KAYITARE N’UNDI v AKARERE KA NYAGATARE
There was no special reason to join MINAGRI (RSSP) at the appeal stage, as applicants failed to show how MINAGRI would obstruct or be affected by the judgment; Akarere ka Nyagatare was not responsible for the project or compensation and thus should not have been sued.
Source-derived case information.
- Citation
- RADA00007/2022/HC/RWG
- Parties
- Applicant: Kayitare Wellars; Applicant: Burakari Didace; Respondent: Akarere ka Nyagatare
- Court
- High Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 12 December 2023
- Case Number
- RADA00007/2022/HC/RWG
- Procedural Posture
- Administrative Appeal / Final Judgment
- Outcome
- appeal dismissed
- Legal Topics
- Joinder of Parties, Compensation for Land Expropriation, Government Liability
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Kayitare Wellars
Applicant
Burakari Didace
Applicant
Akarere ka Nyagatare
Respondent
Procedural Posture
Administrative Appeal / Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether Akarere ka Nyagatare was the proper party to be sued for compensation related to land expropriation by MINAGRI/RSSP
- 2 Whether MINAGRI (RSSP) should be joined as a party in the appeal
Ratio Decidendi
There was no special reason to join MINAGRI (RSSP) at the appeal stage, as applicants failed to show how MINAGRI would obstruct or be affected by the judgment; Akarere ka Nyagatare was not responsible for the project or compensation and thus should not have been sued.
Court Disposition
appeal dismissed
Orders
- Akarere ka Nyagatare should not have been sued.
- MINAGRI (RSSP) should not be joined as a party.
Full Case Text
Judgment text and source record
9 paragraphs
# KAYITARE N’UNDI v AKARERE KA NYAGATARE
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-12-12 - Case/document no.: RADA00007/2022/HC/RWG - Collection: High Court
## Text
## Page 1
KAYITARE N’UNDI v AKARERE KA NYAGATARE [Rwanda URUKIKO RUKURU – RADA00007/2022/HC/RWG (Nyirabagande, P.J.) 12 Ukuboza 2023] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Kugoboka mu rubanza – Kugobokesha umuburanyi ku gahato – Mu mwanzuro utanga ikirego cyangwa uwo kwiregura, umuburanyi agobokesha ku gahato uwo yifuza ko aburana kugirango atazatambamira urwo rubanza kandi akabimumenyesha; bishobora gusuzumwa n’umucamanza akabyemeza mu iburanisha iyo hari impamvu yihariye. Incamake y’ikibazo: Kayitare na Burakari bareze Akarere ka Nyagatare mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyagatare basaba kwishyurwa agaciro k’ubutaka bwabo bwangijwe n’ibikorwa by’umunshinga RSSP ubarizwa muri MINAGRI watunganyije igishanga cya Muvumba 8. Bavuga ko abahafite ubutaka bwakoreshejwe bahawe ingurane, ariko bo ntibishyurwa kubera ko ibyangombwa by’ubutaka bwabo batari bakabihawe. Akarere ka Nyagatare kaburanye kavuga ko katagombaga kuregwa kubera ko ibyo bikorwa ari ibya MINAGRI. Muri urwo rubanza, Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko ikirego cy’Abarega nta shingiro gifite kuko batagaragaje uruhare rw’Uregwa mu itunganywa ry’igishanga. Iki cyemezo, abarega bakijuririye mu Rukiko Rukuru, urugereko rwa Rwamagana bavuga ko bavuga ko mu rubanza rujuririrwa Urukiko rwanze ko hagobokeshwa MINAGRI (RSSP) kandi ari yo yatunganyije icyo gishanga ikishyura abaturage bangirijwe n’iyo mirimo. Icyo kibazo n’icyo cyasuzumwe muri uru rubanza, aho Abarega basobanura ko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije imiburanire yabo, aho bari basabye ko MINAGRI igokeshwa muri urwo rubanza kuko umushinga RSSP ari uwayo, ikaba ari yo yishyuye ubutaka bw’abaturage bwangiritse, mu gihe ariko, abasigaye bishyuwe n’Akarere ku bwumvikane. Uregwa avuga ko iyo mirimo yo gutunga igishanga yakozwe na MINAGRI akaba ari yo yagombaga kuregwa aho kugobokeshwa mu rubanza, dore ko na yo idahakana iyo mirimo yo gutunganya igishanga cya Muvumba 8. Incamake y’icyemezo: Mu mwanzuro utanga ikirego cyangwa uwo kwiregura, umuburanyi agobokesha ku gahato uwo yifuza ko aburana kugirango atazatambamira urwo rubanza kandi akabimumenyesha; bishobora gusuzumwa n’umucamanza akabyemeza mu iburanisha iyo hari impamvu yihariye. Bityo nta mpamvu yihariye yatuma MINAGRI igobokeshwa ku rwego rw’ubujurire, kubera ko Kayitare na Burakari batagaragaza icyatuma izatambamira icyemezo cyafatwa muri uru rubanza kuko kitayibangamira. Uregwa ntiyagombaga kuregwa. Amagarama aherera ku isanduku ya Leta. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 115. Nta manza zifashishijwe. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA
## Page 2
[1] Mu myaka ya 2014, igishanga cya Muvumba 8 cyatunganyijwe n’umushinga RSSP ubarizwa muri MINAGRI watunganyije igishanga, abahafite ubutaka bwakoreshejwe bahabwa ingurane, ariko Kayitare na Burakari ntibishyurwa kubera ko ibyangombwa by’ubutaka bwabo batari bakabihawe. Batanze ikirego barega Akarere ka Nyagatare basaba kwishyurwa 12.856.800Frw kuri Kayitare y’agaciro k’ubutaka bubaruye kuri UPI 5/02/12/04/169 na 9.828.600Frw ku butaka bwa Burakari bubaruye kuri UPI 5/02/12/04/167 nk’uko kagaragajwe n’umugenagaciro. Uhagarariye Akarere ka Nyagatare avuga ko ibyo bikorwa ari iby’umushinga wa RSSP (RAB) ko rero katagombaga kuregwa. [2] Mu rubanza RAD00001/2021/TGI/NYG rwaciwe ku wa 24/06/2022, Urukiko Rwisumbuye rwa Nyagatare rwemeje ko ikirego cya Kayitare Wellars n’icya Burakari Didace nta shingiro bifite; ko ndishyi zikwiye. Rusobanura ko abaregwa batagaragaza uruhare rw’Akarere mu itunganywa ry’igishanga. [3] Kayitare Wellars na Burakari Didace bajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rwamagana bavuga ko Urukiko rwanze hagobokeshwa MINAGRI (RSSP) kandi ari yo yatunganyije icyo gishanga ikishyura abaturage bangirijwe n’iyo mirimo. Uhagarariye Akarere ka Nyagatare avuga hagombaga kuregwa MINAGRI (RSSP) yatunganyije igishanga, cyane ko mu mishyikirano yabaye, abaregwa batemeye ingurane. Urukiko rurasuzuma niba ibikorwa byangije ubutaka ari ibya MINAGIRI (RSSP), hari kuregwa Akarere ka Nyagatare, MINAGRI ikagobokeshwa. [4] Ikirego cyahawe RADA00007/2022/HC/RWG, urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 27/11/2023, Kayitare Wellars na Burakari Didace bunganiwe na Me Mulindangabo Nkusi Dismas, Akarere ka Nyagatare gahagarariwe na Me Rutembesa Phocas. [5] Ikibazo gisuzumwa mu rubanza ni iki gikurikira: - Kumenya niba ibikorwa byangije ubutaka ari ibya MINAGRI (RSSP), hari kuregwa Akarere ka Nyagatare, MINAGRI ikagobokeshwa. II. IKIBAZO KIRI MU RUBANZA N’ISESENGURWA RYACYO Kumenya niba ibikorwa byangije ubutaka ari ibya MINAGIRI (RSSP), hari kuregwa Akarere ka Nyagatare, MINAGRI ikagobokeshwa [6] Me Mulindangabo Nkusi Dismas uhagarariye Kayitare Wellars na Burakari Didace avuga ko mu rubanza rujuririrwa, Urukiko rwirengagije imiburanire yabo, aho basabye ko hagobokeshwa MINAGRI kubera ko ibikorwa byo gutunganya igishanga cya Muvumba 8 cyakozwe n’umushinga RSSP ubarizwa muri MINAGRI, ubutaka bwabo burangizwa ariko ntibishyurwa kubera ko ibyangombwa by’umutungo batari bakabihawe; mu gihe ariko abandi baturage bishyuwe, abasigaye bishyurwa n’Akarere ku bwumvikane. [7] Me Rutembesa Phocas uhagarariye Akarere ka Nyagatare avuga ko Akarere atari ko kakoze imirimo yo gutunganya igishanga, nk’uko n’abarega babivuga, imirimo yo gutunganya igishanga yakozwe n’umushinga RSSP wa MINAGRI, akaba ari MINAGRI yagombaga kuregwa kuko Akarere nta ruhare kagize mu mirimo yakozwe cyangwa mu kwishyura abaturage. Avuga ko aho kurega utagombaga kuregwa, bagasaba kugobokesha MINAGRI, iyi ni yo yagombaga kuregwa kuko na yo idahakana iyo mirimo yo gutunganya igishanga cya Muvumba 8. UKO URUKIKO RUBIBONA [8] Ingingo ya 115 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko kugobokesha ku gahato umuburanyi mu rubanza bisabwa n’umuburanyi ushaka ko umuntu utari mu rubanza aruzanwamo kugira ngo na we aburane, hato atazatambamira imikirize yarwo. Umuburanyi ushaka kugobokesha undi muntu
## Page 3
mu rubanza abigaragaza mu mwanzuro utanga ikirego cyangwa wo kwiregura, akabimenyesha ugobokeshwa. Icyakora, iyo habonetse impamvu yihariye ituma kugobokesha biba mu gihe cy’iburanisha, umucamanza ashobora kubisuzuma akabifataho icyemezo. [9] Iyi ngingo yumvikanisha ko umuburanyi agobokesha ku gahato uwo yifuza ko aburane kugira ngo atazatambamira urwo rubanza, akabikora bikagaragazwa mu mwanzuro utanga ikirego cyangwa wo kwiregura kandi bikamenyeshwa nyir’ukugobokeshwa; bishobora gusuzumwa n’umucamanza akabyemeza mu iburanisha iyo hari impamvu yihariye. [10] Hashingiwe ku bisobanuwe haruguru, Urukiko rusanga nta mpamvu yihariye yatuma MINAGRI igobokeshwa ku rwego rw’ubujurire, kubera ko abarega batagaragaza icyatuma MINAGRI izatambamira icyemezo cyafatwa muri uru rubanza kuko kitayibangamira, cyane ko itafatirwa icyemezo kandi itari umuburanyi mu rubanza. [11] Urukiko rusanga kandi nk’uko byasobanuwe mu rubanza rujuririrwa, bikaba binemeranywaho n’ababuranyi bombi, ibikorwa byo gutunganya igishanga, Muvumba 8 byakozwe n’umushinga wa MINAGRI (RSSP), ni na yo yishyuye ubutaka bw’abaturage bwangijwe; iyi rero ikaba ari iyo yagombaga kuregwa, kuko ari yo yagira ibyo iryozwa. [12] Urukiko rusanga kandi kuba abaregwa batagaragaza Uruhare rw’Akarere ka Nyagatare mu itunganywa ry’igishanga no mu iyangirika ry’ubutaka bwabo, byumvikanisha ko katagombaga kuregwa mu gihe ntacyo Kayitare na Burakari bagaragaza kabangirije ngo babe babiryozwa, kandi uregwa ni uwangirije undi, uyu amusaba kugira ibyo yishyura. [13] Urukiko rusanga n’ubwo Akarere ka Nyagatare kari kemeye kujya mu mishyikirano hamwe n’abakozi ba MINAGRI, nk’Umuyobozi ureberera abaturage, hakaba hari hifujwe ko abarega bahabwa ingurane y’ubutaka ahatandukanye n’ahangijwe mu rwego re’imishyikirano; abarega ntibabyemere; nta kindi Akarere ka Nyagatare kategekwa. Ahubwo ababifitemo inyungu, barega mu buryo bukurikije amategeko. [14] Ku byerekeranye n’indishyi zisabwa n’Uhagarariye Akarere ka Nyagatare, Urukiko rusanga harebwe imiterere ya dosiye, izo ndishyi zidakwiye kuko Akarere na ko kemeranya n’ababuranyi ko hari uburenganzira bagombaga guhabwa, kandi na ko kari kemeye kugira ibyo kigomwa kagatanga ubutaka, kandi byari kuba byarashobotse iyo Akarere gashyikirana na MINAGRI/RSSP imirimo igikorwa, mu rwego rwo gukemurira abaturage bako ikibazo, ntibyari kugera mu nkiko. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [15] Rwemeje ko ikirego cy’ubujurire cyatanzwe Kayitare Wellars na Burakari Didace nta shingiro gifite. [16] Rwemeje ko Akarere ka Nyagatare katagombaga kuregwa muri uru rubanza. [17] Rwemeje ko nta mpamvu yatuma MINAGRI (RSSP) igobokeshwa muri uru rubanza. [18] Rutegetse ko amafaranga ibihumbi mirongo ine (40.000Frw) Kayitare Wellars na Burakari Didace batanze barega ahwanye n’ibyakozwe.