu ari aye, mu gihe atigeze ayahabwa kuko amasezerano y’impano arangwa no kuba uwatanze ashyikiriza impano uwayihawe. [47] Urukiko rukurikije imiterere y’ikirego cyatanzwe na Gandika Nestor, rurasanga urubanza RCA00043/2017/HC/MUS rutaraciriwe ku kitararegewe, kubera ko icyemezo cyafashwe kirebana n’amasezerano Gandika Nestor yaregeye kandi rukaba rutari kwemeza ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano bigaragara ko yakozwe Nkubiri Paulin adafite ubushake (consentement) bwo kuyakora. Kuri iyi ngingo, rukaba rusanga nta karengane Gandika Nestor yagiriwe. Kumenya niba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwaratesheje agaciro impano ya GANDIKA Nestor rudakurikije amategeko [48] Me Nambajimana Jean Baptiste wunganira Gandika Nestor avuga ko Urukiko rwemeje ko impano yahawe Gandika Nestor yatanzwe mu buryo budakurikije amategeko, ariko ntirwagaragaza amategeko atarubahirijwe, ko kandi kuba uwatanze impano ataratanze ikirego cyo gusesa ayo masezerano, nta ho rwari guhera ruyatesha agaciro. Avuga kandi ko gusesa amasezerano y’impano hashingiwe ku ngingo ya 22 y’itegeko rigenga ubutaka ryatangajwe muri 2013 kandi ayo masezerano yarakozwe mu mwaka wa 1997 atari byo, ko ahubwo umucamanza yari gushingira ku ngingo ya 33 y’igitabo cya gatatu cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano ryakoreshwaga icyo gihe.
## Page 12
[49] Me Nambajimana Jean Baptiste asobanura ko kuba uwatanze impano atarigeze atanga ikirego cyo gusesa ayo masezerano y’impano nk’uko biteganwa n’ingingo ya 36 n’iya 37 y’itegeko rigena imicungire y’umutungo w’abashyingiranywe, impano n’izungura rya 2016 ziteganya uburyo uwatanze anyaga uwo yahaye abisabye Urukiko. Avuga ko mu ngingo ya 36 hateganyijwe ibishingirwaho, na ho ingingo ya 37 hakagaraga igihe bikorwamo. Ko kuba ibyo bitarakozwe nta ho Urukiko rwari guhera rutesha agaciro iyo mpano. Me Nambajimana Jean Baptiste avuga ko hakwiye gushingirwa ku buhamya bwavuye mu iperereza ubuyobozi bw’Umurenge wa Gihango bwakoze ku wa 26/09/2006, aho abaturage bemeje ko impano yatanzwe Gandika Nestor agakura ubwatsi. [50] Uruhande rwa Ngezahoguhora Saveri na Koperative Kunda Isuka ruvuga ko nta karengane Gandika Nestor yagiriwe n’Urukiko, kubera ko yaburanaga avuga ko Nkubiri Paulin yiyandikiye iyo nyandiko y’impano n’umukono we, rwabisuzuma rugasanga atari byo, akongera kuvuga ko yayandikiye mu nzu we n’umugore bakayimuzanira, ko Urukiko rwasanze ibyo avuga atari ukuri, hanyuma rukabitesha agaciro. Aba baburanyi bakomeza bavuga ko Gandika Nestor aburana amahugu, kubera ko mu rwego rwa mbere yaburanye avuga ko aregera imiryango ibiri C na D yahaweho impano, ubu akaba aburana imiryango y’iyo nzu yose uko ari ine nk’uko avuga ko ibaruye kuri nº 2264, 2265, 2267 na 2268. [51] Me Kanyarugano Cassien avuga ko nta cyo yavuga ku iseswa ry’amasezerano yo ku wa 31/12/1997, kubera ko nta nyungu afitiye uwo ahagarariye nk’uko yabisobanuye haruguru, ko amufitiye inyungu ari ayo yagiranye na Kamuzinzi Kazungu ku wa 18/08/2002, ko kandi inzu ya Twagirayezu Jean Damascène nta ho ihuriye n’iyo Gandika Nestor avuga ko Nkubiri Paulin yamuhayemo impano. Uko Urukiko rubibona [52] Ingingo ya 3 y’itegeko Nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ko” Buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana.” [53] Ku bijyanye no kuba umuntu yaba atunze icyangombwa cy’umutungo utimukanwa uburanwa, Urukiko rw’Ikirenga, rwabitanzeho umurongo, aho rwavuze ko icyemezo cy’ubukode burambye cy’ubutaka kidahagije kugira ngo byitwe ko ugifite ari we nyirabwo mu gihe atagaragaza inkomoko yabwo kandi ari yo iherwaho mu gutanga icyo cyemezo1. [54] Ku birebana n’uru rubanza , dosiye igaragaza inyandiko yanditswe ku wa 12/09/2002, Nkubiri Paulin agurisha uwitwa Rupiya Kagiraneza inzu ye ifite imiryango ibiri (2) ikurikiranye n’iya Kazungu Kamuzinzi, inyandiko yo ku wa 18/08/2002, Kamuzinzi Kazungu agurisha Twagirayezu Jean Damascène ikibanza kirimo fondasiyo, inyandiko yo ku wa 12/01/2011, Hadari Siperansiya agurisha Koperative Kunda Isuka inzu ye igizwe n’umuryango uri hagati ya Pasteur Nayigiziki Silas na Koperative Kunda Isuka, iri mu Kagari ka Kijote, Umudugudu wa Shaba, inyandiko yo ku wa 23/08/2008, aho Rupiya Subwabo agurisha Koperative Kunda Isuka inzu ye iherereye muri Shaba, Akagari ka Kijote, abanyembibi ari Kamuzinzi Kazungu iburyo, Ngezahoguhora Saveri ibumoso, inyuma hari Reniya Renzaho. 1Reba urubanza nº RCAA 0018/13/CS hagati ya HARERIMANA Emmanuel na SEBUKAYIRE Tharcisse, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, igika cya 20.
## Page 13
[55] Hari kandi ibyemezo bivuguruza amakuru yerekeye ikibanza nº 2264, 2265, 2267 na 2268 biherereye mu Mudugudu wa Shaba, Akagari ka Kijote, Umurenge wa Bigogwe, Akarere ka Nyabihu, Intara y’Iburengerazuba, abavuguruje amakuru akaba ari Gandika Nestor na Uwera Marthe. [56] Ku kibazo kirebana n’amategeko atarubahirijwe mu ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano y’impano yo ku wa 31/12/1997, mu rubanza RCA00043/2017/HC/MUS, Urukiko rwavuze ko kuba Gandika Nestor atariyandikishijeho inzu yahawe mu buyobozi bwa Komini bwariho kugeza ubwo hashize imyaka igera kuri makumyabiri (20), yanyuranije n’ibiteganywa n’ ingingo ya 4 y'Iteka rya Minisitiri Nº 002/2008 ryo ku wa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikisha ry'ubutaka rikorwa, iteganya ko "Umutungo bwite w'ubutaka n'ubukode burambye bw'ubutaka bigaragazwa ku buryo bwemewe n'amategeko n’icyemezo cy'iyandikisha ry'uburenganzira ku butaka gishingiye ku rupapuro rwemewe cyangwa rwatanzwe na Leta. Gutunga ibintu bitimukanwa byometse ku bindi, gutandukanye n'ubutaka n'ubundi burenganzira ku butaka nk'ubukode burambye, kugaragazwa ku buryo bwemewe n’amategeko n’icyemezo cy'iyandikisha ry’inyandikompamo gishingiyeho." [57] Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwashingiye kandi ku ngingo ya 22 y'itegeko Nº 43/2013 ryo ku wa 16/06/2013 rigenga ubutaka mu Rwanda, iteganya ko "Ihererekanya ry'uburenganzira ku butaka iryo ari ryo ryose rikozwe n'uhagarariye umuryango rigomba kubanza kwemezwa n'abanditse bose ku mpapurompamo z'ubutaka. Umuntu udafite ububasha ahabwa n'amategeko bwo guhagararira inyungu ze, ahagararirwa n'uwabiherewe uburenganzira ku buryo bwemewe n'amategeko. Kwemeza ihererekanya ry'ubutaka kw'abagize umuryango bikorwa mu nyandiko nyakuri ishyirwaho umukono cyangwa igikumwe ikorewe imbere ya Noteri ushinzwe iby'ubutaka". [58] Urukiko rurasanga, ibivugwa na Me Nambajimana Jean Baptiste na Gandika Nestor yunganira, ko hagombaga gushingirwa ku ngingo za 36 na 37 z’itegeko ryerekeye imicungire y’umutungo w’abashyingiranywe, impano n’izungura ryo muri 2016 nta shingiro byahabwa, kubera ko kuba hagaragajwe ko nta mpano yabayeho, nta n’impamvu hagomba kwifashishwa inzira ziteganywa n’amategeko mu gutesha agaciro ibitarabayeho, ibyo bishimangirwa no kuba Gandika Nestor atarigeze ashyikirizwa umutungo yita ko yahawe, kuko iyo aba yawuhawe mu buryo busobanutse, ntabwo aba yaraje kureba Maniraguha Isaac atazanye na Nkubiri Paulin ngo amugaragarize ko yamuhaye iyo miryango ibiri y’inzu nk’impano koko ndetse anamwereke aho yamuhaye mu maso ya rubanda. [59] Urukiko rurasanga ibyasobanuwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze ko kuba Gandika Nestor atarigeze yiyandikishaho ubwo butaka byaba impamvu yo gufata ko amasezerano y’impano atashyizwe mu bikorwa, atari ko rwagombaga gutwara iki kibazo kuko gutunga icyangombwa cy’ubutaka bidahagije kugira ngo byitwe ko ugifite ari nyirabwo mu gihe atagaragaza aho abukomora nk’uko byatanzweho umurongo n’Urukiko rw’Ikirenga, aho rwavuze ko icyemezo cy’ubukode burambye cy’ubutaka kidahagije kugira ngo byitwe ko ugifite ari we nyirabwo mu gihe atagaragaza inkomoko yabwo kandi ari yo iherwaho mu gutanga icyo cyemezo2. [60] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nk’uko byasobanuwe haruguru, Gandika Nestor atarigeze atunga umutungo avuga yahaweho impano, ikibazo cy’inkomoko y’umutungo aburana kikaba kitaragombaga gutwara umwanya kuko byagaragaye ko utigeze uba uwe, ahubwo ikibazo cyo kumenya 2Reba urubanza nº RCAA 0018/13/CS hagati ya Harerimana Emmanuel na Sebukayire Tharcisse, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, igika cya 20.
## Page 14
agaciro k’amasezerano yita ay’impano akaba ari cyo cyagombaga gusuzumwa ku ikubitiro ari na ko byagenze, nyuma yo gusesengura uko ikibazo giteye, bikaba bigaragara ko ayo masezerano yo ku wa 31/12/1997 bivugwa ko ari ay’impano atigeze abaho. [61] Urukiko rurasanga rero kuba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwaratesheje agaciro amasezerano bivugwa ko ari ay’impano n’ubwo bitari ngombwa kuyatesha agaciro kuko atabayeho nyine, nta karengane kagiriwe Gandika Nestor mu gufata icyo cyemezo. Kumenya ishingiro ry’indishyi, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka bisabwa n’ababuranyi [62] Me Nambajimana Jean Baptiste asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka abaregwa uko ari bane (4) kumuha indishyi mbonezamusaruro zingana na 20, 000Frw ku kwezi kuri buri muryango mu gihe cy’amezi 288= 23,040,000Frw, indishyi z’akababaro zingana na 2,000,000Frw, uko ari batanu (5) = 10,000,000 Frw, ko ababyaje umusaruro inzu y’uwo yunganira uko ari bane (4), batanga igihembo cy’Avoka kingana na 500,000Frw yishyuye mu Rukiko rw’Ibanze, 500,000Frw yishyuye mu Rukiko Rwisumbuye, 1,500,000Frw yishyuye Abavoka batatu (3) bamwunganiye mu Rukiko Rukuru, na 1,000,000 Frw yishyuye mu Rukiko rw’Ubujurire, ko kandi abaregwa uko ari batanu (5), buri wese agomba kumuha 2,000,000Frw y’ikurikiranarubanza, kumusubiza amafaranga y’ingwate y’amagarama yatanze kuva mu Rukiko rw’Ibanze kugeza mu Rukiko Rukuru angana na 150,000Frw, yose hamwe akaba angana na 46,190,000Frw. [63] Me Hagumiyaremye Pacifique avuga ko amafaranga asabwa na Gandika Nestor nta shingiro afite, kubera ko Ngezahoguhora Saveri yunganira na Koperative Kunda Isuka ahagarariye baguze umutungo mu buryo bwemewe n’amategeko mu gihe Gandika Nestor yagize uburangare ntiyandikishe umutungo yahawe, bigatuma Nkubiri Paulin awugurisha. Avuga ko asanga imiryango ibaruye kuri UPI: 3/04/01/03/2265 na UPI: 3/04/01/03/2267 ikwiye gukomeza gutungwa na Koperative Kunda Isuka kubera ko yayiguze nta buryarya, Urukiko rwaramuka rubibonye ukundi, rugategeka Gandika Nestor gusubiza iyo koperative agaciro k’umutungo wayo kangana na miliyoni zigera kuri cumi n’imwe (11,000,000Frw), hashingiwe ku igenagaciro Gandika Nestor yikoreshereje, avuga kandi ko kugeza ubu, umutungo ubaruye kuri UPI: 3/04/01/03/2264 wanditse kuri Pasteur Nayigiziki Silas, utarigeze aregwa mu rubanza. [64] Me Kanyarugano Cassien avuga ko indishyi zisabwa na Gandika Nestor nta shingiro zifite, kubera ko atagaragaza isano iri hagati y’amasezerano yo ku wa 31/12/1997 n’ayo ku wa 18/08/2002, ko ahubwo Gandika Nestor akwiye gutegekwa guha Twagirayezu Jean Damascène 300,000Frw akubiyemo indishyi z’akababaro n’ikurikiranarubanza na 500,000Frw y’igihembo cy’Avoka. [65] Me Nambajimana Jean Baptiste avuga ko amafaranga asabwa na Twagirayezu Jean Baptiste nta shingiro afite, kubera ko ari mu mutungo wa Gandika Nestor. Uko Urukiko rubibona [66] Ingingo ya 111 y’itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko” Ikirego
## Page 15
cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ari ikirego gishamikiye ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo." [67] Urukiko rurasanga kuba hagaragaye ko nta karengane Gandika Nestor yagiriwe mu rubanza Nº RCA00047/2017/HC/MUS yasubirishijemo ku mpamvu z’akarengane, amafaranga anyuranye asaba abo arega, atagomba kuyahabwa. [68] Urukiko rurasanga kuba Gandika Nestor yarashoye Twagirayezu Jean Damascène mu manza bitari ngombwa kuko hagaragajwe ko umutungo amurega nta ho uhuriye n’inyubako yahoze ari iya Nkubiri Paulin, agomba kugira amafaranga amusubiza ku yo yatakaje mu manza yaburanye. Rurasanga nta ndishyi Twagirayezu Jean Damascène agomba guhabwa kubera ko nta bisobanuro yazitangiye, ahubwo mu bushishozi bw’Urukiko, Gandika Nestor akaba agomba kumuha 200,000Frw y’ikurikiranarubanza na 500,000Frw y’igihembo cy’Avoka. ICYEMEZO CY’URUKO [69] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na GANDIKA Nestor cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RCA00043/2017/HC/MUS rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze ku wa 18/05/2018, nta shingiro gifite. [70] Rwemeje ko urubanza RCA00043/2017/HC/MUS rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze ku wa 18/05/2018, ruhindutse. [71] Rwemeje ko amasezerano y’impano yo ku wa 31/12/1997 atabayeho. [72] Rwemeje ko inzu ya Twagirayezu Jean Damascène bita Nathan ndetse n’inzu ibaruye kuri nº 2264 ya Pasteur Nayigiziki Silas, nta ho zihuriye n’inyubako yahoze ari iya Nkubiri Paulin. [73] Rwemeje ko abatunze amazu Gandika Nestor avuga ko yahawe abaruye kuri nº 2264, 2265, 2267 na 2268, bakomeza kuyatunga mu mudendezo, [74] Rutegetse Gandika Nestor guha Twagirayezu Jean Damascène 200,000Frw y’ikurikiranarubanza na 500,000 Frw y’igihembo cy’Avoka. [75] Rutegetse ko amagarama y’urubanza aherera ku Isanduku ya Leta.