MUGABARIGIRA v RWANDA MILITARY HOSPITAL (RMH)
The High Court found that the applicant did not interfere in duties outside his mandate, as he acted under instructions and within his role as acting head of maintenance. The employer failed to provide evidence substantiating the alleged misconduct. The dismissal was therefore unlawful, and the applicant was...
Source-derived case information.
- Citation
- RADA 00110/2021/HC/KIG
- Parties
- Applicant: Mugabarigira Ntihemuka Joseph; Respondent: Rwanda Military Hospital (RMH)
- Court
- High Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 23 March 2023
- Case Number
- RADA 00110/2021/HC/KIG
- Procedural Posture
- Labour Dispute (public Employment) / Appeal (high Court)
- Outcome
- Appeal allowed in part; applicant's dismissal declared unlawful; compensation awarded; cross-appeal by respondent dismissed.
- Legal Topics
- Unlawful Dismissal, Public Service Employment, Employee Compensation, Disciplinary Procedures
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Mugabarigira Ntihemuka Joseph
Applicant
Rwanda Military Hospital (RMH)
Respondent
Procedural Posture
Labour Dispute (public Employment) / Appeal (high Court)
Legal Issues
- 1 Whether the applicant was unlawfully dismissed from public employment
- 2 Whether the applicant is entitled to compensation for unlawful dismissal and withheld salary
- 3 Whether the disciplinary grounds relied upon by the employer were substantiated
Ratio Decidendi
The High Court found that the applicant did not interfere in duties outside his mandate, as he acted under instructions and within his role as acting head of maintenance. The employer failed to provide evidence substantiating the alleged misconduct. The dismissal was therefore unlawful, and the applicant was entitled to compensation for withheld salary and damages equivalent to six months' net salary.
Court Disposition
Appeal allowed in part; applicant's dismissal declared unlawful; compensation awarded; cross-appeal by respondent dismissed.
Orders
- Respondent to pay applicant 1,166,880 Frw for withheld salary during suspension.
- Respondent to pay applicant 1,166,880 Frw as compensation for unlawful dismissal.
Full Case Text
Judgment text and source record
27 paragraphs
# MUGABARIGIRA v RWANDA MILITARY HOSPITAL (RMH)
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-03-23 - Case/document no.: RADA 00110/2021/HC/KIG - Collection: High Court
## Text
## Page 1
MUGABARIGIRA v RWANDA MILITARY HOSPITAL (RMH) [Rwanda URUKIKO RUKURU – RADA 00110/2021/HC/KIG – (Hitimana, J. P.) 23 Werurwe 2023] Amategeko agenga imanza z’umurimo – Umukozi wa Leta – Amakosa yo mu rwego rw’akazi– Kwivanga mu nshingano – Ufatwa nk’uwivanze mu nshingano ni uwatanze amabwiriza mu nshingano zitamureba, si uwahawe amabwiriza – Iri kosa ntirihanishwa kwirukanwa burundu ahubwo rihanishwa igihano cyo kugawa. Amategeko agenga imanza z’umurimo – Kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko – Indishyi zihabwa umukozi wa Leta wirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko – Umukozi wa Leta wirukanwe nta mpamvu ahabwa indishyi zibazwe hashingiye ku mushahara yatahanaga, uhereye igihe yahagarikiwe kugeza urubanza rusomwe, zikaba zaba nyinshi cg nkeya hakurikijwe icyo umukozi yangirijwe, amakosa yakozwe n’ubutegetsi n’ikosa ryakozwe n’umukozi. Incamake y’ikibazo: Bagabarigira yareze Rwanada Military Hospital mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ko yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko, nubwo yo yerekanye amakosa yo mu rwego rwa kazi yakoze ariko we akaba atayemera. Rwanda Military Hospita yisobanura ivuga ko nyuma yo kumva raporo ya komite ya discipline no kugisha inama Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo watanze inama ko yasezererwa burundu mu bakozi ba Leta, bityo ibyo avuga bikaba nta gaciro byahabwa kuko yasezerewe kubera amakosa yakoze mu kazi. Urukiko Rwisumbuye rwaciye urubanza rwemeza ko ikirego cy’Urega gifite ishingiro kuri bimwe rugumishaho icyemezo cyo kumwirukana mu gihe yasabaga gusubizwa mu kazi cg agahabwa indishyi zijyanye no kwirukanwa. Ibi byatumye ajuririra Urukiko Rukuru avuga ko amakosa bamwirukaniye ajyanye no kurengera inshingano ze atariyo kuko ibyo yakoraga byose yari abifite mu nshingano nk’umukozi wari “acting head of maintenance department” nkko bigaragazwa n’inyandiko y’ihererekanya bubasha yakoranye n’uwo yasimbuye kuri uwo mwanya. Akomeza avuga ko ku makossa yose bamushinja, Urukiko rwabanje rwanze kwita ku bimenyetso no ku bisobanuro yarugaragarije maze rwemeza ko ayo makossa yose ari impamvu zifite ishingiro zatumye asezererwa mu kazi. Asoza asaba uru Rukiko kubona ko impamvu zose zahereweho yirukanwa nta shingiro zifite, bityo rukemeza ko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rugategeka ko asubizwa mu kazi ndetse agahabwa n’indishyi. Rwanda Military Hospital ivuga ko Urukiko Rwisumbuye nta kintu icyo aricyo cyose cyavugiwe mu rukiko rwirengagije, ahubwo ko akwiye kugaragaza impamvu urukiko rutagombaga guha ishingiro ibisobanuro byerekeranye n’uburyo n’impamvu zatumye Ikigo kimusezerera. Ikomeza ivuga ko yashingiye ku mpamvu z’uko Urega yarengereye ububasha yari afite, yivanga mu nshingano zitamureba, afatanya n’abandi bakozi bakora amakosa mu rwego rw’akazi, ndetse abandi barakurikiranywe mu rwego rw’ibyaha. Ku kibazo cy’imishahara ye y’amezi atandatu yahagaritwe ndetse no kudahabwa umushahara w’iminsi cumi n’ine yakoze mbere yo guhagarikwa by’agateganyo, Urega avuga ko mu byo yari yasabye Urukiko Rwisumbuye harimo n’imishahara y’igihe yahagaritswe ku murimo mu gihe cy’iperereza, akaba ndetse n’ubu asaba Urukiko Rukuru ko mu gihe rwasanga impamvu zatumye ahagarikwa nta shingiro zifite, rwayimugenera. Uwari umukoresha we avuga ko iyi ngingo nta shingiro ifite kuko Ikigo cyakurikije amategeko kugira ngo Urega ahagarikwe by’agateganyo no gusezererwa burundu.
## Page 2
Incamake y’icyemezo: 1. Ufatwa nk’uwivanze mu nshingano ni uwatanze amabwiriza mu nshingano zitamureba, si uwahawe amabwiriza. Iri kosa ntirihanishwa kwirukanwa burundu ahubwo rihanishwa igihano cyo kugawa. 2. Umukozi wa Leta wirukanwe nta mpamvu ahabwa indishyi zibazwe hashingiye ku mushahara yatahanaga, uhereye igihe yahagarikiwe kugeza urubanza rusomwe, zikaba zaba nyinshi cg nkeya hakurikijwe icyo umukozi yangirijwe, amakosa yakozwe n’ubutegetsi n’ikosa ryakozwe n’umukozi. Ubujurire bufite ishingiro. Ubujurire bwuririye ku bundi nta shingiro bufite. Amagarama aherera ku isanduku ya Leta. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta, ingingo ya 41 n’iya 57. Itegeko N° 15/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 4. Iteka rya Perezida No 65/01 ryo ku wa 04/03/2014 rigena uburyo bwo gutanga ibihano ku bakozi ba Leta bakoze amakosa mu kazi, ingingo ya 11 n’iya 38. Imanza zifashishijwe: Katabarwa na Akarere ka Nyaruguru, RS/INJUST/RAD 00001/2021/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 22/06/2022. Leta y’u Rwanda na Ndahindurwa Kimenyi Jérémie, RADA 0006/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 04/01/2013. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Urubanza rwatangiriye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge Mugabarigira Ntihemuka Joseph arega Rwanda Military Hospital (RMH) ko yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Amakosa RMH yashingiyeho yirukana Mugabarigira Ntihemuka Joseph, nk’uko agaragara mu ibaruwa isesa amasezerano, ni amakosa ane (4) RMH ivuga ko yagaragajwe na raporo y’igenzura yo ku wa 14/12/2018 yakozwe na Komite ishinzwe “discipline” : 1° kwivanga mu nshingano zitari ize (acting beyond powers “ultra vires”); 2° “complicity in fraudulent preparation of BOQ; 3° complicity in seizing a portion of money while remunerating casual workers after construction of pavers and fixing road kerbs at RMH and 4° causing loss to RMH while purchasing cartridge fuses and others related materials for the repair of laundry machines.” [2] Mugabarigira Ntihemuka Joseph ntiyemeye aya makossa yirukaniwe bituma atanga ikirego mu Rukiko Rwisumbuye, aregera indishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Asobanura ko yari umukozi w'ibitaro bya Gisikare i Kanombe kuva mu 2006, yaje gusezerewa mu ngabo maze kuwa 27/07/2014 ahindurirwa sitati. Kuwa 01/06/2016 yahinduriwe inshingano agirwa “Head of General Maintenance Department”. Avuga ko kuwa 27/11/2018 yandikiwe ibaruwa imusaba gutanga ibisobanuro ku makosa umukoresha yamushinjaga gukora, maze abitanga kuwa 4/12/2018, umukoresha ntiyabyishimira amusubiza kuwa 11/12/2018, ku itariki ya 14/12/2018 yaje guhagarikwa mu kazi, maze kuwa 25/03/2019 aza kwirukanwa burundu. Avuga ko icyo cyemezo kimwirukana yakijuririye mu nyandiko yandikiye Minisitiri w'Ingabo kuwa 30/04/2019 maze abona igisubizo kitamunyuze, ajuririra Komisiyo y'Abakozi ba Leta nayo imuha igisubizo atishimiye,
## Page 3
akaba aregeye urukiko asaba kurenganurwa kuko yasezerewe binyuranyije n’amategeko, agasubizwa mu kazi cyangwa agahabwa indishyi zikubiye mu mwanzuro. [3] Rwanda Military Hospital mu izina ry’umoyobozi wayo ivuga ko Mugabarigira Joseph yabaye umukozi wa Leta muri icyo kigo, kuva mu kwezi kwa 6/2004 ari umusirikare, nyuma aho aviriye mu gisirikare 2014, yahinduriwe akazi, ahabwa akazi k’iby’amazi “Plumbing” muri ibi bitaro. Ku itariki ya 18/06/2015 yasabye guhindurirwa akazi, arabyemererwa ahabwa ibyo gukora amashanyarazi arabikora kugeza kuwa 2/11/2018 asimburwa n’uwitwa Ngabonziza Jean Damascene. Kuwa 27/11/2018, Mugabarigira yandikiwe asabwa ibisobanuro byerekeranye n’amakosa mu kazi yakoze arengera inshingano ze agakora ibyo adashinzwe n’ibindi bikorwa byafashwe ko ari amakosa mu kazi; abitanga kuwa 4/12/2018 asubizwa kuwa 11/12/2018 ko ibosobanura yatanze bitanyuze umukoresha we, bituma kuwa 14/12/2018 akanama k’imyitwarire gaterana ngo kumve kwisobanura kwe, gasanga ibyo avuga bidahagije hafatwa umwanzuro ko yahagarikwa mu gihe iperereza rigikomeza, asabwa no kuba yatanga ibindi bisobanuro yumva bikwiriye, kuwa 14/12/2018, nibwo yahawe ibaruwa imuhagarika ku kazi kugeza ubwo hazafatwa ikindi cyemezo. [4] Uhagarariye Rwanda Military Hospital avuga ko Mugabarigira Joseph yaje gusezererwa ku kazi kuwa 25/03/2019 nyuma yo kumva raporo ya komite ya discipline no kugisha inama Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo watanze inama ko yasezererwa burundu mu bakozi ba Leta, bityo ibyo avuga bikaba nta gaciro byahabwa kuko yasezerewe kubera amakosa yakoze mu kazi, agategekwa guha uregwa amafaranga ajyanye n’uru rubanza akubiye mu mwanzuro. [5] Kuwa 18/11/2021 Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwaciye urubanza, rwemera kwakira ikirego rwashyikirijwe na Mugabarigira Ntihemuka Joseph rugisuzumye rusanga gifite ishingiro kuri bimwe; Rwemeza ko yasezerewe ku kazi mu buryo bukurikije amategeko; Rwemeza ko icyemezo kimusezerera burundu mu kazi kigumyeho; Rwemeza ko gusubizwa ku kazi asaba nta shingiro bifite; Rutegeka Rwanda Miltary Hospital mu izina ry’Umuyobozi wayo kumuha indishyi zo kudahabwa icyemezo cy’imirimo yakoze zingana n’ibihumbi ijana na mirongo cyenda na bine n’amafaranga magana ane na mirongo inani(194.480Frw); Rutegeka Rwanda Miltary Hospital kumuha ikurikirana rubanza n’igihembo cy’avoka bingana n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw); Rutegeka ko amafaranga Mugabarigira Ntihemuka Joseph yatanzeho ingwate arega angana n'ibihumbi makumyabiri (20.000Frw) aguma mu Isanduku ya Leta, uregwa akayamusubiza mu minsi umunani uru rubanza rubaye itegeko. [6] Mugabarigira Ntihemuka Joseph ntiyishimiye imikirize y’urubanza, ajuririra Urukiko Rukuru arusaba gusuzuma ishingiro ry’impamvu zatumye Mugabarigira Ntihemuka Joseph asezererwa; gusuzuma niba byari bikwiye ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yimwa imishahara y’amezi 6 yahagaritswe kandi agaragaza ko nta npamvu yo guhagarikwa yari iriho, akanamwima n’umushahara w’iminsi 14 yakoze mu kwezi kwa 12/2018 mbere yo guhagarikwa; gusuzuma niba Mugabarigira Ntihemuka Joseph yagenerwa indishyi z’akababaro kubera ko yirukanwe nta mpamvu. Asaba kandi ko Urukiko Rukuru rwategeka Rwanda Military Hospital gusubiza Mugabarigira Ntihemuka Joseph amafaranga yatanze akurikirana uru rubanza hamwe n’igihembo yishyuye umwunganizi, hamwe n’ingwate y’amagarama. [7] Rwanda Miltary Hospital mu kwiregura yavuze ko ubujurire bwa Mugabarigira Ntihemuka Joseph nta shingiro bufite ahubwo itanga ubujurire bwuririye ku bundi isaba guhabwa amafaranga y’ikurikirana rubanza n’igihembo cya Avoka.
## Page 4
[8] Harasuzumwa niba amakosa atatu RMH yashingiyeho isesa amasezerano afite ishingiro. Harasuzumwa niba indishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko zisabwa na Mugabarigira Ntihemuka Joseph akwiye kuzihabwa. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Gusuzuma ishingiro ry’impamvu zatumye Mugabarigira Ntihemuka Joseph asezererwa [9] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko ku kirebana n’icyo Umukoresha yahereyeho asezerera Mugabarigira yise “acting beyond powers “ultra vires” hence involved in the construction of pavers and fixing road kerbs at RMH”, mu Kinyarwanda byasobanurwa nko kurengera inshingano ajya mu byo kubakisha pavés no gushyira ibisima ku nkombe z’umuhanda muri RMH, ibi arasanga atari byo kubera impamvu zikurikira: asanga ari ukwirengagiza gukomeye k’ubuyobozi kuvuga ko yakoze ibyo adashinzwe, kuko nk’uko anabigaragariza ibimenyetso, mu gihe ibyo byakorwaga yari “acting head of maintenance department” muri RMH kuva kuwa 01/06/2016 kugeza kuwa 1/11/2018. Ibyo bigaragazwa n’inyandiko y’ihererekanyabubasha ryabaye kuwa 02/11/2018 hagati ya Rtd CPL Mugabarigira Ntihemuka Joseph na Lt Damascène Ngabonziza. Kubihakana rero mu gihe hari iyo nyandiko yanasinyweho na “Director of Admnistration and Human Resource” asanga bidashoboka. Ikindi kimenyetso kigaragaza ko iyo mirimo yayikoraga ni umutangabuhamya wa RMH witwa Habiyaremye Phénias. N’ubwo ubuhamya bwe atabwemera mu byo ashinja anivuguruza, ariko mu buhamya bwe agenda nawe yemeza ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yari umuyobozi wa maintenance. None se Umuyobozi wa maintenance ntabwo yemerewe gukora ibyo Mugabarigira yakoze? Ntabwo kandi afashe Mugabarigira nk’uko Ubuyobozi bwa RMH bubivuga ko yari “electrician” gusa, byakwitwa ko yakoze ibirenze ibyo ashinzwe (“acting beyond powers ultra vires”) akurikije icyo ibyo bisobanura mu mategeko, cyane cyane ko kuba ari mu bakoze BOQ atari we wafataga icyemezo. Kuri ibi kandi hanakwibazwa ukuntu inzego zishinzwe gusohora amafaranga, n’abemeza ko amafaranga asohoka babikoze babona inyandiko zujujwe n’umuntu utabifitiye uburenganzira. [10] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph asanga rero urukiko rutarashatse kumwumva kuko ibi asobanuye yarabigaragaje, aho kubyumva no kureba ku bimenyetso yarushyikirije ruvuga ko adahakana ko atari ku kazi ashinzwe (mu gika cya 13) binyuranye n’ibyo yavuze akanabitanga mu nyandiko. Umuntu udafata icyemezo mu butegetsi ntashobora ku “act “ultra vires” kuko ikiba “ultra vires” ni icyemezo (decision) cyafashwe. Kubera iyo mpamvu Mugabarigira Ntihemuka Joseph akaba asanga yararenganyijwe kuko iyo itari kuba impamvu yo gusezererwa mu kazi. [11] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko ku cyiswe gukora devis idahuye n’ibigomba gukorwa hagamijwe gutwara amafaranga y’ikigo “Complicity in seizing a portion of money while remunerating the casual works”, nabyo Urukiko rwirengagije ibisobanuro yaruhaye ahubwo rwitwara nk’aho yavugaga rudahari kuko rwavuze ko ngo nta bisobanuro yabitanzeho, nyamara rwirengagije ko hari inyandiko yakoze abisobanurira abayobozi be ndetse no mu Rukiko akaba yarasobanuye ko ibyo atari byo kuko: Ntabwo ariwe wari ushinzwe guhemba abakozi, nta n’ikimenyetso na kimwe cyatanzwe kigaragaza ko hari amafaranga yamunyuze mu ntoki. Nta mukozi utarahembwe kandi nta n’uwigeze amurega ko yamwatse amafaranga dore ko hari n’ikimenyetso cy’uko ayo mafaranga yakoreshejwe kigaragaza ko nta na rimwe ryabuze. Nta wigeze ahanirwa ko yanyereje amafaranga avugwa, bityo ibivugwa bikaba ari impuha gusa agasanga Urukiko rutaragombaga kuzishingiraho ngo rwemeze koko ko ari impamvu ifite ishingiro yo gusezererwa ku kazi.
## Page 5
[12] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko ku birebana no guteza igihombo ibitaro ku byerekeye ibikoresho bya “Laundry machines” “causing loss to RMH while purchasing cartridge fuses and other related materials for the repair of laundry machines”, kuri iki naho biratangaje kuba Urukiko rwaravuze ko ngo nta bisobanuro yabitanzeho mu gihe yagaragaje ko: Uretse amagambo gusa, nta bikoresho bigaragazwa yaguze bigateza igihombo ikigo, ahubwo we yasobanuye anagaragaza ibimenyetso ko rimwe gusa aribwo yaguze cartridge fuses habaye ikibazo ku mashini zimesa, icyo kibazo kigakemuka kandi akaba yaranatanze Factures muri Finance, bityo akaba nta gihombo abona ibyo byateje. Kuba rero urukiko rwarirengagije ibyo yarusobanuriye rugasa n’urwemeza ko icyo gihombo cyabayeho koko nyamara n’ababivuga bataragaragaje icyo gihombo n’igihe cyabereye, Mugabarigira asanga ari akarengane asaba uru rukiko gukuraho. Mugabarigira asanga kandi icyashingiweho kuri iyi ngingo ari ubuhamya bwa Habiyaremye Phénias nyamara bigaragara ko bamwifashishije kugira ngo babone impamvu kuko ibyo yavuze uretse ko nta n’ukuri kurimo, n’iyo Urukiko ruza kubisuzuma rwari gusanga harimo amatiku no kwivuguruza, nk’aho avuga ko yiguriraga fusibles kandi yabanje kuvuga ko nta muntu wundi wari wemerewe kugera kuri machines zo muri Laundry. [13] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph asaba Urukiko kubona ko impamvu zose zahereweho yirukanwa nta shingiro zifite, bityo rukemeza ko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rugategeka ko asubizwa mu kazi ndetse agahabwa n’indishyi. [14] Uhagarariye Rwanda Miltary Hospital avuga ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko urukiko rwirengangije ibisobanuro yaruhaye ku byerekeranye n’uburyo n’impamvu byatumye asezererwa. Urukiko ntirwirengagije ikintu icyo aricyo cyose cyavugiwe mu rukiko, ahubwo akwiye kugaragaza impamvu urukiko rutagombaga guha ishingiro ibisobanuro byerekeranye n’uburyo n’impamvu zatumye Ikigo kimusezerera. Rwanda Military Hospital yashingiye ku mpamvu z’uko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yarengereye ububasha yari afite, yivanga mu nshingano zitamureba, afatanya n’abandi bakozi bakora amakosa mu rwego rw’akazi, ndetse abandi barakurikiranywe mu rwego rw’ibyaha. [15] Uhagarariye Rwanda Miltary Hospital avuga ko Mugabarigira yasabye akazi ko kuba umu plomberi (plumber) mu bitaro, aragahabwa, nyuma aza gusaba guhindurirwa akazi agakora nk’umu electrician, arabyemererwa, ndetse n’umuyobozi w’ishami rya maintenance w’amashyanyarazi mu Kigo, “department” itandukanye na “department” ishinzwe inyubako n’imyubakire yazo. Ikosa rero ryabaye ko Mugabarigira Joseph kwisanga mu nshingano z’imyubakire, guhemba abakozi bubaka, no kumenya “Bill of Quantities (BOQ)” y’ibigomba kubakwa n’agaciro kabyo. Aha, yari yatandukiriye cyane mu nshingano ze. Naho Ikigo cyahereye, kimusaba ibisobanuro, arabitanga ariko ntibyanyura ubuyobozi bw’Ikigo, kandi si Itegeko ngo ibisobanuro bye byagombaga kunyura abayobozi. Birangiye, nk’uko amategeko abiteganya, yashyikirijwe “Disciplinary Committee”, nayo ifata umwanzuro ku makosa atatu (3) yamubajijeho ibisobanuro, ivuga ko yakwirukanwa burundu mu kazi kubera amakosa yakoze. “Procedure” zose zakurikiyeho zo kumwirukana, zakurikije Itegeko rirebana n’abakozi ba Leta ryo muri 2013, Iteka rya Perezida ryo muri 2014.asanga iyi mpamvu nta shingiro ifite. Mu iburanisha, uhagarariye RMH yasobanuye ko iri teka rihanira kwivanga mu nshingano, niyo nta kindi kibazo byaba byateye. UKO URUKIKO RUBIBONA Ku byirekeye ikosa ryo kwivanga mu nshingano zitamureba [16] Urukiko rurasanga kuri uru rwego, ikigomba gusuzumwa ni ukumenya niba Mugabarigira Ntihemuka Joseph yarakoze ikosa ryo kwivanga mu nshingano cyangwa niba ntaryo yakoze.
## Page 6
[17] Ingingo ya 11, 2° y’Iteka rya Perezida No 65/01 ryo ku wa 04/03/2014 rigena uburyo bwo gutanga ibihano ku bakozi ba Leta bakoze amakosa mu kazi igaragaza ko habaho ikosa ryo kwivanga mubyo udafitiye ububasha, iyo utanze amabwiriza yo gukora igikorwa cyangwa kudakora igikorwa kandi utabifitiye ububasha. [18] Urukiko rurasanga Mugabarigira Ntihemuka Joseph yajuriye avuga ko hari ibimenyetso bigaragaza ko ativanze mu nshingano zitamureba Urukiko Rwisumbuye rwirengagije, rukemeza ko yakoze iryo kosa nyamara atarigeze yivanga mu nshingano zitamureba. [19] Urukiko rurasanga ikimenyetso cya mbere avuga ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko cyirengagijwe, ni uko mu gihe bavuga ko yarengereye, yagaragaje ko yari acting head of maintenance department muri RMH kuva kuwa 01/06/2016 kugeza kuwa 1/11/2018. Ibyo bigaragazwa n’inyandiko y’ihererekanyabubasha ryabaye kuwa 02/11/2018 hagati ya Rtd CPL Mugabarigira Ntihemuka Joseph na Lt Damascène Ngabonziza. [20] Urukiko rurasanga Mukababarigira Ntihemuka Joseph avuga ko ikimenyetso cya kabiri cyirengagijwe kigaragaza ko iyo mirimo yayikoraga ni umutangabuhamya wa RMH witwa Habiyaremye Phénias. Avuga ko n’ubwo atemera ubuhamya bwe mu byo ashinja anivuguruza, ariko mu buhamya bwe agenda nawe yemeza ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yari umuyobozi wa maintenance akaba atumva uburyo ibyo yakoze byafatwa nk’aho bitareba umuyobozi wa “maintenance”. [21] Urukiko rurasanga ikimenyetso cya 3 Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko cyirengagijwe, ni uko n’ubwo Mugabarigira yaba yari ushinzwe amashanyarazi gusa nk’uko Ubuyobozi bwa RMH bubivuga ko yari electrician gusa, ntibyakwitwa ko yakoze ibirenze ibyo ashinzwe (acting beyond powers “ultra vires”) akurikije icyo ibyo bisobanura mu mategeko, cyane cyane ko kuba ari mu bakoze BOQ atari we wafataga icyemezo. Kuri ibi kandi hanakwibazwa ukuntu inzego zishinzwe gusohora amafaranga, n’abemeza ko amafaranga asohoka babikoze babona inyandiko zujujwe n’umuntu utabifitiye uburenganzira. [22] Urukiko rurasanga nk’uko Mugabarigira Ntihemuka Joseph abivuga, yagaragaje ikimenyetso cy’inyandiko yo ku wa 02/11/2018 y’ihererekanya bubasha, iyo nyandiko ikaba igaragaza ko ihererekanya ryabaye hagati y’uwari urangije inshingano nka “Head of General Maintenance Departement”, ariwe CPR (Rtd) Ntihemuka M. Joseph (outgoing) na Lt Ngabonziza Damascène, wari ugiye kumusimbura muri uwo mwanya wa “Head of General Maintenance Departement (Incoming)”. Iyi nyandiko yakozwe nyuma y’uko ibikorwa RMH ishingiraho irega Mugabarigira Ntihemuka Joseph kwivanga mu nshingano zitamureba bikorwa, kubera ko ibyo bikorwa byabayeho ku wa 25/10/2018 ukurikije raporo yashingiweho aregwa iri kusa, ivuga ko kuri iyo tariki aribwo Ntihemuka Joseph afatanije na Lt F. H bateguye BOQ, iyi ikaba ariyo Ubuyobozi bwa RMH bwahereyeho buvuga ko yivanze mu nshingano zitari ize z’ibijyanye n’ubwubatsi nyamara we yari ashinzwe iby’amashanyarazi (electrician). [23] Urukiko rurasanga uko bigaragara, ntabwo Mugabarigira Ntihemuka Joseph yatanze amabwiriza yo gukora igikorwa cyangwa kudakora igikorwa kandi atabifitiye ububasha, ahubwo we yasabwe kugira ibyo akora bijyanye n’ubwubatsi. Bityo niba hari umuntu wagombaga kugira icyo abazwa kijyanye no kwivanga mu byo adafitiye ububasha, ni uwamuhaye ububasha, aho kuba we wabuhawe. [24] Urukiko Rukuru rurasanga Urukiko Rwisumbuye, mu kwemeza ko impamvu yashingiweho Mugabarigira Ntihemuka Joseph yirukanwa burundu ifite ishingiro, rwasobanuye ko rusanga umukoresha yaragaragaje ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yagiye mu kazi kerekeranye n’imyubakire kandi atari ko kazi ashinzwe kandi nawe akaba atabihakana. Nyamara nk’uko
## Page 7
byasobanuwe, Mugabarigira Ntihemuka Joseph ntabwo yemeraga ko yagiye mu kazi kerekeranye n’imyubakire yivanze, kuko ahubwo yasobanuye ko yabigiyemo abisabwe n’umuyobozi we, kandi ko yari ashinzwe “General Maintenance”. [25] Urukiko rurasanga iyi ngingo y’ubujurire ya Mugabarigira Ntihemuka Joseph ifite ishingiro, kubera ko Urukiko Rwisumbuye, mu rubanza rwajuririwe, rwemeje ko yivanze mu nshingano zitari ize nyamara we yaragaragaje ibimenyetso by’uko mu nshingano ze n’iby’imyubakire byazagamo, kuko n’ubwo yahawe akazi nk’ushinzwe amashanyarazi, yakoraga na none nk’umuyobozi w’agateganyo wa “General Maintenance Departement”, kugeza ubwo yakoze ihererekanyabubasha n’uwari ugiye muri uwo mwanya, kandi iryo hererekanya ryabaye ikosa bavuga ko yakoze ryo kwivanga mu nshingano zitamureba ritaraba. N’iyo kandi aza kuba adafite izo nshingano, ntabwo yari gufatwa nk’uwivanze mu nshingano zitamureba, kuko ufatwa nk’uwivanze mu nshingano ni uwatanze amabwiriza, si uwahawe amabwiriza. Ntabwo kandi ikosa nk’iryo rihanishwa kwirukanwa burundu, ahubwo rihanishwa igihano cyo kugawa. [26] Kubera impamvu zimaze gusobanurwa, ingingo y’ubujurire ya Mugabarigira Ntihemuka Joseph ifite ishingiro kubera ko ativanze mu nshingano zitamureba nk’uko Urukiko Rwisumbuye rwabyemeje. Ku byerekeye ikosa ryo gukora “devis” idahuye n’ibigomba gukorwa hagamijwe gutwara amafaranga y’ikigo n’ikosa ryo guteza igihombo ibitaro ku byerekeye ibikoresho bya “laundry machines” [27] Igisuzumwa kuri iyi ngingo, ni ukumenya niba hari ibimenyetso bigaragaza ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yakoze “devis” yahabwe gukora agamije gutwara amafaranga y’ikigo, ko kandi yateje igihombo ibitaro ku byerekeye ibikoresho bya “Laundry Machines”. [28] Urukiko Rukuru rurasanga ingingo ya 4 y’Itegeko N° 15/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa iteganya ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. Ni ukuvuga ko RMH ivuga ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yakoze aya makosa ariyo ifite inshingano zo kubigaragariza ibimenyetso, yabibura igatsindwa. [29] Urukiko Rukuru rurasanga Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko yarajurijwe n’uko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ibisobanuro bye, aho yagaragaje ko n’ubwo yasabwe n’Umuyobozi we “devis”, ntabwo yari gukora devis idahuye n’ibigomba gukorwa agamije gutwara amafaranga y’ikigo “Complicity in seizing a portion of money while remunerating the casual works”, kuko atari we wari ushinzwe guhemba abakozi, kandi kimenyetso na kimwe cyatanzwe kigaragaza ko hari amafaranga yamunyuze mu ntoki, nta mukozi utarahembwe kandi nta n’uwigeze amurega ko yamwatse amafaranga dore ko hari n’ikimenyetso cy’uko ayo mafaranga yakoreshejwe kigaragaza ko nta na rimwe ryabuze, ndetse ntawigeze ahanirwa ko yanyereje amafaranga avugwa, bityo ibivugwa bikaba ari impuha gusa. [30] Urukiko rurasanga ku byerekeye “Laundry Machines”, Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko uretse amagambo gusa, nta bikoresho bigaragazwa yaguze bigateza igihombo ikigo, ahubwo we yasobanuye anagaragaza ibimenyetso ko rimwe gusa aribwo yaguze “cartridge fuses” habaye ikibazo ku mashini zimesa, icyo kibazo kigakemuka kandi akaba yaranatanze “factures” muri “Finance”, bityo akaba nta gihombo abona ibyo byateje. [31] Urukiko rurasanga icyo uhagarariye RMH avuga kuri ubu bujurire bwa Mugabarigira Ntihemuka Joseph, ni uko uyu yasabwe ibisobanuro kuri aya makosa akabitanga ariko ntibyemerwe.
## Page 8
[32] Urukiko Rukuru rurasanga ku ikosa ryo gukora devis idahuje n’ibigomba gukorwa kugira ngo atware amafaranga, icyo Urukiko Rwisumbuye rwavuze ni uko Mugabarigira Ntihemuka Joseph atabashije kuvuguruza ibyo Umukoresha avuga ko yakoze “devis” y’umurengera agamije gutwara amafaranga y’ikigo. [33] Urukiko rurasanga Urukiko Rwisumbuye, mu kwemeza ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yakoze “devis” agamije gutwara amafaranga ya RMH, rwagombaga kugaragaza ibimenyetso by’uko yayatwaye, bitangwa na RMH, aho kuvuga ko atavuguruza ibyo RHM ivuga, kandi nta bimenyetso itanga ngo Mugabarigira Ntihemuka Joseph abone gusabwa kubivuguruza. [34] Urukiko rurasanga muri Raporo yakozwe kuri iki kibazo, Ubuyobozi bwa RMH bwagendeyeho bwemeza ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yakoze iri kosa, hasobanuwe ko ikigaragaza kandi ko Civ Ntihemuka Joseph ari umufatanyacyaha wa Lt Flavier ni uko ntaho yari guhurira n’iki gikorwa kuko we ashinzwe ibyo amashanyarazi bikaba bitumvikana ukuntu yagiye kwivanga muri kiriya gikorwa ari naho mpera mvuga ko ari ubufatanyacyaha. Bigaragara ko ikimenyetso cyonyine cyagendeweho ari ukuvuga ko kuba Mugabarigira Ntihemuka Joseph yarivanze mu nshingano z’ubwubatsi bitamureba bigaragaza ubufatanyacyaha mu gushaka kunyereza amafaranga y’ikigo. Nyamara nk’uko byasobanuwe hasuzumwa iki kibazo cyo kwivanga mu nshingano zitamureba, ntabwo Mugabarigira Ntihemuka Joseph yivanze, kubera ko uyu Lt Flavier yari umuyobozi we, amusaba kumufasha gukora “devis”, kandi ibi abimufashamo nk’uwari ugishinzwe “General Maintenance Departement”. Mu gihe rero nta kwivanga mu nshingano zitamureba Mugabarigira Ntihemuka Joseph yakoze, kandi nk’uko abivuga akaba atari we wari ushinzwe guhemba abakozi, RMH ikaba nta kimenyetso itanga kigaragaza ko hari amafaranga yamunyuze mu ntoki, ko hari umukozi utarahembwe cyangwa ko hari uwigeze amurega ko yamwatse amafaranga, ahubwo hakaba hari n’ikimenyetso cy’uko ayo mafaranga yakoreshejwe kigaragaza ko nta na rimwe ryabuze, kandi na none nk’uko abivuga hakaba hatagaragazwa ko uyu Lt Flavier RMH yamuhamije ikosa ryo kunyereza amafaranga avugwa, ntacyo Urukiko Rwisumbuye rwari guheraho, nta n’icyo uru Rukiko Rukuru rwashingiraho rwemeza ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yakoze ikosa ryo gukora devis idahuye n’ibigomba gukorwa hagamijwe gutwara amafaranga y’ikigo, kuko nta bimenyetso RMH ishobora kubigaragariza kandi ariyo ifite iyo nshingano. [35] Urukiko rurasanga ku byerekeye ikibazo cya Laundry mashines, Urukiko Rwisumbuye rugaragaza (igika cya 13 cy’urubanza rwajuririwe) ko rwashingiye ku buhamya bw’umutangabuhamya wavuze ko bagira ikibazo muri iyo department gitewe n’uko ahari izo mashine nta wundi uhagera usibye Ntihemuka ko na fuse iyo zidakora biba ngombwa ko umukozi azigurira kugirango akazi kadahagarara kandi akaba atarabivuguruje kuko avuga ko iki kibazo atakibuka neza. Aha icyo Mugabarigira yari yasobanuye, nk’uko bigaragara mu gika cya 13 cy’urubanza rujuririrwa cyavuzwe haruguru, ni uko yavuze ko icyo yibuka ari uko kuwa 21/01/2018 habaye ikibazo kuri machine imesa (washing machine) ubuyobozi bwa “Laundry machine Department” bukamumenyesha bukamuha amafaranga yo kugura “Electrical catridge fuse” nkuko biri mu bimenyetso yatanze, kandi ko yaziguze akazizana bakanamusinyira ko bazakiriye. Aha, nk’uko Mugabarigira Ntihemuka Joseph abivuga, ntabwo bigaragara icyo ashinjwa nk’ikosa, kuko ibyo uyu mutangabuhamya avuga, ni uko ngo aho izo mashini zimesa ziri nta wundi uhagarauretse Ntihemuka Joseph. Ariko akanivuguruza ngo iyo fuse z’imashini zidakora biba ngombwa ko umukozi azigurira kugira ngo akazi kadahagarara. Ntabwo byumvikana uburyo undi mukozi yakemura ikibazo cy’ahantu adashobora kugera. Nta n’ikigaragaza kandi ko ibyo uyu mutangabuhamya avuga ari ukuri, kuko atagaragaza ko iki kibazo yaba yarakigejeje ku buyobozi. Ahubwo icyumvikana, ni uko nk’uko Ntihemuka Joseph abivuga, izi mashini nta kibazo zigira, uretse ubwo zagize ikibazo agasaba amafaranga yo kugura “Electrical catridge fuse” nk’uko biri mu bimenyetso yatanze, kandi ko yaziguze akazizana bakanamusinyira ko bazakiriye. N’uyu mutangabuhamya yerekana ko izi mashini nta kibazo zigira, uretse ko we abisobanuza ko ari abandi
## Page 9
bakoze baba baziguriye ibibura, ariko nta kimenyetso agaragaza ko ibyo ari ukuri, nyamara RMH ariyo ifite inshingano, nk’uko byasobanuwe, zo kugaragaza ukuri kw’iri kosa ishinja Mugabarigira Ntihemuka Joseph. [36] Urukiko rurasanga kubera impamvu zimaze gusobanurwa, Mugabarigira Ntihemuka Joseph yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, kubera ko amakosa RMH yashingiyeho imwirukana nta bimenyetso iyagaragariza. 2. Gusuzuma niba byari bikwiye ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yimwa imishahara y’amezi 6 yahagaritswe, akanamwima n’umushahara w’iminsi 14 yakoze mu kwezi kwa 12/2018 mbere yo guhagarikwa [37] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko mubyo Mugabarigira yari yasabye Urukiko, harimo n’imishahara y’igihe yahagaritswe ku murimo mu gihe cy’iperereza, akaba ndetse n’ubu asaba Urukiko ko mu gihe rwasanga impamvu zatumye ahagarikwa nta shingiro zifite, rwayimugenera. Nk’uko rero biteganywa n’ingingo ya 41 yo mu 57 y’Itegeko No 86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta ryakurikizwaga mu gihe Mugabarigira yahagarikwaga ivuga ko umukozi wa Leta uvugwa mu gace ka 1° n’aka 2° tw’ingingo ya 40 y’iri itegeko akomeza kubarirwa umushahara ndetse akanawubikirwa. Iyo uwo mukozi wa Leta agizwe umwere cyangwa nta kosa rimuhamye, ahabwa umushahara yabikiwe niyo mpamvu asaba ko Urukiko ruramutse rusanze impamvu zatumye ahagarikwa zidafashe yagenerwa umushahara w’amezi 6 ungana na: Frw 194,480*6=1,166,880Frw. [38] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko byashoboraga kumvikana ko kuko Urukiko Rwisumbuye rwari rwasanze yaragombaga guhagarikwa, kudahabwa iyo mishahara ari byo kuko ariko amategeko abiteganya, ikitumvikana ariko ni ukuntu yanimwe amafaranga yakoreye kuva kuwa 1/12/2018 kugeza kuwa 14/12/2018 mbere y’uko ahagarikwa. Ingingo ya 57 y’Itegeko No 86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta iteganya ko umushahara w’umukozi wa Leta utangira kubarwa guhera ku munsi yatangiriyeho akazi kandi ugahagarikwa bukeye bw’umunsi yahagarikiyeho akazi. Ibivuzwe mu gika kibanza bivuze ko Mugabarigira yagombaga kubarirwa iminsi 15 yo mu kwezi kwa 12/2018, bityo duhereye ku mushahara wa 194,480Frw yahembwaga tukaba dusanga akwiye kugenerwa Frw 194,480/2= 97,240Frw. [39] Uhagarariye Rwanda Miltary Hospital avuga ko iyi ngingo nta shingiro ifite kuko Ikigo cyakurikije amategeko kugira ngo Mugabarigira Ntihemuka Joseph ahagarikwe by’agateganyo no gusezererwa burundu. UKO URUKIKO RUBIBONA [40] Icyo Mugabarigira Ntihemuka Joseph agaragaza, ni uko avuga ko umushahara we wo mu gihe yari ahagaritswe by’agateganyo yagombaga kuwuhabwa kubera ko nta kosa yakoze, naho uhagarariye RMH akavuga ko umushahara atawuhabwa kubera ko yahamwe n’amakosa yari akurikiranyweho. [41] Ingingo ya 38 y’Iteka rya Perezida No 65/01 ryo ku wa 04/03/2014 rigena uburyo bwo gutanga ibihano ku bakozi ba Leta bakoze amakosa mu kazi niyo ikemura ikibazo cy’umushahara uba wabikiwe umukozi wahagaritswe by’agateganyo igihe agikurikaranyweho amakosa. Iyo ngingo, mu gika cyayo cya 2, ivuga ko umukozi wa Leta ubaye umwere ahabwa umushahara n’ibindi agenerwa uko yabibikiwe.
## Page 10
[42] Urukiko rurasanga amafaranga y’imishahara y’amezi 6 Mugabarigira Ntihemuka Joseph asaba akwiye kuyahabwa, kubera ko amakosa yari yahagarikiwe atamuhama nk’uko byasobanuwe hasuzumwa ingingo ya mbere y’ubujurire. Bityo amafaranga agomba guhabwa ni amafaranga 1,166,880 (194,480*6). [43] Urukiko rurasanga ku bijyanye n’amafaranga 97,240 (194,480/2) y’umushahara w’iminsi yo kuva ku wa 1/12/2018 kugeza ku wa 14/12/2018 Mugabarigira Ntihemuka Joseph asaba, uhagarariye RMH ntabihakana, kuko nta bisobanuro atanga ngo agaragaze ko aya mafaranga yayahembwe, bityo akwiye kuyahabwa. 3. Gusuzuma indishyi z’akababaro kubera ko yirukanwe nta mpamvu [44] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yirukanwe ku kazi nta mpamvu igaragara nk’uko byasobanuwe mu bika bibanziriza iki. Ibyo byatumye ari we ndetse n’umuryango we babaho nabi kandi bitari bikwiye, bityo akaba asaba Urukiko ko rwategeka RMH kumuha indishyi z’akababaro zingana na 5,000,000Frw. [45] Uhagarariye Rwanda Military Hospital avuga ko asanga izi ndishyi zo ku kwirukana nta mpamvu zidafite ishingiro kuko ntaho zishingiye mu rwego rw’amategeko. UKO URUKIKO RUBIBONA [46] Igisuzumwa muri uru rubanza ni ukumenya ingano y’indishyi zihabwa umukozi wa Leta wirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. [47] Ikibazo cyo kubara indishyi ku mukozi wa Leta wirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, cyatanzweho umurongo mu rubanza RS/INJUST/RAD 00001/2021/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 22/06/2022. Muri uru rubanza, nk’uko bigaragara mu gika cya 29 cyarwo, Urukiko rw’Ikirenga rwemeje ko ku birebana no kubara indishyi zigomba guhabwa umukozi wa Leta wirukanywe mu bury bunyuranyije n’amategeko akavutswa umushahara ku maherere, Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RADA 0006/12/CS rwaciwe ku wa 04/01/2013 haburana Leta y’u Rwanda na Ndahindurwa Kimenyi Jérémie ku kibazo gisa n’ikiburanwa muri uru rubanza (gutesha agaciro icyemezo cyo kwirukanwa mu buryo budakurikije amategeko) mu gika cyarwo cya 30 rwemeje koi zo ndishyi zibarwa ku rugero rw’umushahara umukozi yahembwe bwa nyuma, zikabarwa guhera igihe yahagarikiwe kugeza urubanza rusmwe, hagendewe ku mushahra yatahanaga mu ntoki (net salary). [48] Urukiko rurasanga muri uri uru rubanza rwavuzwe mu gika kibanziriza iki, mu gika cyarwo cya 28, na none Urukiko rw’Ikirenga, rushingiye ku by’abahanga mu mategeko basobanura kubera ko itegeko rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta ntacyo rivuga ku ndishyi zihabwa umukozi wirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rugaragaza ko mu kugena izi ndishyi, hashingirwa no ku cyo umukozi aba yarangirijwe mu by’ukuri (prejudice effectivement subi par l’agent), amakosa yakozwe n’ubutegetsi (faute commise par l’administration: aho abahanga bavuga ko indishyi ziba nyinshi iyo habaye ikosa ry’ireme (vice de fond), ariko zikaba nkeya iyo ari ikosa ryo kutubahiriza umuhango (vice de forme), ikosa ryakozwe n’umukozi (faute commise par l’agent): abo bahanga bakavuga ko iryo kosa rishobora gutuma umukozi ahabwa indishyi nkeya, cyangwa ntanagire izo abona. [49] Urukiko rurasanga ikigaragara muri iki cyemezo cy’Urukiko rw’Ikirenga rwavuzwe mu gika cya 47 n’icya 48, ni uko indishyi ku mukozi wa Leta wirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, 1° zibarirwa ku mushahara yatahanaga mu ntoki (net salary), 2° zibarwa guhera igihe
## Page 11
yahagarikiwe kugza urubanza rusomwe, 3° zishobora kuba nyinshi cyangwa nkeya hakurikijwe icyo umukozi yangirijwe, amakosa yakozwe n’ubutegetsi n’ikosa ryakozwe n’umukozi. [50] Ku bijyanye n’amakosa yakozwe n’ubutegetsi, Urukiko Rukuru rurasanga ayo makossa ahura n’ayari yakozwe n’ubutegetsi mu rubanza rwavuzwe, kuko ni amakosa y’ireme (vice de fond), si amakosa yo kutubahiriza umuhango (vice de fond). Ariko ku bijyanye n’icyo umukozi yangirijwe, muri uru rubanza, Mugarura Ntihemuka Joseph yasabye indishyi zidashingiye ku kugaragaza ko icyo yangirijwe ari umushahara yavukijwe kuva yirukanwa kugeza igihe urubanza ruciriwe, ahubwo yasabye indishyi zingana na 5.000.000 zidafite ukundi zibaze uretse kuba zibaze mu bushishozi bwe. Ikindi mu rubanza rwavuzwe rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga, umukozi wirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko yasabaga guhabwa indishyi zingana n’imishahara ye yo kuva igihe yirukaniwe kugeza igihe urubanza rwaciriwe nk’uko byatanzweho umurongo mu rubanza rwavuzwe rwaciwe rw’Urukiko rw’Ikirenga. Niyo mpamvu kuri Mugabarigira Ntihemuka Joseph wasabye indishyi, zingana na 5.000.000 zidafite ukundi zibaze uretse kuba zibaze mu bushishozi bwe, Urukiko Rukuru narwo rwazigena mu bushishozi kuko nawe agaragaza ko adashobora kubara mu buryo bubarika igihombo yatewe. [51] Urukiko rurasanga mu kugenera Mugabarigira Ntihemuka Joseph indishyi mu bushishozi, rurashingira ku kuba ku mukozi wa Leta, iyo umurimo wa Leta ahavanwe ku mwanya kubera ivanwaho ry’umurimo, umushingamategeko yasanze aba akeneye amezi 6 mu gihe agishakirwa undi murimo, muri iki gihe akaba ahembwa uretse ko ahabwa umushahara ungana na 2/3 kubera ko aba adakora. Urukiko rurasanga na Mugabarigira Ntihemuka Joseph wirukanywe, ariko akaba atarasabye gukurirwaho icyo cyemezo, kandi ntasabe n’imishahara ingana no kuva igihe yirukaniwe kugeza igihe urubanza ruciriwe, yagenerwa umushahara w’amezi atandatu kuko byumvikana ayo mezi atandatu yari ahagije kugira ngo abe yashatse akandi kazi. [52] Kubera impamvu zimaze gusobanurwa, Urukiko Rukuru rurasanga Mugabarigira Ntihemuka Joseph akwiye kugenerwa indishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko zingana n’umushahara we w’amezi 6, ni ukuvuga 194,480*6=1,166,880 Frw. 4. Gusuzuma amafaranga y’ikurikirana rubanza hamwe n’igihembo n’ingwate y’amagarama [53] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko kugirango Mugabarigira Ntigurirwa Joseph abone ubutabera, byamusabye kugira amafaranga atanga mu gutanga ikirego, gukurikirana urubanza no kwishyura umwunganizi wabimufashijemo. Niyo mpamvu asaba Urukiko gutegeka RMH kumusubiza amafaranga y’u Rwanda ibihumbi mirongo itanu (50,000Frw) yatanzeho ingwate y’igarama, 500,000Frw y’ikurikirabarubanza, hamwe na 500,000 Frw y’igihembo cy’avoka. [54] Uhagarariye Rwanda Miltary Hospital avuga ko asanga izi ndishyi zo ku kwirukana nta mpamvu zidafite ishingiro kuko ntaho zishingiye mu rwego rw’amategeko. UKO URUKIKO RUBIBONA [55] Urukiko rurasanga amafaranga 500.000 y’ikurikiranarubanza Mubarigira Ntihemuka Joseph asaba ntiyayahabwa yose kubera ko ari menshi, kandi akaba atagaragaza ko yayakoresheje koko, bityo akwiye kugenerwa amafaranga 50.000 y’ikurikiranarubanza, agenwe mu bushishozi bw’Urukiko. [56] Urukiko rurasanga amafaranga 500.000 y’igihembo cya Avoka Mugabarigira Ntihemuka Joseph asaba yayahabwa kubera ko ari mu rugero.
## Page 12
[57] Urukiko rurasanga amafaranga 50.000 MUGABARIGIRA Ntihemuka Joseph asaba gusubizwa, avuga ko ari ayo yatanzeho ingwate y’amagarama, ntiyayasubizwa yose kuko amafaranga bigaragara ko yatanzeho ingwate y’amagarama ari amafaranga 40.000, bityo ayo niyo akwiye gusubizwa na RMH. 5. Gusuzuma amafaranga y’ikurikirana rubanza n’igihembo cya Avoka asabwa na Rwanda Miltary Hospital [58] Uhagarariye Rwanda Miltary Hospital avuga ko ibitaro bya Gisilikare, bishingiye ku ku bujurire bwa Mugabarigira Ntihemuka Joseph, bitanze ikirego cy’ubujurire bwuririye ku bundi muri uru rubanza kuko Ibitaro byarezwe nta mpamvu zifatika, kumaherere, akaba asaba ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yategekwa kwishyura amafaranga y’ikurikirana rubanza angana na 100,000 Frws, n’igihembo cya Avoka kingana 500,000 Frws. [59] Uhagarariye Mugabarigira Ntihemuka Joseph avuga ko Mugabarigira N. Joseph asanga nta mpamvu yo gucibwa amafaranga avugwa kubera ko kujurira ntabwo yabikoze ashaka gushora RMH mu manza, ahubwo ni uko asanga yararenganye. Niyo mpamvu asaba Urukiko ko nta mafanga ayo ari yose yacibwa cyane cyane ko kujurira ari ni inzira iteganywa n'amategeko. UKO URUKIKO RUBIBONA [60] Urukiko rurasanga amafaranga y’ikurikirana rubanza angana na 100,000 Frws, n’igihembo cya Avoka kingana 500,000 Frws uhagarariye RMH asaba ntayo yahabwa kubera ko ubujurire bwa Mugabarigira Ntihemuka Joseph bufite ishingiro, bityo akaba atagerekaho kuba ariwe usabwa guha RMH amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka kandi ariyo yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [61] Rwemeje ko ubujurire bwa Mugabarigira Ntihemuka Joseph bufite ishingiro. [62] Rwemeje ko ubujurire bwuririye ku bundi bwa Rwanda Military Hospital nta shingiro bufite. [63] Rwemeje ko imikirize y’urubanza rwajuririwe ihindutse kuri bimwe, bisobanuwe mu bika bikurikira iki. [64] Rwemeje ko Mugabarigira Ntihemuka Joseph yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. [65] Rutegetse Rwanda Military Hospital (RMH) guha Mugabarigira Ntihemuka Joseph amafaranga 1,166,880 Frw ahwanye n’umushahara we w’igihe yamaze ahagaritswe by’agateganyo, amafaranga 1,166,880 Frw y’indishyi zo kwirukanwa nta mpamvu, amafaranga 97,240 y’umushahara we wo kuva ku wa 01 kugeza ku wa 14/12/22018, amafaranga 50.000 y’ikurikiranarubanza, amafaranga 500.000 y’igihembo cya Avoka kuri uru rwego n’amafaranga 40.000 yatanzeho ingwate y’amagarama. [66] Rutegetse ko amafaranga 40 yatanzweho ingwate y’amagarama ahera mu isanduku ya Leta nk’amagarama y’uru rubanza.