Me ICYITEGETSE N’ABANDI v TUYISENGE
The appellate court held that, since the prosecution did not appeal the acquittal at first instance, the High Court lacked jurisdiction to convict and sentence the appellant; on appeal, only civil claims for damages could be considered. The court found no error in the High Court's reliance on the non-original...
Source-derived case information.
- Citation
- RPAA 00338/2023/CA
- Parties
- Appellant: Me Icyitegetse Ildéphonse; Respondent: Tuyisenge Clémence
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 14 November 2025
- Case Number
- RPAA 00338/2023/CA
- Procedural Posture
- Criminal Appeal / Final Appellate Judgment
- Outcome
- Appeal dismissed in part, sentence set aside, damages affirmed and increased
- Legal Topics
- Private Prosecution, Forgery, Damages, Appeal Procedure, Evidentiary Standards
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Me Icyitegetse Ildéphonse
Appellant
Tuyisenge Clémence
Respondent
Procedural Posture
Criminal Appeal / Final Appellate Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the High Court had jurisdiction to convict and sentence the appellant when the prosecution had not appealed the acquittal at first instance
- 2 Whether the High Court erred in relying on a non-original auction document without requiring production of the original
- 3 Whether the High Court erred in relying on the testimony of certain witnesses and local government reports to find the auction did not occur
Ratio Decidendi
The appellate court held that, since the prosecution did not appeal the acquittal at first instance, the High Court lacked jurisdiction to convict and sentence the appellant; on appeal, only civil claims for damages could be considered. The court found no error in the High Court's reliance on the non-original auction document, witness statements, and local government reports to determine that the auction did not occur and the document was false. The respondent was entitled to damages, but not to an increase beyond what was supported by evidence.
Court Disposition
Appeal dismissed in part, sentence set aside, damages affirmed and increased
Orders
- Appellant's appeal dismissed as to liability
- Criminal conviction and sentence imposed by the High Court set aside for lack of jurisdiction
Full Case Text
Judgment text and source record
53 paragraphs
# Me ICYITEGETSE N’ABANDI v TUYISENGE
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-11-14 - Case/document no.: RPAA 00338/2023/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
Me ICYITEGETSE N’ABANDI v TUYISENGE [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RPAA 00338/2023/CA (Gakwaya, P.J.) 14 Ugushyingo 2025] Amategeko yerekeye imiburanishirize y’imanza nshinjabyaha – ikirego cy’ikurikiranacyaha – gutanga ikirego cy’ikurikiranacyaha – ikirego cy’ikurikiranacyaha gitangwa n’Ubushinjacyaha mu zina rya rubanda, kigamije gusabira uregwa ko ahamwa n’icyaha no kumusabira igihano kijyanye nacyo. Icyakora, mu gihe Ubushinjacyaha bwashyinguye burundu dosiye y’inshinjabyaha, uwangirijjwe n’ibikorwa bigize icyaha ashobora gutanga ikirego cy’ikurikiranacyaha atisunze Ubushinjacyaha, agamije ko ugikurikiranyweho agihanirwa, akanategekwa kumwishyura indishyi zihwanye n’ibyangijwe n’icyaha, kandi n’ubwo uwangirijwe afite uburenganziza bwo gutanga ikirego cy’inshinjabyaha, akanakigaragariza ibimenyetso ntashobora gusabira uregwa igihano imbere y’Urukiko, asaba gusa indishyi zijyanye n’ibyangijwe n’ibikorwa bigize icyo cyaha, Ubushinjacyaha nibwo bwonyine bufite ishingano n’uburenganzira bwo gusabira ushinjwa igihano giteganywa n’Itegeko. Amategeko yerekeye imiburanishirize y’imanza nshinjabyaha – Ubujurire– Ubujurire burebana n’ikurikiranacyaha (action pénale) ni ubujurire bw’ibanze (appel principal). Bityo, mu gihe Ubushinjacyaha butajuriye nk’ikirego cy’ibanze, nta burengazira bufite bwo kugira icyo aricyo cyose busabira uregwa ku birebana n’ikurikiranacyaha, kandi n’Urukiko, mu bujurire, nta bubasha rufite bwo kuburanisha ibyerekeranye n’ikurikiranacyaha ngo ruhamye uregwa icyaha, runamugenere igihano. Amategeko nshinjabyaha – ibimenyetso – Ubushinjacyaha n’uwakorewe icyaha nibo bafite inshingano yo kugaragaza mu buryo budashidikanywaho ibimenyetso bihamya ko uregwa yakoze icyaha aregwa, kuko uregwa afatwa nk’umwere kugeza igihe ahamwe n’icyaha ku buryo afite uburenganzira bwo guceceka igihe cy’iburanisha cyangwa kudasubiza ku byo aregwa. Icyakora ntacyabuza uregwa gutanga ikimenyetso icyo aricyo cyose gishimangira ko ibyo aregwa atari ukuri, cyangwa ko Urukiko ruburanisha imanza nshinjabyaha rushobora narwo kwishakira ibimenyetso byangombwa bitagezweho n’ababuranyi Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rwatangiye Tuyisenge atanga ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu atisunze Ubushinjacyaha, arega Me Icyitegetse icyaha cyo guhimba inyandiko ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 itarabayeho, kugira ngo Munyagisenyi abone uko arigisa umutungo UPI: 3/04/01/06/1413, mu rwego rwo kutarangiza urubanza RC00109/2017/RBV Tuyisenge yamutsinzemo, agategekwa kumuha indishyi zingana na 15.000.000Frw, ni nyuma yuko aregeye Ubugenzacyaha ariko nyuma y’iperereza, Ubushinjacyaha bushyingura dosiye burundu buvuga ko ibigize icyaha cyo guhimba cyangwa guhindura inyandiko bituzuye. Urukiko mu rubanza RP00328/2019/TGI/RBV, rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Tuyisenge kitakiriwe kuko nta nyungu afite mu rubanza. Tuyisenge yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, arusaba kwemeza ko afite inyungu yo kurega, ikirego cye kikakirwa. Urukiko mu rubanza RPA00560/2020/HC/MUS, rwemeje ko afite inyungu, rutegeka ko urubanza rujuririrwa ruvanyweho, ko urubanza rusubizwa mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rukaruburanisha mu mizi. Icyitegetse yireguye avuga ko nta mpamvu yagombaga kuzanwa mu rubanza kuko inyandiko ya cyamunara aregwa atari impimbano kuko cyamunara yakozwe harangizwa umwanzuro w’abunzi 168, kubera ko hari amafaranga Munyagisenyi yasabwaga kwishyura Dusabe, ko we nk’umuhesha w’Inkiko w’umwuga, yakurikije ibyo amategeko ya cyamunara ateganya ko nta nshingano yari afite zo kumenyesha Tuyisenge iby’iyo cyamunara kuko ntaho yari ahuriye nabyo. Urukiko mu rubanza RP00580/2020/TGI/RBV, Rwemeje ko Icyitegetse adahamwa n’icyaha aregwa kuko mu Nteko y’Abunzi, Munyagisenyi yatsindiwe umurima na Dusabe , kandi hakaba hari nyandiko
## Page 2
y’umwimerere ya cyamunara igaragaza abantu bayitabiriye, ndetse n’ikigo cy’ubutaka mu Rwanda cyikemeza ko uwo murima ari uwa Munyagisenyi. Urukiko rwasobanuye kandi ko n’ubwo Tuyisenge afite uburenganzira bwo gukurikirana umuntu wese ufite umutungo wa Munyagisenyi kugira ngo abone indishyi zishingiye ku rubanza yamutsinzemo, ariko afite n’inshingano zo kugaragaza ko cyamunara yakozwe ari impimbano, ko itavugisha ukuri cyangwa itabayeho, ko yakozwe mu buriganya butuma agira ibyo atakaza, ikaba imushyirisha mu magorwa ku byerekeye umutungo we, bityo ko, kuba nta bimenyetso agaragaza by’ibyo aburana, uwo arega agomba gutsinda. Tuyisenge yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze avuga ko Urukiko mu rubanza rujuririrwa rutacukumbuye ngo rubone neza ko inyandiko zakozwe za cyamunara zitavugisha ukuri, ndetse ko rwirengagije ibimenyetso yarushyikirije bigaragaza ukuri kwibyo aburana, asaba Urukiko rwajuririwe kubisuzuma rukabishingiraho, rukemeza ko Icyitegetse Ildéphonse inyandiko itavugisha ukuri, agahamwa n’icyaha akanagihanirwa. Cyitegetse yireguye avuga ko ubujurire bwa Tuyisenge nta shingiro bufite. Urukiko Mu rubanza RPA00152/2022/HC/MUS, rwemeje ko Me Icyitegetse ahamwa n’icyaha cyo gukora inyandiko ya cyamunara itavugisha ukuri, rumuhanisha igihano cy’igifungo cy’imyaka itatu (3) n’ihazabu ya 300.000Frw, rumutegeka kwishyura Tuyisenge indishyi zitandukanye kuko imiterere y’inyandiko ya cyamunara, igaragaza ko yanditswe nta mutangabuhamya uhari n’ubwo amazina yabo ayigaragaraho, kuko ijambo (Sé) bidasobanura ko basinye, ahubwo bigaragaza ko haba hari indi nyandiko isinye ihuye niyo yanditswe, kandi ko n’uwo bivugwa ko yatsindiye iyo cyamunara, mu gihe yandikwaga, nawe atari ahari. Rwemeza ko uretse Me Niyonsenga na Me Icyitegetse bayiyandikiye, nta wundi muntu wari uhari kuko na bamwe mu bagabo bayigaragaraho nk’uwitwa Mukakoropi na Barengayabo babajijwe mu Bugenzacyaha, bahakana ko batigeze babona cyamunara ikorwa, bigashimangirwa n’inyandiko y’Ubuyobozi bw’Umudugudu wa Kinamba igaragaza ko nta cyamunara yabaye, bikanemezwa n’Ubuyobozi bw’Akagari ka Rega uwo murima uherereyemo. Icyitegetse yajuririye Urukiko rw’Ubujurire, avuga ko rufite ububasha bwo kuburanisha ubujurire bwe kubera ko mu kumucira urubanza rukamuhamya icyaha, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwashingiye ku bimenyetso bigizwe n’inyandikomvugo z’ibazwa rya Mukakoropi na Barengayabo mu Bugenzacyaha, byashyizwe muri dosiye n’Ubushinjacyaha nyuma y’uko urubanza rupfundikiwe, rudapfundukuye iburanisha ngo nawe agire icyo abivugaho, kandi ko no mu rubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere ari narwo rwajuririwe, bitigeze bigaragazwa. Avuga kandi ko Urukiko Rukuru, rwirengagije inyandikomvugo y’umwimerere ya cyamunara n’inyandikomvugo ya cyamunara itari iy’umwimerere ihabwa uwatsindiye cyamunara n’undi wese uyikeneye kandi uyikwiye, kandi ko rutanamusabye kurugaragariza iy’umwimerere. Avuga kandi ko anenga urwo rubanza kuba mu kumuhamya icyaha rwarashingiye ku Itegeko ritari ryo. Tuyisenge avuga ko ubujurire bwe nta shingiro bufite. Urukiko mu rubanza RPAA00338/2023/CA, rwemeje ko ubujurire bwa Icyitegetse nta shingiro bufite ariko ko nta bubasha Urukiko Rukuru rwari rufite bwo kumufatira ibihano kandi ubushinjacyaha butarajuriye, rumutegeka gutanga insishyi zitandukanye. Incamake y’icyemezo:1. ikirego cy’ikurikiranacyaha gitangwa n’Ubushinjacyaha mu zina rya rubanda, kigamije gusabira uregwa ko ahamwa n’icyaha no kumusabira igihano kijyanye nacyo. Bityo, mu gihe Ubushinjacyaha bwashyinguye burundu dosiye y’inshinjabyaha, uwangirijjwe n’ibikorwa bigize icyaha ashobora gutanga ikirego cy’ikurikiranacyaha atisunze Ubushinjacyaha, agamije ko ugikurikiranyweho agihanirwa, akanategekwa kumwishyura indishyi zihwanye n’ibyangijwe n’icyaha, kandi n’ubwo uwangirijwe afite uburenganziza bwo gutanga ikirego cy’inshinjabyaha, akanakigaragariza ibimenyetso ntashobora gusabira uregwa igihano imbere y’Urukiko, asaba gusa indishyi zijyanye n’ibyangijwe n’ibikorwa bigize icyo cyaha, Ubushinjacyaha nibwo bwonyine bufite ishingano n’uburenganzira bwo gusabira ushinjwa igihano giteganywa n’Itegeko.
## Page 3
2.Ubujurire burebana n’ikurikiranacyaha (action pénale) ni ubujurire bw’ibanze (appel principal). Bityo, mu gihe Ubushinjacyaha butajuriye nk’ikirego cy’ibanze, nta burengazira bufite bwo kugira icyo aricyo cyose busabira uregwa ku birebana n’ikurikiranacyaha, kandi n’Urukiko, mu bujurire, nta bubasha rufite bwo kuburanisha ibyerekeranye n’ikurikiranacyaha ngo ruhamye uregwa icyaha, runamugenere igihano mu gihe cyose uwatanze ikirego nshinjabyaha atisunze Ubushinjacyaha, akanaregera indishyi, ariwe wenyine wajuririye urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere rwemeje ko uregwa ari umwere, Urukiko, rusuzuma gusa ishingiro ry’indishyi zisabwa zishingiwe ku bikorwa uregwa yarezwe mu kirego nshinjabyaha rugaragaza ko byangirije uregera indishyi. 3.Mu gihe Ubushinjacyaha butajuriye bifatwa nk’aho bwemeranya ku buryo budasubirwaho n’Urukiko rwabanje ku byerekeranye n’icyemezo rwafashe ku kirego nshinjabyaha, ku buryo mu iburanisha budashobora mu buryo butunguranye (incidemment) gusabira uregwa igihano. 4.Ubushinjacyaha n’uwakorewe icyaha nibo bafite inshingano yo kugaragaza mu buryo budashidikanywaho ibimenyetso bihamya ko uregwa yakoze icyaha aregwa, kuko uregwa afatwa nk’umwere kugeza igihe ahamwe n’icyaha ku buryo afite uburenganzira bwo guceceka igihe cy’iburanisha cyangwa kudasubiza ku byo aregwa. Icyakora ntacyabuza uregwa gutanga ikimenyetso icyo aricyo cyose gishimangira ko ibyo aregwa atari ukuri, cyangwa ko Urukiko ruburanisha imanza nshinjabyaha rushobora narwo kwishakira ibimenyetso byangombwa bitagezweho n’ababuranyi. 5.Iyo inyandiko y’umwimerere idasa n’inyandiko itari umwimerere yitirirwa ko ari kopi yayo, Iyo nyandiko itari umwimerere iba itavugisha ukuri. Ubujurire nta shingiro bufite ariko ibihano birahindutse. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha Ingingo ya 4, igika cya mbere, Ingingo ya 1p7, 109, 118, 120 na 190 Itegeko N° 062/2024 ryo ku wa 20/6/2024 rigenga ibimenyetso Ingingo ya 87 Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/4/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 111 agace kayo ka mbere (1) Imanza zifashishijwe: Urubanza RPA 00060/2021/CA, haburana Ubushinjacyaha na Rusesabagina na bagenzi be, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 4/4/2022, agace ka 228 n’aka 229 Urubanza RPAA 00371/2020/CA, haburana Ubushinjacyaha na Sezikeye N’undi rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 15/12/2022 Urubanza RPAA 00692/2021/CA, haburana ubushinjacyaha na Ndayishimiye jean damascene, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/1/2023, Urubanza RPA 00018/2022/CA rwaciwe ku wa 14/3/2025, Urubanza RPA/Gén 00001/2022/CA, haburana Ubushinjacyaha na Mugimba Jean Baptiste rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/2/2025, Urubanza RPAA/Gen 00002/2018/CA, haburana Ubushinjacyaha na Twahirwa Francois rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/7/2023, Urubanza RPAA 00581/2021/CA, haburana Ubushinjacyaha na Ntawuhiganayo Narcisse, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/1/2024 Inyandiko z’abahanga zifashishijwe: Elis., 11 juin 1955, R.J.B., 1955, p. 331, in Antoine Rubbens, L’instruction criminelle et la procédure pénale, Tome III, Larcier, Bruxelles, 1965, P. 262, n˚ 256.
## Page 4
Michel Franchimont, Ann Jacobs et Adrien Masset, Manuel de procédure pénale, 2e édition, Larcier, Bruxelles, 2006, P.916. Henri-D. Bosly et Damien Vandermeersch, Droit de procédure pénale, 2e édition, La Charte, Bruges,2001, P. 1008. Urubanza. I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Tuyisenge Clémence yatanze ikirego mu Bugenzacyaha arega umuhesha w’Inkiko w’umwunga Me Icyitegetse Ildéphonse ko yafatanyije na Munyagisenyi Jean Damascène, Dusabe Marie Chantal n’umugabo we Mutazihara Jean-Pierre, bahimba inyandiko ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 itarabayeho, kugira ngo Munyagisenyi Jean Damascène abone uko arigisa umutungo UPI: 3/04/01/06/1413, mu rwego rwo kutazarangiza urubanza RC00109/2017/RBV Tuyisenge Clémence yamutsinzemo, agategekwa kumuha indishyi z’amafaranga y’u Rwanda miliyoni cumi n’eshanu (15.000.000Frw), ko kandi ibyo kuba iyo cyamunara itarabayeho byemezwa n’Ubuyobozi bw’inzego z’Ibanze z’aho uwo mutungo (umurima) uherereye, mu nyandiko bakoze ku wa 19/7/2018, 23/7/2018 no ku wa 26/7/2018. [2] Iperereza rirangiye ku wa 21/2/2019, Ubushinjacyaha bwashyinguye dosiye burundu buvuga ko ibigize icyaha cyo guhimba cyangwa guhindura inyandiko bituzuye, maze Tuyisenge Clémence atanga ikirego atisunze Ubushinjacyaha mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu, arega Me Icyitegetse Ildéphonse icyo cyaha. [3] Mu rubanza RP00328/2019/TGI/RBV, Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Tuyisenge Clémence kitakiriwe kuko nta nyungu afite mu rubanza. [4] Tuyisenge Clémence yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, arusaba kwemeza ko afite inyungu yo kurega, ikirego cye kikwakirwa. [5] Mu rubanza RPA00560/2020/HC/MUS, urwo Rukiko rwemeje ko afite inyungu, rutegeka ko urubanza RP00328/2019/TGI/RBV ruvanyweho, ko urubanza rusubizwa mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rukaruburanisha mu mizi, urubanza ruhabwa RP00580/2020/TGI/RBV. [6] Icyitegetse Ildéphonse yireguye avuga ko nta mpamvu yagombaga kuzanwa mu rubanza bavuga ko inyandiko ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 ari impimbano kandi cyamunara yarakozwe harangizwa umwanzuro w’abunzi 168, kubera ko hari amafaranga Munyagisenyi Jean Damascène yasabwaga kwishyura Dusabe Marie Chantal, ko we nk’umuhesha w’Inkiko w’umwuga, icyo yarebye ari uko uwo mwanzuro yaranzizaga wujuje ibisabwa kugira ngo urangizwe; mu masaha mirongo ine n’umunani (48) ateganijwe, ashyikiriza Munyagisenyi Jean Damascène inyandiko imuhatira kwishyura aho yari afungiye muri Gereza, yifashisha ikigo cy’ubutaka bamugaragariza ko ubutaka ari ubwa Munyagisenyi Jean Damascène, ko rero nta nshingano yari afite zo kumenyesha Tuyisenge Clémence iby’iyo cyamunara kuko ntaho yari ahuriye nabyo. [7] Mu rubanza RP00580/2020/TGI/RBV rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu ku wa 21/2/2022, rushingiye ku kuba mu Nteko y’Abunzi, Munyagisenyi Jean Damascène yaratsindiwe umurima na Dusabe Marie Chantal, kuba hari nyandiko y’umwimerere ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 igaragaza abantu bitabiriye cyamunara, hakaba harashyizweho nimero z’indangamuntu zabo bakanasinya, kuba Ikigo cy’ubutaka mu Rwanda cyaremeje ko uwo murima ari uwa Munyagisenyi Jean Damascène, rwasobanuye ko n’ubwo Tuyisenge Clémence afite uburenganzira bwo gukurikirana umuntu wese ufite
## Page 5
umuntungo wa Munyagisenyi Jean Damascène kugira ngo abone indishyi zishingiye ku rubanza RC00109/2017/TGI/RBV yamutsinzemo, ariko afite n’inshingano zo kugaragaza ko cyamunara yakozwe ari impimbano, ko itavugisha ukuri cyangwa itabayeho, ko yakozwe mu buriganya butuma agira ibyo atakaza, ikaba imushyirisha mu magorwa ku byerekeye umutungo we, akabitangira ibimenyetso, ari nayo nyungu afite yo kuyiregera, ko rero kuba nta bimenyetso agaragaza by’ibyo aburana, ntaho rwahera rwemeza ko inyandiko ya cyamunara iregerwa ari impimbano, bityo ko Me Icyitegetse Ildéphonse adahamwa n’icyaha aregwa. [8] Tuyisenge Clémence yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rutacukumbuye ngo rubone neza ko inyandiko zakozwe za cyamunara zitavugisha ukuri, ndetse ko rwirengagije ibimenyetso yarushyikirije bigaragaza ko iyo cyamunara itavugisha ukuri bigizwe n’inyandiko z’Ubuyobozi bw’inzego z’Ibanze zaho uwo murima uherereye, asaba Urukiko rwajuririwe kubisuzuma rukabishingiraho, rukemeza ko Icyitegetse Ildéphonse yakoze inyandiko itavugisha ukuri, agahamwa n’icyaha akanagihanirwa. [9] Mu rubanza RPA00152/2022/HC/MUS rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze ku wa 18/5/2023, rushingiye ku miterere y’inyandiko ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018, rwemeje ko yanditswe nta mutangabuhamya uhari n’ubwo amazina yabo ayigaragaraho, kuko ijambo (Sé) bidasobanura ko basinye, ahubwo bigaragaza ko haba hari indi nyandiko isinye ihuye niyo yanditswe, ndetse ko n’uwo bivugwa ko yatsindiye iyo cyamunara, yandikwa nawe atari ahari, ko rero uretse Me Niyonsenga Jean-Baptiste na Me Icyitegetse Ildéphonse bayiyandikiye, nta wundi muntu wari uhari kuko na bamwe mu bagabo bayigaragaraho nk’uwitwa Mukakoropi Bonifrida na Barengayabo Spéciose babajijwe mu Bugenzacyaha, bahakana ko batigeze babona cyamunara ikorwa, bigashimangirwa n’inyandiko Ubuyobozi bw’Umudugudu wa Kinamba yo ku wa 19/7/2018 igaragaza ko nta cyamunara yabaye, bikanemezwa n’Ubuyobozi bw’Akagari ka Rega uwo murima uherereyemo, ko ibyo bimenyetso byose bihagije kwemeza ko ibiyikubiyemo atari ukuri, kandi ko Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rwabyirengagije, rwemeza ko umuhesha w’Inkiko w’umwunga Me Icyitegetse Ildéphonse ahamwa n’icyaha cyo gukora inyandiko ya cyamunara itavugisha ukuri, rumuhanisha igihano cy’igifungo cy’imyaka itatu (3) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atatu (300.000Frw), rumutegeka kwishyura Tuyisenge Clémence indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana cyenda (900.000Frw) y’igihembo cya Avoka, ay’ikirukiranarubana n’ay’ingwate y’igarama, yose hamwe akaba amafaranga y’u Rwanda miliyoni imwe na magana ane (1.400.000Frw). [10] Ku wa 16/6/2023, Icyitegetse Ildéphonse yajuririye Urukiko rw’Ubujurire, avuga ko rufite ububasha bwo kuburanisha ubujurire bwe kubera ko mu kumucira urubanza rukamuhamya icyaha, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwashingiye ku bimenyetso bigizwe n’inyandikomvugo z’ibazwa rya Mukakoropi Bonifrida na Barengayabo Spéciose mu Bugenzacyaha, byashyizwe muri dosiye n’Ubushinjacyaha nyuma y’uko urubanza rupfundikiwe, rudapfundukuye iburanisha ngo nawe agire icyo abivugaho, ndetse no mu rubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere ari narwo rwajuririwe, bikaba bitarigeze bigaragazwa. [11] Mu mwanzuro we w’ubujurire, Icyitegetse Ildéphonse avuga ko anenga Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze kuba rwaritiranyije inyandikomvugo y’umwimerere ya cyamunara n’inyandikomvugo ya cyamunara itari iy’umwimerere ihabwa uwatsindiye cyamunara n’undi wese uyikeneye kandi uyikwiye, ko ndetse rutanamusabye kurugaragariza iy’umwimerere. Avuga kandi ko anenga urwo Rukiko kuba mu gufata icyemezo cyarwo rwarashingiye ku nyandikomvugo y’ibazwa ya Mukakoropi Bonifride n’iya Barengayabo Spéciose, ndetse no ku nyandiko y’Ubuyobozi bw’Ibanze bwaho umurima wagurishijwe uherereye. Avuga na none ko anenga urwo rubanza kuba mu kumuhamya icyaha rwarashingiye ku Itegeko ritari ryo.
## Page 6
[12] Tuyisenge Clémence avuga ko ubujurire bwa Icyitegetse Ildéphonse nta shingiro bufite kuko nta kosa Urukiko Rukuru rwakoze mu kwemeza ko yakoze amakosa ashaka kwerekana ko cyamunara yabayeho, nyamara ataribyo, ibi bikaba byaramuvukije indishyi yari kuzakomora ku mitungo ya Munyagisenyi Jean Damascène, asaba rero Urukiko rw’Ubujurire kugumishaho icyemezo cyafashwe n’Urukiko Rukuru, agategekwa kwishyura indishyi yategetswe, hiyongerayo izo asaba kuri uru rwego. [13] Me Manishimwe Antoine, wunganira Tuyisenge Clémence, yatanze inzitizi yo kutakira ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na Icyitegetse Ildéphonse, kuko nta kimenyetso gishya atazi cyashyizwe muri dosiye nyuma y’uko urubanza rupfundikiwe, ko inyandikomvugo z’ibazwa ryo mu Bugenzacyaha z’abatangabuhamya babiri avuga, zashyizwemo n’Ubushinjacyaha, nawe yari asanzwe azi ibikubiyemo kuko yanabyisobanuyeho nk’uko bigaragazwa n’inyandikomvugo y’iburanisha ryo ku wa 2/5/2023. [14] Urubanza rwahawe RPAA00338/2023/CA, ruburanishwa ku wa 10/3/2025, Icyitegetse Ildéphonse yunganiwe na Me Nshimiyimana Thacien, Tuyisenge Clémence yunganiwe na Me Manishimwe Antoine, Ubushinjacyaha buhagarariwe na Habimana Jean Cabin, Umushinjacyaha ku rwego rw’Igihugu. [15] Ku wa 28/3/2025, Urukiko rw’Ubujurire rwafashe icyemezo ku nzitizi yo kutakira ubujurire bwa kabiri bwa Icyitegetse Ildéphonse, yatanzwe na Tuyisenge Clémence, rwemeza ko nta shingiro ifite, runemeza ko urubanza mu mizi rukomeza kuburanishwa ku wa 25/4/2025, ababuranyi bose bitabye. [16] Uwo munsi, mbere yo kuburanisha urubanza mu mizi, Urukiko rwafashe icyemezo ku ntebe ku myanzuro y’inyongera Icyitegetse Ildéphonse yarushyikirije, rwemeza ko ibiyikubiyemo bitagomba gusuzumwa kubera ko byaje mu buryo budakurikije amategeko, kuko bituzuza cyangwa ngo bisobanure impamvu ze z’ubujurire yatanze mu mwanzuro wa mbere, nk’uko uru Rukiko rwabitanzeho umurongo. [17] Mu cyemezo na none rwafatiye ku ntebe ku birebana n’inzitizi yatanzwe na Icyitegetse Ildéphonse yo kutakira ikirego cya Tuyisenge Clémence kuko nta nyungu afite yo kurega, rushingiye ku kuba mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu harasuzumwe gusa iyo nzitizi, rukemeza ko ifite ishingiro, Tuyisenge Clémence yabijuririra mu Rukiko Rukuru, rwo rukemeza ko afite inyungu yo kurega, rugategeka ko urubanza rusubira mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu, rukaburanishwa mu mizi, uru Rukiko rwasobanuye ko kuba urwo rubanza rwaciwe n’Urukiko Rukuru rutarajuririwe, rukaba rwabaye Itegeko (ndakuka), iyo nzitizi idakwiye kwakirwa. [18] Ku wa 30/5/2025, Urukiko rw’Ubujurire rwafashe icyemezo cyo gusubika isomwa ry’urubanza, rutumiza abatangabuhamya Mukakoropi Bonifrida, Barengayabo Spéciose, Munyagisenyi Jean Damascène, Safari Ernest, Dusabemariya Chantal, Mutazihara Jean-Pierre na Ndarifite Eric kugira ngo bagire ibyo barusobanurira. Mu iburanisha yo ku wa 16/7/2025, hitaba gusa abatangabuhamya Mukakoropi Bonifrida, Dusabe Marie Chantal na Mutazihara Jean-Pierre. [19] Urukiko rw’Ubujurire rwazamuye ikibazo kirebana n’impamvu ndemyagihugu y’uko uregwa yahamijwe icyaha mu rwego rw’ubujurire, nyamara Ubushinjacyaha butarajuririye urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere, rwagize uregwa umwere. [20] Harebwe imyanzuro n’imiburanire y’ababuranyi, ibibazo bigomba gusuzumwa ni ibikurikira : Kumenya niba mu bujurire, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwari rufite ububasha bwo guhamya Icyitegetse Ildéphonse icyaha yarezwe ; Kumenya niba mu gufata icyemezo cyarwo, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwarakoze amakosa yo gushingira ku nyandiko itari umwimerere yo ku wa 16/7/2018 (copie soussignée), kandi rutaramusabye iy’umwimerere ngo ayibure ;
## Page 7
Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira ku mvugo za Mukakoropi Bonifride na Barengayabo Spéciose zitavugisha ukuri ; Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira ku nyandiko z’Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze zitavugisha ukuri ; Kumenya niba indishyi n’amafaranga asabwa na Tuyisenge Clémence kuri uru rwego akwiye kuyahabwa. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISUZUMWA RYABYO Kumenya niba mu bujurire, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwari rufite ububasha bwo guhamya Icyitegetse Ildéphonse icyaha yarezwe [21] Ubushinjacyaha buvuga ko n’ubwo butajuririye urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere, nta makosa bwakoze busabira Icyitegetse Ildéphonse igihano kuko nta wundi muntu ufite uburenganzira bwo kubisaba, kandi ikirego nshinjabyaha ari icy’Ubushinjacyaha. [22] Icyitegetse Ildéphonse na Me Nshimiyimana Thacien bavuga ko hashingiwe ku murongo watanzwe mu rubanza RS/Injust RP0003/2019/CA, kuba uregera indishyi ariwe wenyine wajuriye, Ubushinjacyaha butari bufite uburenganzira bwo gusabira uregwa igihano, ndeste n’Urukiko rutashoboraga guhamya uregwa icyaha, ko rwari gusuzuma gusa indishyi zisabwa n’uregera indishyi. [23] Tuyisenge Clémence na Me Manishimwe Antoine bavuga ko hashingiwe ku ngingo ya 118 y’Itegeko N° 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha, kuba uwareze atisunze Ubushinjacyaha afite uburenganzira bwo gusabira uregwa igihano ku rwego rwa mbere, bivuze ko no mu bujurire ashobora kubisaba n’ubwo Ubushinjacyaha butajurira. UKO URUKIKO RUBIBONA [24] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya niba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwarakoze amakosa yo guhamya Icyitegetse Ildéphonse icyaha cy’inyandiko mpimbano, nyamara Ubushinjacyaha butarajuririye urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere rwamugize umwere. [25] Ingingo ya 4, igika cya mbere, y’Itegeko N° 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko ‘’Ikirego cy’ikurikiranacyaha gikurikiranwa n’Ubushinjacyaha’’. Naho igika cya kabiri cy’iyo ngingo giteganya ko ‘’Icyakora, ikirego kivugwa mu gika cya mbere cy‘iyi ngingo gishobora gukurikiranywa n’uwangirijwe, atanze ikirego imbere y’inkiko ziburanisha imanza z’inshinjabyaha atisunze Ubushinjacyaha’’. [26] Ingingo ya 118, igika cya mbere, y’Itegeko N° 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryavuzwe haruguru iteganya ko’’ Uwakorewe icyaha ashobora kuregera urukiko atisunze Ubushinjcyaha’’. Igika cyayo cya kabiri gisobanura ko ‘’ Kuregera Urukiko utisunze Ubushinjacyaha bikorwa mu kirego uwangirijwe n’icyaha atanga mu Rukiko ruburanisha imanza nshinjabyaha agamije ko uwakoze icyaha, uwo bafatanyije cyangwa icyitso bahanwa kandi bagategekwa no kwishyura indishyi zihwanye n’ibyo bangije’’. [27] Ingingo ya 120 y’iryo Tegeko iteganya ko‘’ Kuregera Urukiko utisunze Ubushinjachaya bikorwa ari uko dosiye y’inshinjabyaha yashinguwe burundu cyangwa se kubera ko (……), Ubushinjacyaha bushyikirijwe dosiye ntibuyifatire umwanzuro”.
## Page 8
[28] Isuzumira hamwe ry’izo ngingo ryumvikanisha ko ikirego cy’ikurikiranacyaha gitangwa n’Ubushinjacyaha mu zina rya rubanda, kigamije gusabira uregwa ko ahamwa n’icyaha no kumusabira igihano kijyanye nacyo. Ryumvikanisha kandi ko mu gihe Ubushinjacyaha bwashyinguye burundu dosiye y’inshinjabyaha, uwangirijjwe n’ibikorwa bigize icyaha ashobora gutanga ikirego cy’ikurikiranacyaha atisunze Ubushinjacyaha, agamije ko ugikurikiranyweho agihanirwa, akanategekwa kumwishyura indishyi zihwanye n’ibyangijwe n’icyaha. Ryumvikanisha na none ko n’ubwo uwangirijwe afite uburenganziza bwo gutanga ikirego cy’inshinjabyaha, akanakigaragariza ibimenyetso ariko adashobora gusabira uregwa igihano imbere y’Urukiko, asaba gusa indishyi zijyanye n’ibyangijwe n’ibikorwa bigize icyo cyaha, Ubushinjacyaha bukaba ari bwo bwonyine bufite ishingano n’uburenganzira bwo gusabira ushinjwa igihano giteganywa n’Itegeko. [29] Nk’uko byemejwe mu rubanza RPA00060/2021/CA rwaciwe ku wa 4/4/2022, ubujurire bwose burebana n’ikurikiranacyaha (action pénale) bugomba kuba ubujurire bw’ibanze (appel principal)1, bivuze ko mu manza nshinjabyaha, ubujurire bukorwa gusa nk’ikirego cy’ibanze (à titre principal), ibi bikaba bisobanura ko ku birebana n’ikurikiranyacyaha, ubujurire bugomba gukorwa mu gihe cy’iminsi mirongo itatu (30) uhereye ku itariki urubanza rwaciriweho ku muburanyi wari uhari cyangwa ahagarariwe igihe urubanza rwacibwaga, cyangwa ku itariki urubanza rwamenyesherejwe umuburanyi utari uhari igihe rwasomwaga. [30] Ingingo ya 190, igika cya mbere, y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Uregera indishyi ajuririra urubanza rwaciwe ku byerekeranye n’indishyi gusa’’. Igika cyayo cya kabiri giteganya ko “Icyakora, kuba ushinjwa yagizwe umwere mu rwego rwa mbere ntibibuza uregera indishyi kuba yazijuririra mu rwego rw’ubujurire. Muri icyo gihe, iyo uregera indishyi ajuriye, urubanza rwose rwongera kuburanishwa hagasuzumwa aho indishyi zishingiye’’. [31] Isuzumira hamwe ry’ingingo ya 190 n’ihame ry’amategeko ryemeza ko iyo Ubushinjacyaha butajuriye, kandi uregwa yagizwe umwere ku rwego rwa mbere, mu bujurire Urukiko rudashobora kumuhamya icyaha no kumukatira igihano giteganywa n’Itegeko (aggraver son sort), ryumvikanisha ko igihe cyose uwatanze ikirego nshinjabyaha atisunze Ubushinjacyaha, akaba yaregeye indishyi, ari we wenyine wajuririye urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere rwemeje ko uregwa ari umwere, Urukiko, mu bujurire, rusuzuma gusa ishingiro ry’indishyi zisabwa zishingiwe ku bikorwa uregwa yarezwe mu kirego nshinjabyaha rugaragaza ko byangirije uregera indishyi, ariko rudafite ububasha bwo kwemeza ko ibyo bikorwa bigize icyaha, ngo rumugenere igihano. Ibi bikaba ari nabyo abahanga mu mategeko n’Inkiko z’amahanga bemeza2. [32] Nk’uko bigaragara mu gace ka cumi na kabiri (12) k’urubanza rujuririrwa, Tuyisenge Clémence, uwareze atisunze Ubushinjacyaha, akaba aregera indishyi, ni we wenyine wajuririye urubanza rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu ku rwego rwa mbere, mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze.
1 Reba agace ka 228 n’aka 229 k’urwo rubanza hagati y’Ubushinjacyaha na RUSESABAGINA Paul n’abagenzi be. 2 ‘’ L’appel de la partie civile ne remet jamais en cause l’action publique, même si le tribunal du premier degré a été mis en mouvement par une citation directe. Cependant, l’acquittement du prévenu n’empêche pas la partie civile citante ou intervenante de poursuivre ses prétentions civiles au degré d’appel’’, Elis., 11 juin 1955, R.J.B., 1955, p. 331, in Antoine Rubbens, L’instruction criminelle et la procédure pénale, Tome III, Larcier, Bruxelles, 1965, P. 262, n˚ 256. ‘’ Quant à l’appel de la partie civile, il ne saisit le juge d’appel que de l’action civile ( Et cela même si la partie civile était partie citante, Cass. 27 janvier 1988, Rev. dr. pén., 1988, p. 478) (…) et a pour but d’obtenir une majoration des dommages et intérêts que la victime avait sollicités, ou la condamnation à des dommages et intérêts si elle avait été déboutée en instance suite à l’acquittement du prévenu, par exemple’’, Michel Franchimont, Ann Jacobs et Adrien Masset, Manuel de procédure pénale, 2e édition, Larcier, Bruxelles, 2006, P.916. ‘’ En l’absence d’appel du ministère public, l’appel de la partie civile, fût-elle partie citante directement en première instance, contre une décision d’acquittement du prévenu ne saisit pa le juge de l’action publique’’; Cass. 27 janvier 1988, Rev. dr. pén., 1988, p. 478, in Henri-D. Bosly et Damien Vandermeersch, Droit de procédure pénale, 2e édition, La Charte, Bruges,2001, P. 1008.
## Page 9
[33] Mu gace ka makumyabiri na kane (24) k’urwo rubanza, hagaragaramo ko Ubushinjacyaha bwasabye Urukiko Rukuru ko mu gihe Icyitegetse Ildéphonse yaramuka ahamwe n’icyaha, yahanishwa ibihano biteganywa n’ingingo ya 276 y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano. Naho mu gace ka makumyabiri n’umunani (28) k’urwo rubanza, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwasobanuye ko n’ubwo Icyitegetse Ildéphonse yakoze icyaha agakora inyandiko ya cyamanura itavugisha ukuri, nta kigaragaza ko aramutse agabanyirijwe ibihano byateganyijwe n’Itegeko atakwisubiraho kandi binagaragara ko bishobora kuba ari inshuro ya mbere akurikiranywe mu Nkiko, ko byamubera impamvu nyoroshyacyaha ituma agabanyirizwa igihano cyateganyijwe n’Itegeko, rumuhanisha igifungo cy’imyaka itatu (3) n’ihazabu y’amafaranga ibihumbi magana atatu (300.000Frw). [34] Hashingiwe ku bisobanuro byagaragajwe haruguru, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa n’Ubushinjacyaha ko n’ubwo butajuriye mu Rukiko Rukuru, bwari bufite ububasha bwo gusabira uregwa igihano, bitahabwa agaciro kuko mu gihe butajuriye nk’ikirego cy’ibanze, nta burengazira bwari bufite bwo kugira icyo aricyo cyose busabira uregwa ku birebana n’ikurikiranacyaha, ndeste icyo gihe n’Urukiko, mu bujurire, nta bubasha rwari rufite bwo kuburanisha ibyerekeranye n’ikurikiranacyaha ngo ruhamye uregwa icyaha aregwa, runamugenere igihano. [35] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa mu gace kabanziriza aka, byumvikanisha ko mu gihe Ubushinjacyaha butajuriye bifatwa nk’aho bwemeranya ku buryo budasubirwaho n’Urukiko rwabanje ku byerekeranye n’icyemezo rwafashe ku kirego nshinjabyaha, ku buryo mu iburanisha budashobora mu buryo butunguranye (incidemment) gusabira uregwa igihano. [36] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa n’uregera indishyi ko kuba ku rwego rwa mbere ariwe wareze atisunze Ubushinjacyaha, kandi yari afite uburenganzira bwo gusabira uregwa igihano, ko no mu bujurire ashobora kubisaba n’ubwo Ubushinjacyaha butajurira, bitahabwa agaciro kuko nk’uko byasobanuwe haruguru, uretse no kuba bitari mu nshingano y’uwareze atisunze Ubushinjacyaha yo gusabira ukurikiranyweho icyaha igihano, haba ku rwego rwa mbere no ku rwego rwa kabiri, ntiyigeze asaba ko uregwa agenerwa igihano. [37] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kuba Ubushinjacyaha butarajuriye mu Rukiko Rukuru urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rwagize Icyitegetse Ildéphonse umwere, rwemeza ko icyaha cyo gukora no gukoresha inyandiko mpimbano kitamuhama, Urukiko Rukuru rutaragombaga kwemerera Ubushinjacyaha gusabira igihano uregwa, ndetse narwo ntirwari rufite ububasha bwo kumugenera igihano3. [38] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga rero amakosa yakozwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze agomba gukosorwa, urubanza rujuririrwa rugateshwa agaciro ku cyemezo cyafashwe ku birebana n’ikurikiranacyaha kuko binyuranyije n’amategeko. [39] Hashingiwe ku byavuzwe mu gace kabanziriza aka, Urukiko rw’ubujurire rurasanga nta mpamvu yo gusuzuma ingingo y’ubujurire bwa Icyitegetse Ildéphonse irebana no kuba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira ku Itegeko ritanga igihano kinini, aho gushingira ku Itegeko riteganya igihano cyoroheje ku cyaha yahamijwe. Kumenya niba Urukiko Rukuru, mu gufata icyemezo cyarwo, rwarakoze amakosa yo gushingira ku nyandiko ya cyamunara itari umwimerere yo ku wa 16/7/2018 (copie soussignée) kandi rutaramusabye iy’umwimerere ngo ayibure
3 ‘’ La juridiction d’appel pourra réexaminer la question de la responsabilité du prévenu, mais seulement quant à ses consequences civiles à l’égard de l’appelant (partie civile). Le juge du second degré ne pourrait donc, dans ce cas, prononcer de sanction pénale contre le prévenu, pas plus que réduire ou supprimer les dommages et intérêts alloués par le premier juge à la partie civile ou augmenter sa part de responsabilité’’, Michel Franchimont, Ann Jacobs et Adrien Masset, idem.
## Page 10
[40] Icyitegetse Ildéphonse na Me Nshimiyimana Thacien, umwunganira, bavuga ko Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwitiranyije ibintu uko bitari, ko kuba inyandiko ya cyamunara itari umwimerere (copie soussignée), Tuyisenge Clémence yashingiyeho amurega icyaha cyo gukora inyandiko itavugisha ukuri, rutagombaga kuyifata nk’aho ifite inenge y’uko nta mikono y’abagabo (abatangabuhamya) bitabiriye iyo cyamunara bemeza ko koko yabayeho, iyigaragaraho, kandi iyo mikono iri ku nyandiko ya cyamunara y’umwimerere ibikwa n’Umuhesha w’Inkiko muri dosiye, ari nayo yahereyeho yandika iyo bisa (copie soussignée) akoresheje imashini. Basobanura ko ibikubiye mu nyandiko itari iy’umwimerere yaregeshejwe bihura neza n’ibiri mu nyandiko y’umwimerere yabitse muri dosiye, kandi ko iyo itari umwimerere ariyo yahaye abayigenewe bitabiriye cyamunara n’undi wese uyigenewe wayikenera, ko nyamara urwo Rukiko rutigeze rumusaba kuzana iyo nyandiko y’umwimerere iriho iyo mikono ngo ayibure, ndetse iyo nyandiko (copie soussignée) Tuyisenge Clémence yita ko itavugisha ukuri, abo ireba bayemera, bagasaba rero uru Rukiko kudaha agaciro icyo kimenyetso cyashingiweho ahamwa n’icyaha cyo gukora inyandiko itavugisha ukuri, kandi ntacyo yakoze. Basobanura na none ko abapiganiwe cyamunara batsinzwe, ari bo bahinduka abagabo, ariyo nayo mpamvu abapiganwe bagaragara mu nyandikomvugo y’umwimerere bahindutse abagabo mu itari iy’umwimerere. [41] Tuyisenge Clémence avuga ko Icyitegetse Ildéphonse adashobora kunenga Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze kuba rwarashingiye ku nyandiko itari umwimerere rwemeza ko itavugisha ukuri, kuko kuva mu ntangiriro ariwe wakomeje kwimana impapuro z’umwimerere. [42] Me Manishimwe Antoine, wunganira Tuyisenge Clémence, yongeraho ko Icyitegetse Ildéphonse nk’umuburanyi uregwa yagombaga gushyikiriza Inkiko ibimenyetso byose yireguza, bitabaye ngombwa ko zibimutuma. Akomeza avuga ko ku bijyanye n’ibyo avuga by’uko ibikubiye mu nyandiko igaragaraho ‘’Sé’’ (copie soussignée) bigomba kuba bihura neza n’ibiri mu nyandiko y’umwimerere, ko ku nyandiko we aregwa atariko bimeze kuko ku nyandiko ya cyamunara itari iy’umwimerere (copie soussignée) hagaragaramo abagabo Mukakoropi Bonifride na Barengayabo Spéciose, nyamara mu nyandiko ya cyamunara y’umwimerere nta barimo, ko rero kuba ibikubiye muri izo nyandiko zombi bitandukanye ari ikimenyetso kigaragaza ko ari ibintu yihimbiye bitigeze bibaho, ko uretse n’ibyo ariko iyo nyandiko atari yo yonyine Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwashingiyeho rumuhamya icyaha cyo gukora inyandiko ya cyamunara itavugisha ukuri, ahubwo rwanashingiye ku kuba abo bayivugwamo ko bayisinyeho barabihakanye, bavuga ko batigeze bagera aho iyo cyamunara yabereye, ko rero iyi ngingo ye y’ubujure nta shingiro ifite. [43] Ubushinjacyaha bwavuze ko bwemeranya n’ibivugwa na Me Manishimwe Antoine. UKO URUKIKO RUBIBONA [44] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya niba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwarakoze amakosa yo guhamya Icyitegetse Ildéphonse icyaha cy’inyandiko mpimbano, rushingiye ku nyandikomvugo ya cyamunara itari umwimerere yo ku wa 16/7/2018 (copie soussignée), rutaramusabye kugaragaza iy’umwimerere, kandi ihamya koko ko cyamunara ivugwa yabayeho. [45] Ingingo ya 107, igika cya mbere, y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko ‘‘Ubushinjacyaha, uwakorewe icyaha cyangwa se abamufiteho uburenganzira iyo baregeye indishyi z’akababaro cyangwa biregeye umuburanyi, ari bo bagomba gutanga ibimenyetso byemeza icyaha’’. Naho igika cyayo cya gatatu giteganya ko ‘‘Icyakora, iyo icyaha cyabonewe ibimenyetso bikigaragaza, ugikurikiranyweho cyangwa umwunganira ashobora kwerekana impamvu zose yireguza, zerekana ko ikirego kitakwemerwa, zihamya ko icyo aregwa atari icyaha cyangwa se ko ari umwere n’izindi mpamvu zose zivuguruza izimuhamya icyo cyaha’’.
## Page 11
[46] Ingingo ya 109, igika cya mbere, y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryavuzwe haruguru iteganya ko ‘‘Urukiko rubisabwe n’Ubushinjacyaha cyangwa n’ababuranyi cyangwa se rubyibwirije, rushobora gutegeka gutanga ikimenyetso cyose rusanze ari cyo cyamara impaka’’. Naho igika cyayo cya kabiri giteganya ko ‘‘Mu iburanisha, Urukiko rushobora kwishakira ibimenyetso bitagezweho n’Ubushinjacyaha, urega, ushinjwa cyangwa ababahagarariye’’. [47] Ingingo ya 87 y’Itegeko N° 062/2024 ryo ku wa 20/6/2024 rigenga ibimenyetso iteganya ko ‘‘Mu rubanza nshinjabyaha, ikimenyetso gishingira ku mpamvu zose z’ibyabaye n’ibyemejwe n’amategeko, ababuranyi bapfa kuba barahawe umwanya wo kubijyaho impaka’’. [48] Ingingo ya 87 ivuzwe haruguru, yumvikanisha ko mu manza nshinjabyaha ikimenyetso cyose cyafasha kugira ngo ukuri kugaragare gishobora gutangwa mu Rukiko ariko kikemerwa gusa ari uko ababuranyi bose bakigiyeho impaka, mbere y’uko Urukiko narwo rwemeza ko gifite agaciro kandi gikwiye kwemerwa mu rubanza. [49] Nk’uko bigaragara mu gace ka cumi n’icyenda (19) n’aka makumyabiri (20) tw’urubanza rujuririrwa, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwasobanuye ko rwarebye uko inyandiko ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 yanditswe, Tuyisenge Clémence avuga ko ibikubiyemo atari ukuri, igaragaza ko ababuranyi Dusabe Marie Chantal (Sé) na Mukakoropi Bonifrida (Sé) bitabiriye cyamunara, ariko umuburanyi Munyangisenyi Jean Damascène (adahari) we atitabiriye, ko uwaguze Mutazihara Jean- Pierre (Sé) yari ahari, ndetse hari n’abagabo Safari Ernest, Barengayabo Spéciose na Ndarifite Eric (Sé); igaragaho kandi umukono na cachet za Me Niyonsenga Jean-Baptiste na Me Icyitegetse Ildéphonse bafatanije guteza cyamunara, ndetse n’uwaguze Mutazihara Jean-Pierre waje kuwushyiraho nyuma, agaragaza ko ayibonye. [50] Rwasobanuye kandi ko isesengura ry’iyo nyandiko rigaragaza ko n’ubwo hari abatangabuhamya bavugwamo, nta wari uhari cyamunara ikorwa, kuko nta numwe wayishyizeho umukono we cyangwa se igikumwe, ko kuba handitswe ijambo (Sé) imbere y’amazina y’abatangabuhamya bivugwa ko ari abari bahari, iyo (Sé) itagaragaza ko basinye, ko ahubwo igaragaza ko haba hari indi nyandiko ihuye niyo yanditsweho (Sé) yo ikaba iriho umukono, ko rero kuba nta mukono cyangwa se igikumwe cyabo batangabuhamya biswe abagabo, bivuze ko inyandiko yanditswe badahari, ko ndetse ikindi kibigaragaza ari uko n’uwanditsweho ko atsindiye iyo cyamunara nawe yasinye nyuma ari uko ahawe inyandiko, bivuze ko nawe yanditswe adahari. Rwanzura rero ko iyo nyandiko yanditswe na Me Niyonsenga Jean-Baptiste afatanyije na Me Icyitegetse Ildéphonse, nta wundi muntu uhari kuko nta wundi wayishyizeho umukono, uretse abo bombi. [51] Muri dosiye hagaragara ikimenyetso cy’inyandikomvugo y’icyamunara yo ku wa 16/7/2018 yandikishijwe imashini, Tuyisenge Clémence yashingiyeho aregera Inkiko Icyitegetse Ildéphonse kuba yarakoze inyandiko ya cyamunara itavugisha ukuri; igaragaraho amazina y’ababuranyi mu kibazo cyashyikirijwe abunzi, bafashemo umwanzuro No 168 bivugwa ko ariwo warangizwaga, barimo DUSABE Marie Chantal, Mukakoropi Bonifrida na Munyagisenyi Jean Damascène, hagaragaraho kandi amazina y’abagabo bari aho cyamunara yabereye barimo Safari Ernest, Barengayabo Spéciose na Ndarifite Eric, ndetse nk’uko bigaragara, nyuma y’amazina yabo bose bavuzwe haruguru hagaragara inyuguti (Sé); muri iyo nyandikomvugo hanagaragaraho amazina yandikishijwe ikaramu y’uwo bivugwa ko yatsindiye cyamunara, ariwe Mutazihara Petero aho yemezaga ko abonye iyo nyandiko, hamwe n’amazina y’abahesha b’Inkiko bayikoze, aribo Me Niyonsenga Jean-Baptiste na Me Icyitegetse Ildéphonse n’imikono na za cachet zabo. [52] Hari kandi inyandiko ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 yandikishijwe ikaramu, yatanzwe ubwa mbere muri uru Rukiko ku wa 18/1/2023 na Icyitegetse Ildéphonse, akaba avuga ko ariyo y’umwimerere (minute-copie originale), igaragaza umutungo utezwa cyamunara ubaruye kuri no UPI 3/04/01/06/1413
## Page 12
wanditswe kuri Munyangisenyi Jean Damascène na Dusabe Marie Chantal, uherereye mu Kagali ka Rega, Umurenge wa Bigogwe mu Karere ka Nyabihu, igiciro fatizo cy’amafaranga y’u Rwanda miliyoni imwe n’ijana na mirongo irindwi na magana arindwi mirongo itanu na bitanu (1.170.755Frw). Igaragaza kandi ko abitabiriye cyamunara barimo Safari Ernest ufite indangamuntu 1197880069818006 watangaga amafaranga y’u Rwanda miliyoni imwe (1.000.000Frw) n’umukono imbere y’izina rye, Mutazihara Jean- Pierre ufite indangamuntu 1197880072014007 watangaga amafaranga y’u Rwanda miliyoni imwe n’ibihumbi ijana na mirongo inani (1.180.000Frw) n’umukono imbere y’izina rye, Dusabe Marie Chantal ufite indangamuntu 1197370050438056 watangaga amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’umukono imbere y’izina rye, Barengayabo Spéciose ufite indangamuntu 1196870038432051 watangaga amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu na mirongo itanu (550.000Frw) n’umukono imbere y’izina rye na Ndarifite Eric ufite indangamuntu 1199580092842098 watangaga amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’umukono imbere y’izina rye, hamwe n’imikono na cachet by’Abahesha b’Inkiko Me Icyitegetse Ildéphonse na Me Niyonsenga Jean- Baptiste, bemeza ko uwegukanye umutungo watezwaga cyamunara ari Mutazihara Jean-Pierre kuko ariwe watanze igiciro kiruta icy’abandi. [53] Ikindi kimenyetso cyantanzwe na Icyitegetse Ildéphonse yiregura, ni inyandiko yo ku wa 16/7/2018 yandikiye Munyangisenyi Jean Damascène, amusanze aho afungiye muri gereza ya Rubavu, amumenyesha uko cyamunara y’imitungo ye harimo n’uwavuzwe haruguru, yagenze, munsi y’amazina ya Munyangisenyi Jean Damascène hari umukono we, ndetse handitswemo ko umurima waguzwe na Mutazihara Jean-Pierre ku mafaranga y’u Rwanda miliyoni imwe n’ibihumbi ijana na mirongo inani (1.180.000Frw). [54] Muri dosiye hari na none procuration yo ku wa 18/7/2018 Munyagisenyi Jean Damascène yahaye Tuyisenge Clémence, igaragaraho umukono na cachet by’Ubuyobozi bwa gereza ya Rubavu, aho afungiye, Munyagisenyi Jean Damascène akaba yaranditsemo ko amafaranga azasaguka ku mirima ye iri gutezwa cyamunara na Me Icyitegetse Ildéphonse, harimo n’umurima UPI 3/04/01/06/1413, azashyirwa kuri compte ye iri mu Sacco, ko kandi ahaye Tuyisenge Clémence ububasha bwo gukurikirana uko cyamunara y’iyo mitungo izakorwa kugira ngo uwo Muhesha w’Inkiko atazayitesha agaciro. Igaragaza kandi ko yamuhaye ububasha bwo kuzamenya niba amafaranga yasagutse kuri cyamunara yashyizwe kuri compte bloqué ye. Igaragaza na none ko yamumenyesheje ko Dusabe Marie Chantal yamutsindiye mu mwanzuro w’abunzi, amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana ane na mirongo itandatu na bitandatu (466.000Frw), Mukakoropi Bonifride amutsindira amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana ane na mirongo itandatu na bitandatu (466.000Frw), ko amafaranga ya nyina Nyirabutsitsi agomba kumuhereraho (Munyagisenyi Jean Damascène) nk’uko abunzi babyemeje, nayo agashyirwa kuri iyo compte ye, kuko cyamunara yimuriwe ku wa 23/7/2018, nk’uko bigaragara kuri iyo nyandiko Munyagisenyi Jean Damascène na Tuyisenge Clémence bombi bayishyizeho imikono. [55] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse ko Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze mu kumuhamya icyaha aregwa rutari gushingira ku nyandikomvugo y’icyamunara itari iy’umwimerere mu gihe rutamusabye kugaragaza iy’umwimerere ihamya ko koko cyamunara yabayeho, bigomba gusuzumwa mu buryo bubiri; ku ruhande rumwe, bitabangamiye ihame ry’uko Ubushinjacyaha n’uwakorewe icyaha aribo bafite inshingano yo kugaragaza mu buryo budashidikanywaho ibimenyetso bihamya ko uregwa yakoze icyaha aregwa, ko uregwa afatwa nk’umwere kugeza igihe ahamwe n’icyaha ku buryo afite uburenganzira bwo guceceka igihe cy’iburanisha cyangwa kudasubiza ku byo aregwa, ariko harebwe ibiteganywa n’igika cya gatatu y’ingingo ya 107 y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/9/2019 ryavuzwe haruguru, ntacyari kumubuza gutanga ikimenyetso icyo aricyo cyose gishimangira ko ibyo aregwa atari ukuri, by’umwihariko inyandiko ya cyamunara y’umwimerere yari abitse. Ku rundi ruhande, harebwe ibiteganywa n’igika cya kabiri cy’ingingo ya 109 nayo yavuzwe haruguru, Urukiko ruburanisha imanza nshinjabyaha rushobora narwo kwishakira ibimenyetso byangombwa bitagezweho n’ababuranyi.
## Page 13
[56] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga by’umwihariko, ku birebana n’uru rubanza, kuba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwari rumaze kubona ko imiterere y’inyandikomvugo y’icyamunara yo ku wa 16/7/2018 iregeshwa na Tuyisenge Clémence nk’inyandiko mpimbano, itari iy’umwimerere nk’uko rwayisobanuye, ibi bikaba bigaragaza ko byanze bikunze hari indi nyandiko y’umwimerere igomba kuba ihura niyo rwasuzumaga, mbere yo kwemeza ko yakozwe nta batangabuhamya bahari kuko nta mikono yabo rwabonaga kuri iyo nyandiko, nibura rwashoboraga kubanza gusaba Icyitegetse Ildéphonse gutanga iyo y’umwimerere kuko mu rwego rwo gushakisha ibimenyetso kugira ngo ukuri kw’ibyabaye kugaragare, narwo rufite ububasha n’inshingano byo kwishakira ibitaragezweho n’ababuranyi nk’uko byagarutsweho haruguru. Rurasanga ariko mu rwego rwo kwiregura no kuba iyo nyandiko y’umwimerere ivugwa na Icyitegetse Ildéphonse yari mu maboko ye, yari kuyitanga nk’ikimenyetso, aho kunenga Urukiko Rukuru kuba rutamusabye kuyitanga. Rurasanga rero kuba inyandiko y’umwimerere ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 yaratanzwe bwa mbere muri uru Rukiko n’uregwa avuga ko igaragaza ko cyamunara ivugwa yabayeho, ari ngombwa ko isuzumwa kugira ngo harebwe niba iyo itari iy’umwimerere isa nayo no kugira ngo ukuri kumenyekane kuri cyamunara urega avuga ko itabayeho. [57] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga isuzuma ry’inyandiko y’umwimerere ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 rigaragaza ko abapiganiraga iyo cyamunara (adjudicataires ou soumissionnaires), bayishizeho umukono, ari Safari Ernest, Mutazihara Jean-Pierre, Dusabe Marie-Chantal, Barengayabo Spéciose na Ndarifite Eric, ko uwatanze igiciro gihanitse cyangwa kiruta iby’abandi ari Mutazihara Jean-Pierre watanze amafaranga y’u Rwanda miliyoni imwe n’ibihumbi ijana na mirongo inani (1.180.000Frw), akaba ariwe wegukanye umutungo wagurishijwe, ufite UPI 3/04/01/06/1413, mu gihe isuzuma ry’inyandikomvugo itari y’umwimerere y’iyo cyamunara yo ku wa 16/7/2018 rigaragaza ko yakozwe hari ababuranyi mu rubanza rwaragizwaga, aribo Dusabe Marie-Chantal na Mukakoropi Bonifrida, hari kandi abagabo Safari Ernest, Barengayabo Spéciose na Ndarifite Eric n’uwaguze mu cyamunara ariwe Mutazihara Jean-Pierre. [58] Hashingiwe ku byagaragajwe haruguru, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibikubiye mu nyandiko y’umwimerere ya cyamunara bitandukanye n’ibikubiye mu itari iy’umwimerere kuko mu ya mbere hagaragaramo abapiganwe batanu (5), aribo Safari Ernest, Mutazihara Jean- Pierre, Dusabe Marie- Chantal, Barengayabo Spéciose na Ndarifite Eric, ndetse hagaragaramo ko Mutazihara Jean-Pierre ariwe watsindiye cyamunara, naho mu ya kabiri abapiganwe ntibagaragaramo, ahubwo bamwe mu bapiganwe bavugwa mu ya mbere, bagaragaramo nk’ababuranyi, aribo Dusabe Marie-Chantal na Mukakoropi Bonifrida, abandi nk’abagabo aribo Safari Ernest, Barengayabo Spéciose na Ndarifite Eric, ndetse hagaragaramo ko Mutazihara Jean-Pierre ariwe waguze. Rurasanga kandi Mukakoropi Bonifrida ugaragara mu nyandikomvugo itari iy’umwimerere nk’umuburanyi mu rubanza rwarangizaga, atagaragara mu nyandikomvugo y’umwimerere, bivuze ko inyandikomvugo itari iy’umwimerere itavugisha ukuri kuko atari ahari umunsi Icyitegetse Ildéphonse avuga ko cyamunara yabayeho, ndetse inyandikomvugo ya cyamunara igaragaza gusa uko ibintu byagenze. [59] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga na none ibisobanuro byatanzwe na Icyitegetse Ildéphonse ko abapiganwe bagaragara mu nyandikomvugo y’umwimerere, bahinduka abagabo muri itari iy’umwimerere, bitahabwa agaciro kuko bitumvikana uko uwapiganwe mu cyamunara ahinduka umugabo, ibi ahubwo bigaragaza nta gushidikanya ko ibyanditswe mu nyandikomvugo itari iy’umwimerere bitavugisha ukuri ku byabaye. [60] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga rero ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse ko cyamunara yabayeho kuko ibikubiye mu nyandiko y’umwimerere ya cyamunara bisa neza n’ibikubiye muri itari iy’umwimerere bitahabwa agaciro. [61] Uretse n’ibyo, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse ko inyandiko yo ku wa 16/7/2018 yandikiye Munyangisenyi Jean Damascène, amumenyesha, aho afungiye muri gereza
## Page 14
ya Rubavu uko cyamunara yabaye ku mitungo ye, kandi itanyujijwe k’Ubuyobozi bw’iryo gororero nk’uko bisanzwe bizwi ku zindi nyandiko zihinjira cyangwa zivayo, nk’ikimenyetso cyemeza ko koko iyo cyamunara yo ku wa 16/7/2018 yabayeho, bitahabwa agaciro kuko hari procuration Munyangisenyi Jean Damascène yahaye Tuyisenge Clémence, nk’uko bigaragara yanyujijwe mu Buyobozi bw’iryo gororero, ivuguruza ibikubiye muri iyo nyandiko kuko igaragaza ko Munyangisenyi Jean Damascène yari azi ko ku wa 16/7/2018 nta cyamunara yabayeho, ko ahubwo yimuriwe ku wundi munsi, anatanga ububasha bwo kuzakurikirana uko izakorwa. [62] Kubera izo mpamvu zose, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nta makosa Urukiko Rukuru rwakoze rushingira ku nyandiko ya cyamunara itari umwimerere yo ku wa 16/7/2018 rwemeza ko itavugisha ukuri, iyi ngingo y’ubujurire bwa Icyitegetse Ildéphonse nta shingiro ifite. Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira ku mvugo z’abatangabuhamya Mukakoropi Bonifride na Barengayabo Spéciose zitavugisha ukuri [63] Icyitegetse Ildéphonse avuga ko Urukiko Rukuru rutagombaga gushingira ku mvugo ya Mukakoropi Bonifride aho yahakanye ko atari aho cyamunara yabereye, nk’ikimenyetso cyemeza ko inyandiko ya cyamunara yakozwe itavugisha ukuri, kuko nawe adahakana ko koko atari ahari, ko ahubwo yagiye kumusinyisha nyuma ku nyandiko itari iy’umwimerere (Sé) nk’umwe mu baburanyi yarangirizaga urubanza (yishyurizaga), anamushyiriye amafaranga yavuye muri cyamunara, ko rero bitari ngombwa ko asinya ku nyandiko y’umwimerere ya cyamunara nk’umutangabuhamya (umugabo) wari uhari wiyitabiriye. Avuga kandi ko kuba uwishyurizwaga (Mukakoropi Bonifride) yaravuze ko cyamunara yabaye adahari, ataribyo bigaragara ko itabaye cyangwa inyandiko ya cyamunara itavugisha ukuri, ko ndetse n’igihe yamanikaga amatangazo bari kumwe, yongeyeho ko yavuze Dusabe Marie-Chantal ariwe wamubwiye ko cyamunara yabayeho, amubwira n’uwayitsindiye; ibyo bikaba byumvikanisha ko yari ayizi, cyane cyane ko inyandiko ya cyamunara y’intoki (iy’umwimerere) itandukanye n’iyo yandikishije machine (itari iy’umwimerere) kuko iya mbere ari iyo gupiganwa mu cyamunara, naho iyo ya kabiri ikaba ari raporo y’ibyavuye mu cyamunara. Asoza avuga ko n’ubwo mu nyandiko bigaragara ko Mukakoropi Bonifride yari ahari, kandi atari ahari, bigomba gufatwa nk’ikosa, ariko bitafatwa nk’icyaha. [64] Icyitegetse Ildéphonse akomeza avuga ko umutangabuhamya Barengayabo Spéciose atavugisha ukuri kuko yahakanye ko atari aho cyamunara yabereye, kandi ubwe yari mu bapiganwe n’ubwo yatsinzwe, ko ariko yasinye ku nyandiko ya cyamunara nk’umugabo, ashyiraho na nomero ye y’indangamuntu, ko kandi abazwa mu Bugenzacyaha ashobora kuba yaribeshye kuko bamubajije kuri cyamunara y’umutungo Tuyisenge Clémence ahuriyeho na Munyagisenyi Jean Damascène kandi atariwo watejwe, ahubwo umutungo wagurishijwe ari uwo Munyagisenyi Jean Damascène yari ahuriyeho na DUSABE Marie-Chantal, kuko yari afite imitungo myinshi ahuriyeho n’abantu batandukanye, ko rero kuba imvugo ze zirimo kwivuguruza, Urukiko rutagombaga kuzishingiraho rwemeza ko inyandiko ya cyamunara itavugisha ukuri. [65] Tuyisenge Clémence na Me Manishimwe Antoine bavuga ko mu Bugenzacyaha, Barengayabo Spéciose na Mukakoropi Bonifride basobanuye neza ko nta cyamunara bazi yabayeho, ko uretse n’ibyo imvugo zabo zinashimangirwa n’ibindi bimenyetso, nko kuba ibikubiye mu nyandikomvugo ya cyamunara y’umwimerere no mu itari iy’umwimerere zivugwa bidahuye no kuba Ubuyobozi bwaremeje muri raporo bwakoze ko butazi iyo cyamunara. [66] Ubushinjacyaha buvuga ko bwemeranya n’ibivugwa na Me Manishimwe Antoine. UKO URUKIKO RUBIBONA
## Page 15
[67] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya niba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira ku mvugo z’abatangabuhamya Barengayabo Spéciose na Mukakoropi Bonifride nk’ibimenyetso bihamya ko nta cyamunara yabayeho, nyamara zidakwiye kwizerwa kuko zitagaragaza ukuri ku byabaye. [68] Nk’uko byemejwe mu rubanza RPAA00371/2020/CA rwaciwe n’uru Rukiko ku wa 15/12/2022, Urukiko nirwo rupima ko imikirize y’abatangabuhamya ihuye n’ikiburanwa, ifite ingingo zikiranuye, kandi ikaba ikwiye kwemerwa cyangwa guhakanwa, rukita cyane cyane ku bumenyi bwabo bw’ibyabaye, no ku buryo babivuga uko byagenze nta cyo bihimbira4. [69] Nk’uko bigaragara mu gace ka makumyabiri na kamwe (21) k’urubanza rujuririrwa, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwasobanuye ko mu bagabo banditswe ku nyandiko ya cyamunara, uwitwa Mukakoropi Bonifride na Barengayabo Spéciose babajijwe mu Bugenzacyaha bahakana bavuga ko batigeze babona cyamunara ikorwa, ndetse Mukakoropi Bonifride we avuga ko kuri uwo munsi yari arwaye, naho Barengayabo Spéciose avuga ko kuri uwo munsi wo ku wa 16/7/2018, nta cyamunara yabaye, ko rero kuba abo batangabuhamya banditswe kuri nyandiko yo ku wa 16/7/2018 bahakana ko nta cyamunara yabayeho, bikaba bishimangirwa n’Ubuyobozi bw’Umudugudu n’Akagari kaho uwo murima uherereye, bigaragaza ko inyandiko iregwa nk’impimbano itandikiwe aho uwo murima uri, ndetse nta kigaragaza ko yanditswe ku wa 16/7/2018, ko bityo ibikubiyemo atari ukuri . [70] Mu mvugo za Mukakoropi Bonifride zo ku wa 9/11/2018 abazwa mu Bugenzacyaha, yavuze ko cyamunara yo ku wa 16/7/2018 bivugwa ko yari arimo akaba yaranasinye mu bagabo, ntayo azi, ntayo yagiyemo, ko niba yarabaye we atari ahari, ko yahamagawe na Dusabe Marie- Chantal kuri telefone amubwira ko cyamunara yabaye, ko ariko we atigeze ahagera iri kuba, ko atigeze asinya ku nyandiko ya cyamunara kuko atari ahari. [71] Mu iburanisha yo ku wa 16/7/2025 muri uru Rukiko, Mukakoropi Bonifride yasobanuye ko ku wa 16/7/2025 atari ahari igihe cyamunara yabayeho kuko yari arwaye, ko ariko yari azi ko izaba, murumuna we Dusabe Marie-Chantal we akaba yari ahari, ndetse ariwe nawe wamushyikirije amafaranga yari yatsindiye, nyuma aza kujya i Gisenyi gusinyira Icyitegetse Ildéphonse ko yayabonye, amusanze mu biro bye. [72] Mu mvugo za Barengayabo Spéciose zo ku wa 23/10/2018 abazwa mu Bugenzacyaha, yavuze ko atigeze ajya muri cyamunara yo ku wa 16/7/2018, ko ahubwo yumvise bavuga ko yasubitswe, ariko we akaba atarigeze ahagera. Yavuze kandi ko bavuga ko umurima wo mu Cyambara n’uwo Mukinyangwe muri Mudende ariyo yagurishijwe, ko ariko we atari ahari, akaba yarumvise bavuga ko haguzwe na Peter, umugabo wa Dusabe Marie-Chantal waburanaga na Munyagisenyi. Yongeraho ko ku wa 16/7/2018, haje abantu mu cyamunara, ariko habura uwagura uwo murima. [73] Mu iburanisha ryo ku wa 16/7/2025, Dusabe Marie-Chantal yasobanuye ko ku wa 16/7/2018, Icyitegetse Ildéphonse yakoresheje cyamunara, ko abapiganwe bitabye ari benshi, ariko atazi amazani yabo, uretse Barengayabo Spéciose na Mutazihara Jean-Pierre. Yasobanuye kandi ko Tuyisenge Clémence yari yitabiriye cyamunara, ariko ko atapinganwe, naho Senzira Jean Damascène na Safari Ernest akaba atabazi. Yasobanuye kandi ko nyuma y’iminsi ibiri cyamunara ibaye, ari kumwe na Mukakoropi Bonifride basanze Icyitegetse Ildéphonse i Gisenyi, abaha amafaranga bari batsindiye. Yanasobanuye ko Icyitegetse Ildéphonse yamuhaye amafaranga ibihumbi magana atatu n’andi arenga yo gushyira Munyagisenyi Jean Damascène.
4 Urukiko rw’Ubujurire rwabyemeje rugaragaza ibyo byumvikana hasuzumwe ibivugwa mu ngingo ya 65 y’Itegeko n° 15/2004 ryo ku wa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo.
## Page 16
[74] Ku wa 16/7/2025, Mutazihara Jean-Pierre yasobanuriye uru Rukiko ko uretse umugore we DUSABE Marie-Chantal, atibuka abandi bapiganwe nawe ku wa 16/7/2018 kuko hashize igihe, kandi bakaba batari abaturanyi be; ko mu ipiganwa, yari yatanze amafaranga miliyoni imwe (1.000.000Frw) yabonye agurisha umurima we n’inguzanyo y’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw) yari yarasabye Banki nyuma yo ku wa 16/7/2028, ko yaje guha Icyitegetse Ildéphonse ayo mafaranga ku wa 20/8/2018, nyuma y’ukwezi, ari kumwe na Dusabe Marie-Chantal, amusanze i Gisenyi ku biro bye, ko icyo gihe Icyitegetse Ildéphonse yishyuye Dusabe Marie-Chantal amafaranga ibihumbi magana ane (400.000Frw), akanamuha andi mafaranga ibihumbi magana ane (400.000Frw) yo gushyira Mukakoropi Bonifride, ariko agasigarana n’amafaranga ibihumbi ijana (100.000Frw) ya Munyagisenyi Jean Damascène. [75] Muri dosiye hari inyandiko yo ku wa 17/7/2018, bigaragara ko yanditswe na Dusabe Marie- Chantal yandikishije ikaramu, iriho umukono we n’uwa Icyitegetse Ildéphonse, Dusabe Marie-Chantal avuga ko ahawe na Icyitegetse Ildéphonse, amafaranga ibihumbi magana ane na mirongo itandatu na bitandatu (466.000Frw) yavuye muri cyamunara, ikomoka ku mwanzuro w’abunzi wo ku wa 8/2/2018, ko anahawe n’uwo Muhesha w’Inkiko andi mafaranga ibihumbi magana ane na mirongo itandatu na bitandatu (466.000 Frw) ya mukuru we Mukakoropi Bonifride ngo azayamushyikirize. [76] Mu nyandiko yo ku wa 16/7/2018, Icyitegetse Ildéphonse yandikiye Munyangisenyi Jean Damascène, amumenyesha, aho afungiye muri gereza ya Rubavu uko cyamunara yabaye ku mitungo ye, hagaragaramo ko yamubwiye ko hari amafaranga ibihumbi ijana na cumi n’umunani (118.000Frw) yasagutse yabikije Dusabe Marie-Chantal. [77] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga mu bisobanuro Icyitegetse Ildéphonse yaruhaye anenga Urukiko Rukuru ko rutagombaga gushingira ku mvugo za Mukakoropi Bonifride nk’umutangabuhamya (umugabo) wari aho cyamunara yabereye, kuko koko atari ahari, ko ahubwo yari umuburanyi warangirizwaga urubanza akaba yaramusinyishije ku nyandiko ya cyamunara nyuma amushyiriye n’amafaranga yavuye muri cyamunara, bigaragara ko ibyo bisobanuro bitahabwa agaciro kuko bivuguruzanya n’ibyo uwo mutangabuhamya yavugiye mu Bugenzacyaha aho avuga ko nta cyamunara azi yabayeho, ko ndetse nta nyandiko yigeze asinyaho, ko atamenya uwayimusinyiheho kuko atari ahari, bivuze ko koko Mukakoropi Bonifride atasinyiye aho cyamunara yabereye kuko atahageze, ndetse atanasinyishijwe na Icyitegetse Ildéphonse amushyikiriza amafaranga nk’uko abivuga. [78] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kandi ibivuzwe haruguru, bihujwe n’ubuhamya Mukakoropi Bonifride yaruhaye, aho yashimangiye ko atigeze agera aho cyamunara yabereye, ko Dusabe Marie- Chantal ariwe wamushyikirije amafaranga yari yatsindiye; akongeraho ko nyuma yaje kubonana na Icyitegetse Ildéphonse i Gisenyi amusanze mu biro bye, amusinyira ko yabonye amafaranga yahawe na Dusabe Marie-Chantal, ibi bikaba bishimangirwa n’ubuhamya bwatanzwe na Mutazihara Jean-Pierre wemeje ko Icyitegetse Ildéphonse yari yarahaye Dusabe Marie-Chantal amafaranga ibihumbi magana ane (400.000Frw) yo gushyira Mukakoropi Bonifride. Rurasanga na none n’ubwo mu mvugo ye, Dusabe Marie-Chantal yavuguruje Mukakoropi Bonifride na Mutazihara Jean-Pierre kuko yavuze ko we na Mukakoropi Bonifride basanze Icyitegetse Ildéphonse i Gisenyi, abaha amafaranga batsindiye bari kumwe, ataravugishije ukuri kuko nk’uko bigaragara mu nyandiko yo ku wa 17/7/2018 yandikiye Icyitegetse Ildéphonse yavuzwe haruguru, yemeye ko yamuhaye amafaranga ibihumbi magana ane na mirongo itandatu na bitandatu (466.000Frw) yo guha mukuru we Mukakoropi Bonifride. [79] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga rero ibyagaragajwe haruguru byemeza nta gushidikanya ko Mukakoropi Bonifride atigeze abona cyamunara uregwa avuga ko yabaye ku wa 16/7/2018 ikorwa, bityo nta makosa Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwakoze, rwemeza ko imvugo za Mukakoropi Bonifride ari ikimenyetso kigaragaza ko ibikubiye mu nyandikomvugo ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018
## Page 17
itari y’umwimerere atari ukuri, kandi izo mvugo ze zikaba zishimangirwa n’inyandiko zanditswe n’Ubuyobozi bw’Umudugudu bwa Kinamba n’ubwa Kagari ka Rega. [80] Ku bijyanye n’imvugo za Barengayabo Spéciose, nazo Icyitegetse Ildéphonse anenga kuba zitaragombaga gushingirwaho kuko yivuguruza, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga uretse kubivuga atagaraza uko yivuguruza mu nyandikomvugo ye y’ibazwa mu Bugenzacyaha, ahubwo bigaragara nta shiti ko yashimangiye ko atari ahari iyo cyamunara ivugwa ikorwa. [81] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse ko Barengayabo Spéciose atavugisha ukuri kuko inyandikomvugo y’umwimerere ya cyamunara igaragaza ko yari ahari cyamunara ikorwa, akaba yari mu bapiganwe, ndetse agashyira umukono kuri iyo nyandiko, akanatanga nomero y’indangamuntu ye, bitahabwa agaciro kuko uretse kuba abihakana, Dusabe Marie-Chantal we akemeza ko Barengayabo Spéciose yari mu bapiganwe, nyamara Tuyisenge Clémence na Mutazihara Jean-Pierre babwiye uru Rukiko ko bari mu bapiganwe, nabo ntibamuvuze, ndetse n’inyandiko yakozwe n’Ubuyobozi bw’Ibanze ku birebana n’ibyabaye ku wa 16/7/2018 kuri cyamunara bwo bwemeza ko yasubitswe, ntizimuvuga mu bantu bari bapiganwe. [82] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga na none ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse ko bishoboka ko Barengayabo Spéciose yaba yaribeshye kuko bamubazaga ku birebana n’igurisha ry’isambu rya Munyagisenyi Jean Damascène na Tuyisenge Clémence, nyamara aregwa cyamunara irebana n’umurima wari wanditswe mu mazina ya Munyagisenyi Jean Damascène na Dusabe Marie- Chantal, bitahabwa agaciro kuko isesengura ry’igisubizo cye rigaragaza ko yavugaga umurima wanditswe kuri UPI 3/04/01/06/1413 mu mazina ya Munyagisenyi Jean Damascène na Dusabe Marie-Chantal, kuko yasobanuye ko havugwa ko haguzwe na Mutazihara Jean-Pierre, umugabo wa Dusabe Marie-Chantal, kandi koko hashingiwe ku nyandikomvugo za cyamunara ebyiri zo ku wa 16/7/2018, Icyitegetse Ildéphonse yandikiye Munyagisenyi Jean Damascène amumenyesha uko cyamunara y’imitungo ye yagenze, yamubwiye ko umurima ubaruye kuri UPI 3/04/01/06/1413 uherereye mu Kagari ka Rega, Umurenge wa Bigogwe, Akarere ka Rubavu wegukanywe na Mutazihara Jean-Pierre, naho ubaruye kuri UPI 3/03/06/03/940, uherereye mu Kagari ka Muramba, Umurenge wa Kanzenze, Akarere ka Rubavu ukaba waregukanywe na Habarurema Théogène, bivuze rero ko Barengayabo Spéciose asubiza, atibeshye ku murima bivugwa ko utagurishijwe kuko yavuze koko ku birebana n’igurisha ry’umurima wa Munyagisenyi Jean Damascène na Dusabe Marie- Chantal uvugwa mu nyandikomvugo yo ku wa 16/7/2018 itari y’umwimerere iregwa nk’inyandiko mpimbano, ndetse anemeza ko bivugwa ko haguzwe na Mutazihara Jean-Pierre, nk’uko iyo nyandikomvugo ya cyamunara iregwa ibiragagaza. [83] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga rero ibyagaragajwe haruguru byemeza nta gushidikanya ko Barangayabo Spéciose atari ahari cyamunara uregwa avuga ko yabaye ku wa 16/7/2018 ikorwa, bityo nta makosa Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwakoze, rwemeza ko imvugo ze zigaragaza ko ibikubiye mu nyandikomvugo ya cyamunara yo ku wa 16/7/2018 itari y’umwimerere atari ukuri, kandi izo mvugo ze zikaba zishimangirwa n’inyandiko zanditswe n’Ubuyobozi bw’Umudugudu bwa Kinamba n’ubwa Kagari ka Rega. [84] Hashingiwe ku bimaze kuvugwa haruguru byose hamwe n’umurongo uru Rukiko rwatanze ku bijyanye no guha agaciro imvugo z’abatangabuhamya mu rubanza, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nta makosa Urukiko Rukuru rwakoze rushingira ku mvugo za Mukakoropi Bonifride na Barangayabo Spéciose, iyi mpamvu y’ubujurire ya Icyitegetse Ildéphonse ikaba nta shingiro ifite. Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira kuri raporo y’Ubuyobozi bw’inzego z’Ibanze mu kwemeza ko cyamunara ivugwa itabayeho [85] Icyitegetse Ildéphonse avuga ko Urukiko Rukuru rutagombaga gushingira kuri raporo y’Ubuyobozi bw’inzego z’Ibanze ivuga ko nta cyamunara yabayeho, kuko atari itegeko ko ubwo
## Page 18
Buyobozi bwagombaga kuba buhari igihe yakoreshaga cyamunara, ko atari urwego rugenzura Umuhesha w’Inkiko mu kazi ke, akaba rero atari ategetswe kubuha raporo. Avuga kandi ko uretse n’ibyo ibikubiye muri raporo bwakoze nta kuri kubirimo, ahubwo banditse ibyo basabwe kandi babwiwe na Tuyisenge Clémence, bandika ko umutungo uvugwa ari uwa Tuyisenge Clémence na Munyagisenyi Jean Damascène, nyamara we uwo yagurishije ari uwo ahuriyeho na Dusabe Marie- Chantal, nk’uko n’Ikigo cy’ubutaka cyabimuhamirije muri raporo bamukoreye yo ku wa 3/5/2018 igaragaza ko uwo mutungo ufite UPI 3/04/01/06/1413 ari uwabo bombi, ko kandi yamanitse itangazo n’ubwo yasanze Ubuyobozi budahari, anaritanga kuri radio, ko ariko bibaye ko yaba atarubahirije imigenzo isabwa ya cyamunara hari kuregerwa gutesha agaciro cyamunara5, ariko atarezwe mu Nkiko nshinjabyaha. Asoza avuga ko rero izo raporo zitari zikwiye guhabwa agaciro nk’ikimenyetso gihamya ko inyandiko ya cyamunara yakoze itavugisha ukuri, kuko nta reme zifite. [86] Me Nshimiyimana Thacien avuga ko ikibazo gihari atari uko imihango ya cyamunara yaba itarubashirijwe ngo Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze bugire amakuru kuri iyo cyamunara, ko ahubwo raporo banenga Urukiko kuba rwarashingiyeho ari iyo ubwo Buyobozi bwakoze buvuga ku munsi cyamunara yabereyeho, ntayakozwe, bukabivuga nk’ubwari buhari kandi ataribyo, ndetse butari bukwiye no kuba buhari. [87] Tuyisenge Clémence avuga ko kuba Urukiko Rukuru rwarashingiye kuri raporo yakozwe n’Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze nta kosa rwakoze kuko abo Bayobozi baturiye aho iyo sambu ivugwa ko yatejwe cyamunara iherereye, ndetse n’umunsi wo ku wa 16/7/2018 cyamunara isubikwa bwa mbere bakaba bari bahari, yimurirwa ku wa 23/7/2028 nabwo ntiyaba. [88] Tuyisenge Clémence asobanura ko nyuma yo gusaba Icyitegetse Ildéphonse inyandiko yasubikiyeho cyamunara, akazimwima avuga ko ubututaka atari ubwe, yagiye gusaba Ubuyobozi kumukoreka raporo, ajya no gusaba Munyagisenyi Jean Damascène procuration yo gukurikirana uko cyamunara izagenda. [89] Me Manishimwe Antoine avuga ko ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse by’uko bitari ngombwa ko amenyesha Ubuyobozi ibijyanye na cyamunara nta shingiro bifite kuko amategeko ateganya ko yagombaga kumanika amatangazo ku biro by’Akagali, ko kuba atarabikoze ari nabyo byatumye habaho kwibeshya mu kwandika raporo Ubuyobozi bwakoze buvuga umutungo ari uwa Tuyisenge Clémence na Munyagisenyi Jean Damascène ko ariko ibi ataribyo byatesha agaciro icyo kimenyetso. UKO URUKIKO RUBIBONA [90] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya niba Urukiko Rukuru rwarakoze amakosa yo gushingira kuri raporo zakozwe n’Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze kandi butari buhari aho cyamunara yabereye, ndetse bisabwe na Tuyisenge Clémence. [91] Nk’uko byemejwe mu rubanza RPAA00692/2021/CA rwaciwe ku wa 20/1/2023, bikanemezwa mu manza zitandukanye nk’urubanza RPA00018/2022/CA rwaciwe ku wa 14/3/2025, harebwe umwihariko w’imanza nshinjabyaha, ibimenyetso byose bishobora gushingirwaho mu gihe bigaragaza ukuri kw’ibyabaye (principe de la liberté de la preuve en matière pénale) ababuranyi bakaba barahawe uburyo bwo kuhaba ngo banyomozanye, kandi Urukiko rukaba arirwo rwemeza ko ibyo bimenyetso bishobora kwemerwa.
5 Mu rubanza n° RC 00192/2018/TB/MUK rwaciwe n’Urukiko rw’Ibanze rwa Mukamira ku wa 28/9/2018, urwo Rukiko rwemeje ko ikirego cyatanzwe na TUYISENGE Clémence asaba gutesha agaciro inyandikomvugo za cyamunara zakozwe ku wa 16/7/2018 mu buryo budakurikije amategeko kuko nta cyamunara yabayeho, kitakiriwe kuko cyatanzwe mu buryo budakurikije amategeko, ntiyubashirize igihe gitenywa n’itegeko.
## Page 19
[92] Nk’uko kandi byemejwe mu rubanza RPA/Gén 00001/2022/CA rwaciwe ku wa 14/2/2025, uwajuriye ntashobora kugaruka (gusubira) gusa ku ngingo ze yaburanishije ku rwego rwa mbere, kandi zitarahawe ishingiro, atagaragaza amakosa Urukiko rwabanje rwaba rwarakoze ruzitesha agaciro n’uko ayo makosa agomba gukosorwa. [93] Nk’uko bigaragara mu gace ka makumyabiri na kamwe (21) k’urubanza rujuririrwa Urukiko Rukuru rwasobanuye ko imvugo ya Mukakoropi Bonifride mu Bugenzacyaha, ko ku wa 16/7/2018 atigeze agera aho cyamunara yabereye, kuko yari arwaye n’imvugo ya Barengayabo Spéciose wavugiye mu Bugenzacyaha ko ku wa 16/7/2018 nta cyamunara yabaye, ko yari igiye kuba ariko igasubikwa, imvugo ye ikaba ihuye n’inyandiko Ubuyobozi bw’Umudugudu wa Kinamba yo ku wa 19/7/2018 igaragaza ko ku wa 16/7/2018, nta cyamunara yabaye ko yimuriwe ku wa 23/7/2018, ndetse kuri uwo munsi yimuriweho nabwo Ubuyobozi bw’Umudugudu wa Kinamba naho bukagaragaza ko itabayeho binanemezwa n’Ubuyobozi bw’Akagari ka Rega uwo murima uherereyemo, ko rero kuba abanditswe kuri iyo nyandiko yo ku wa 16/7/2018 bahakana bakavuga ko nta cyamunara yabayeho, bikaba binashimangirwa n’Ubuyobozi bw’Umudugudu n’Akagari kaho uwo murima uherereye, ari ibimenyetso bihagije bigaragaza ko iyo nyandiko itandikiwe aho uwo murima uri, ndetse nta kigaragaza ko yanditswe ku wa 16/7/2018, ko rero ibikubiyemo atari ukuri nk’uko urega abivuga. [94] Hari inyandiko y’Ubuyobozi bw’Umudugudu wa Kinamba, Akagali ka Rega, iriho cachet y’Ubuyobozi bwa Kagali yo ku wa 19/7/2018 ivuga ko ku wa 16/7/2018 nta cyamunara y’umurima no UPI 3/04/01/06/1413 wa Munyangisenyi Jean Damascène na Tuyisenge Clémence, yabaye, kuko amafaranga miliyoni esheshatu (6.000.000Frw) Me Icyitegetse Ildéphonse wari uyoboye cyamunara yifuzaga kuri uwo mutungo, nta n’umwe mu bapiganwaga wabashije kuyagezaho, ko yasubitswe ikimurirwa ku wa 23/7/2018, hari Abayobozi batandukanye bo muri uwo Mudugudu6 n’abaturage bamwe baturanye n’uwo murima7. Inyandiko y’Ubuyobozi bw’Umudugudu wa Kinamba yo ku wa 23/7/2018, yemeza ko nta cyamunara y’umurima UPI 3/04/01/06/1413 yahabereye uwo munsi. [95] Hari kandi inyandiko yanditswe n’Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Akagali ka Rega yo ku wa 26/7/2018, aho avuga ko ashingiye ku makuru yatanzwe na Komite y’Umudugudu wa Kinamba, yemeza ko ku wa 23/7/2018 nta Muhesha w’Inkiko w’umwuga wahaje kurangiza urubanza rwa Munyangisenyi Jean Damascène, Dusabe Marie- Chantal, Mukakoropi Bonifride na Tuyisenge Clémence, ko nta n’uwabamenyesheje ko ari kurangiza urwo rubanza. [96] Inyandiko y’iburanisha yo ku wa 2/5/2023 mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze igaragaza ko Icyitegetse Ildéphonse yarusobanuriye ko cyamunara yatangajwe ku wa 16/7/2018, igakorwa uwo munsi ; ko nk’uko Itegeko ribivuga yagiye kumenyesha Umuyobozi w’Akagari, yanga kumusinyira, we akomeza kurangiza urubanza. Yasobanuye kandi ko inyandiko y’Ubuyobozi nta kuri ifite kuko yakozwe kubera influence ya Tuyisenge Clémence. [97] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse by’uko Urukiko Rukuru rutagombaga gushingira kuri raporo z’Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze kuko zitagenzura Umuhesha w’Inkiko mu kazi akora, nta shingiro bikwiye guhabwa kuko nk’uko byasobanuwe haruguru, mu manza nshinjabyaha ikimenyetso cyose gishobora gutuma ukuri ku byabaye kujya ahagaragara, cyemewe, gipfa gusa kuba cyaragiweho impaka n’ababuranyi. [98] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kandi uretse kuvuga gusa ko atemera ibivugwa muri izo raporo anenga ko ibizikubiyemo ari ibyo abo bayobozi babwiwe na Tuyisenge Clémence, no gusubira ku bisobanura yagaragaje aburana mu Rukiko Rukuru, nta kimenyetso abitangira, nyamara Tuyisenge
6 Aribo: Senzira Jean Damasnène, ushinzwe umutekano, Maniragaba Jean de Dieu, ushinzwe amakuru na Habyarimana Uzziel, Umukuru w’Umudugudu wa Kinamba. 7 Aribo: Yabure Emmanuel, Ndagijimana Jean, Mukiyehe Faustin, Nyiramahirwe Emai na Matabaro Denys.
## Page 20
Clémence yarasobanuriye uru Rukiko ko koko ariwe wagiye gusaba Ubuyobozi kumukoreka raporo kuko uregwa yari yanze kumuha inyandiko yasubikiyeho cyamunara. [99] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kandi bidashoboka ko Ubuyobozi bwaba bwarakoze iyo raporo bushingiye ku makuru Tuyisenge Clémence yabuhaye, kuko ku wa 16/7/2018, ushinzwe umutekano, ushinzwe amakuru n’Umukuru w’Umudugudu wa Kinamba bari bahari cyamunara isubikwa, yimurirwa ku wa 23/7/2018, ndetse ushinzwe umutekano akaba yari mu bapiganwe ; hari n’abatangabuhamya batanu nabo bemeza ko bari bahari isubikwa. [100] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibivugwa na Icyitegetse Ildéphonse ko iyo raporo igomba guteshwa agaciro ku mpamvu y’uko igaragaza ko cyamunura yabaye ku murima wa Tuyisenge Clémence na Munyagisenyi Jean Damascène, nyamara wanditswe kuri Dusabe Marie-Chantal na Munyagisenyi Jean Damascène, bitahabwa agaciro kuko n’ubwo abayanditse baba baribeshye kuri ba nyiri umutungo, ariko batibeshye kuri nomero iranga umurima (N° UPI) kuko bagaragaje ko cyamunara yakorwaga ku murima ufite UPI 3/04/01/06/1413. [101] Hashingiwe ku byasobanuwe byose, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nta makosa Urukiko Rukuru rwakoze rushingira kuri raporo y’Ubuyobozi bw’inzego z’Ibanze mu kwemeza ko cyamunara ivugwa itabayeho, iyi ngingo y’ubujurire bwa Icyitegetse Ildéphonse ikaba nta shingiro ifite. Kumenya niba indishyi n’amafaranga asabwa na Tuyisenge Clémence kuri uru rwego akwiye kuyahabwa [102] Me Manishimwe Antoine, wunganira Tuyisenge Clémence, avuga ko ndishyi yari yagenewe hakwiyongeraho indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana atanu (1.500.000Frw), amafaranga y’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’igihembo cya Avoka kingana n’amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana atanu (1.500.000Frw), akanasubizwa ingwate y’amagarama yagiye atanga kugeza ubu. [103] Me Nshimiyimana Thacien, wunganira Icyitegetse Ildéphonse, avuga ko indishyi zisabwa na Tuyisenge Clémence zitahabwa ishingiro kuko aribo bajuririye urubanza basaba ko Icyitegetse Ildéphonse yagirwa umwere, ko ariko mu gihe uru Rukiko rwabibona ukundi hagumaho indishyi Tuyisenge Clémence yahawe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze kuko izo asaba ubu nta bimenyesto azitangira. UKO URUKIKO RUBIBONA [104] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya niba kuri uru rwego rw’ubujurire bwa kabiri Tuyisenge Clémence akwiye guhabwa indishyi n’amafaranga ziyongera kuzo yahawe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze rwabanje. [105] Nk’uko byemejwe mu rubanza RPAA/Gen 00002/2018/CA rwaciwe ku wa 25/7/2023, igikorwa cyose cy’umuntu cyangirije undi gitegeka uwakoze ikosa rigikomokaho kuriha ibyangiritse. [106] Ibyemejwe mu rubanza rwavuzwe haruguru ni ihame ry’amategeko ryumvikanisha ko ibyangijwe byose bigomba kwishyurwa mu buryo bukwiye, uwangirijwe akaba agomba kugaragaza ibimenyetso bishimangira ibyo asaba kurihwa byose.
## Page 21
[107] Nk’uko byemejwe mu rubanza RPAA00581/2021/CA rwaciwe ku wa 30/1/20248, umuburanyi watsinzwe niwe utegekwa kwishyura undi amafaranga yakoreshejwe akurikirana urubanza, ndetse n’igihembo cyahawe Avoka kugira ngo amuburanire cyangwa amwunganire. [108] Nk’uko bigaragara mu gace ka mirongo itatu (30) k’urubanza rujuririrwa, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rushingiye ku ngingo ya 111 agace kayo ka mbere (1) y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/4/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi9, rwasobanuye ko ibikubiye muri iyo ngingo byumvikanisha ko uwatumye habaho urubanza, agomba kwirengera ibyarutakajwemo; ko kuba Icyitegetse Ildéphonse yarakoze inyandiko itavugisha ukuri, aribyo byabaye intandaro y’urubanza, bikaba ari ngombwa ko ategekwa kwishyura Tuyisenge Clémence indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw), hashingiwe ku gihe kirekire gishije baburana, akamuha amafaranga y’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana atatu (300.000Frw) n’igihembo cya Avoka kigana n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) n’ingwate y’igarama igana n’amafaranga ibihumbi ijana (100.000Frw), indishyi zose hamwe zikaba zingana na miliyoni imwe n’ibihumbi magana ane (1.400.000Frw). [109] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nk’uko byagaragajwe haruguru, ibikorwa byakozwe na Icyitegetse Ildéphonse agurisha mu buriganya umutungo wa Munyagisenyi Jean Damascène byarangirije Tuyisenge Clémence ku buryo akwiye kubihererwa indishyi kuko byamuvukije uburenganizra kuzo yari yamutsindiye mu rubanza RC00109/2017/RBV. [110] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga Tuyisenge Clémence asaba ko ku ndishyi z’akababaro zingana n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw) yagenewe n’Urukiko Rukuru yakongerwaho amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana atanu (1.500.000Frw), ariko nta mpamvu atanga zisobanura ubwo busabe, bityo ntaho uru Rukiko rwahera rubuha agaciro, indishyi z’akababaro yahawe zikaba zigomba kuguma uko zemejwe n’Urukiko Rukuru. [111] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kandi kuri uru rwego Tuyisenge Clémence yunganiwe na Me Manishimwe Antoine, ibi bikaba bikwiye gutuma asubizwa igihembo cya Avoka wamwunganiye kingana n’amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) n’ay’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana atatu (300.000Frw) yose agenwe mu bushishozi bw’uru Rukiko, kuko ayo asaba ari menshi. [112] Hashingiwe ku byasobanuwe haruguru, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga Icyitegetse Ildéphonse agomba guha Tuyisenge Clémence indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw), amafaranga y’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana atatu (300.000Frw) n’igihembo cya Avoka kigana n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw) yari yagenewe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, yiyongeraho amafaranga y’u Rwanda ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cya Avoka n’ay’ikurikiranarubanza angana n’ibihumbi magana atatu (300.000Frw) yagenwe kuri uru rwego, ndetse n’ingwate y’igarama igana n’amafaranga ibihumbi ijana (100.000Frw), yose hamwe akaba amafaranga miliyoni ebyiri n’ibihumbi magana abiri (2.200.000Frw). III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [113] Rwemeje ko ubujurire bwatanzwe na Icyitegetse Ildéphonse nta shingiro bufite. [114] Rwemeje ariko ko urubanza Icyitegetse Ildéphonse yajuririye ruhindutse ku birebana n’igihano yari yahanishijwe.
8 Reba agace ka 54 k’urwo rubanaza hagiti y’Ubushinjacyaha na Pte na Ntawuhiganayo Narcisse na CHUB. 9 Iyi ngingo iteganya ko ‘’ Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ari ikirego gishamikiye ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza …."
## Page 22
[115] Rutegetse Icyitegetse Ildéphonse kwishyura Tuyisenge Clémence amafaranga miliyoni ebyiri n’ibihumbi magana abiri (2.200.000Frw), akubiyemo ay’indishyi z’akababaro, ay’ikurikiranarubanza, ay’igihembo cya Avoka n’ay’ingwate y’igarama. [116] Rwemeje ko amagarama Icyitegetse Ildéphonse yatangishije ikirego ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza.