MUKAKABERA N’ABANDI v. MUPENDE
The Supreme Court held that the Primary Court of Nyamata had jurisdiction because the dispute was over registration of land purchased at auction, not mutation. The applicants failed to properly and timely file a claim to annul the auction as required by law; thus, the auction could not be invalidated in these...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RC 00009/2023/SC
- Parties
- Applicant: Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Uwimana Aline, Murekatete Devota, Uwambaye Florence, Safari Willy, Mugabo Eric, Iribagiza Yvonne; Respondent: Mupende Asiimwe Stephen; Intervener: Munyeragwe Epimaque
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 14 February 2025
- Case Number
- RS/INJUST/RC 00009/2023/SC
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Supreme Court Final Judgment
- Outcome
- Appeal dismissed; lower court judgment affirmed.
- Legal Topics
- Auction Annulment, Land Registration, Jurisdiction of Courts, Execution of Judgments
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Uwimana Aline, Murekatete Devota, Uwambaye Florence, Safari Willy, Mugabo Eric, Iribagiza Yvonne
Applicant
Mupende Asiimwe Stephen
Respondent
Munyeragwe Epimaque
Intervener
Procedural Posture
Civil Appeal / Supreme Court Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the Primary Court of Nyamata had jurisdiction to hear the claim for land registration after auction
- 2 Whether the auction held on 05/06/2010 complied with legal requirements and could be relied upon for registration
- 3 Whether the claim to annul the auction was properly raised and within statutory deadlines
Ratio Decidendi
The Supreme Court held that the Primary Court of Nyamata had jurisdiction because the dispute was over registration of land purchased at auction, not mutation. The applicants failed to properly and timely file a claim to annul the auction as required by law; thus, the auction could not be invalidated in these proceedings. The respondent lawfully acquired the land at auction and was entitled to registration. Applicants' claims for damages were denied, while the respondent and the auction officer were awarded reduced legal costs and fees.
Court Disposition
Appeal dismissed; lower court judgment affirmed.
Orders
- The claim to annul the auction is dismissed as unfounded.
- The judgment of the Intermediate Court of Gasabo (RCA 00046/2020/TGI/GSBO) is affirmed in all respects.
Full Case Text
Judgment text and source record
36 paragraphs
# MUKAKABERA N’ABANDI v. MUPENDE
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-02-14 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00009/2023/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
MUKAKABERA N’ABANDI v. MUPENDE [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RS/INJUST/RC 00009/2023/SC (Cyanzayire, P.J., Muhumuza na Kalihangabo, J.) 14 Gashyantare 2025] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano – Cyamunara – Gutesha agaciro cyamunara – Ikirego gisaba gutesha agaciro cyamunara gitangwa mu buryo bw’ibirego byihutirwa kandi kigatangwa mu Rukiko rw’aho cyamunara igomba kubera/yabereye. Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko rw’Ibanze rwa Nyamata, Mupende Asiimwe Stephen arega abazungura ba Nyabuhene Innocent aribo Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Uwimana Aline, Murekatete Devota, Uwambaye Florence, Safari Willy, Mugabo Eric na Iribagiza Yvonne, asaba ko imitungo ifite UPI:5/07/09/02/200 ndetse na UPI:5/07/09/02/223 yaguze muri cyamunara ubwo harangizwaga urubanza rwaciwe n’urukiko Gacaca rw’Akagali ka Kanzenze kugirango hishyurwe imitungo yangijwe na Nyabuhene, imwandikwaho kuko mu gihe yajyaga kuyibaruza yasanze yarabarujwe n’abo bazungura ba Nyabuhene, asaba ko imwandikwaho kuko yayiguze mu buryo bukurikije amategeko. Abazungura ba Nyabuhene batanze inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata bavuga ko abarega bari kurega mu Rukiko Rwisumbuye. Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwaciye urubanza rwemeza ko inzitizi nta shingiro ifite, hanyuma mu icibwa ry’urubanza mu mizi rwemeza ko isambu ibaruye kuri UPI:5/07/09/02/200 ari yo yonyine Mupende yaguze muri cyamunara, rutegeka ko icyemezo gifite UPI: 5/07/09/02/200 cyanditse ku bazungura ba Nyabuhene giteshejwe agaciro, maze ubwo butaka bukandikwa kuri Mupende kuko ari we nyirabwo, naho ubundi bugakomeza kwandikwa ku bazungura ba Nyabuhene. Abazungura ba Nyabuhene bajuririye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo bavuga ko batamenyeshejwe imanza zarangizwaga ndetse Urukiko rw’Ibanze rukaba ntacyo rwavuze ku bijyanye n’imenyeshwa rya cyamunara. Basaba ko mbere yo gusuzuma urubanza mu mizi, Urukiko rwajuririwe rwabanza gufata icyemezo ku kibazo cyo kumenya niba Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwari rufite ububasha bwo kuburanisha ibirego bijyanye n’ihinduranyamutungo utimukanwa. Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku nzitizi yatanzwe yo kumenya niba Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwari rufite ububasha, rwemeje ko iyo nzitizi idafite ishingiro rushingiye ku kuba icyaregerwaga ari amakimbirane yerekeranye n’abanditswe ku cyangombwa cy’ubutaka, n’uvuga ko ubwo butaka ari ubwe ariko akaba atabwanditsweho, rwemeza ko Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwari rufite ububasha. Mu icibwa ry’urubanza mu mizi, Urukiko rwemeje ko ubujurire bw’abazungura ba Nyabuhene nta shingiro bufite, ko urubanza rwajuririwe ruhindutse gusa ku bijyanye n’amafaranga y’ikurikiranarubanza abajuriye bafatanya kwishyura. Abazungura ba Nyabuhene bajuririye mu Rukiko Rukuru bavuga ko ikirego cyatanzwe na Mupende kitagombaga kwakirwa n’Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata, bakavuga kandi ko cyamunara itahabwa agaciro kuko batamenyeshejwe itezwa ry’umutungo w’ababyeyi babo, ndetse ukaba waranaguzwe ku gaciro gato ndetse kandi hakaba nta cyemezo cya Perezida w’Urukiko kigena umunsi wo kugurisha mu cyamunara cyatanzwe. Ku rundi ruhande Mupende yatanze inzitizi yo kutakirira ubujurire kuko abajurira batanze ubujurire bwabo nyuma y’ibihe biteganywa n’amategeko.
## Page 2
Urukiko Ruuru rwaciye urubanza rwemeza ko ubujurire butakiriwe, rutegeka ko urubanza rwajuririwe rugumyeho mu ngingo zarwo zose. Abazungura ba Nyabuhene basabye ko urubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane barabyemererwa, urubanza ruburanishwa n’Urukiko rw’Ikirenga ariko mbere yuko urubanza ruburanishwa mu mizi, urwo Rukiko rubanza gusuzuma inzitizi zatanzwe n’impande zombi zijyanye no kumenya niba ubujurire bwatanzwe n’abazungura ba Nyabuhene mu Rukiko Rukuru bwaratanzwe mu bihe biteganywa n’amategeko, n’ijyanye no kumenya niba abazungura ba Nyabuhene Innocent baratsinzwe mu Rukiko rw’Ibanze no mu Rukiko Rwisumbuye ku mpamvu zimwe. Rukaba rwaremeje ko urubanza rwaciwe n’Urukiko Rukuru rukuweho, kuko abazungura ba Nyabuhene bajuriye ku gihe kuko umunsi wa nyuma wo kujurira wahuriranye n’impera z’icyumweru kandi bikaba byaratanzweho umurongo ko mu gihe bigenze gutyo, umunsi ukurikira w’akazi ufatwa nk’umunsi wa nyuma wo kujurira. Rwemeza kandi ko Abazungura ba Nyabuhene batatsinzwe mu Nkiko zombi ku mpamvu zimwe kuko Inkiko zombi zitasuzumye ibibazo bisa. Mu rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, Urukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba cyamunara yabaye yarakurikije amategeko ku buryo yashingirwaho Mupende yandikwaho umutungo. Kuri iki kibazo abazungura ba Nyabuhene bavuga ko iyo cyamunara yabaye mu buryo budakurikije amategeko bityo itashingirwaho Mupende yandikwaho umutungo, bavuga kandi ko nubwo yawiyandikijeho harangizwa urubanza rwaciwe Urukiko Rukuru, Urukiko rwasabwe gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane rwasubiza uwo mutungo mu maboko y’abazungura ba Nyabuhene. Ku rundi ruhande Mupende avuga ko we atarebwa n’imihango ikorwa muri cyamunara, ko we yaguze mu cyamunara kandi akaba yarareze asaba kwandikwaho umutungo yaguze. Avuga kandi ko kuba yariyandikishijeho uwo mutungo aruko yawutsindiye ndetse n’inkiko zabisobanuye zivuga ko « Iyo urukiko rubanza gusuzuma iyo cyamunara rwari kuba rugiye gusuzuma ibijyanye no gutesha agaciro cyamunara yabaye ku wa 05/06/2010 kandi atari byo byari byaregewe ». Agasaba ko yahabwa ku buryo bwuzuye uburenganzira akomora kuri uwo mutungo yaguze mu cyamunara nk’abandi baguzi bose. Incamake y’icyemezo: Ikirego gisaba gutesha agaciro cyamunara gitangwa mu buryo bw’ibirego byihutirwa kandi kigatangwa mu Rukiko rw’aho cyamunara igomba kubera/yabereye. Ikirego nta shingiro gifite. Imikirize y’urubanza rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ntihindutse mu ngingo zayo zose. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 85, 110 n’iya 260. Nta manza zifashishijwe
## Page 3
Urubanza
I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko rw’Ibanze rwa Nyamata Mupende Asiimwe Stephen arega Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Uwimana Aline, Murekatete Devota, Uwambaye Florence, Safari Willy, Mugabo Eric na Iribagiza Yvonne (muri uru rubanza baritwa abazungura ba Nyabuhene Innocent), asaba kwandikwaho imitungo ifite UPI:5/07/09/02/200 ndetse na UPI:5/07/09/02/223 yaguze muri cyamunara yabaye ku wa 05/06/2010 ubwo harangizwaga urubanza rwaciwe n’Urukiko Gacaca rw’Akagari ka Kanzenze, kugira ngo hishyurwe imitungo yangijwe na Nyabuhene Innocent.1 Asobanura ko ubwo yari agiye kwibaruzaho uwo mutungo, yatunguwe no gusanga abazungura ba Nyabuhene Innocent barawibarujeho, asaba Urukiko ko yawandikwaho kuko yawuguze mu buryo bukurikije amategeko, ndetse akagenerwa n’indishyi zo gushorwa mu manza n’igihembo cya Avoka. Hagobokeshejwe kandi Munyeragwe Epimaque wari umuhesha w’inkiko utari uw’umwuga wagurishije uwo mutungo mu cyamunara. [2] Abazungura ba Nyabuhene Innocent bireguye bavuga ko batigeze bamenyeshwa imanza zaregwagamo umubyeyi wabo cyangwa ngo bamenyeshwe cyamunara, bakaba basanga nta byabayeho. Batanze kandi inzitizi bavuga ko ikirego cyatanzwe kidakwiye kwakirwa kuko kitari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ibanze, kuko basanga bene ibyo birego biburanishwa n’Inkiko Zisumbuye. [3] Mupende Asiimwe Stephen yireguye kuri iyo nzitizi avuga ko Urukiko rw’Ibanze rufite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza rwaregewe kuko ubutaka asaba ko yandikwaho ari we ubukoresha ariko akaba atabwanditsweho kuko abazungura ba Nyabuhene Innocent babwibarujeho mu buryo bw’uburiganya, agasanga bene izo mpaka zikemurwa n’Inkiko z’Ibanze nk’uko biteganywa n’itegeko. [4] Ku wa 19/03/2019, Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwafashe icyemezo ku nzitizi yari yatanzwe maze rwemeza ko rufite ububasha bwo kuburanisha urubanza mu mizi kuko impaka zishingiye ku kuba ubutaka buburanwa bukoreshwa na Mupende Asiimwe Stephen ariko icyangombwa cyabwo kikaba cyanditse ku bazungura ba Nyabuhene Innocent, izo mpaka zikaba zikemurwa n’Inkiko z’Ibanze nk’uko biteganywa n’ingingo ya 27 igika cya 32 y’Itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko. [5] Mu rubanza RC 00100/2019/TB/NYMTA rwaciwe ku wa 13/02/2020, Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwanzuye ko isambu ibaruye kuri UPI:5/07/09/02/200 ari yo yonyine Mupende Asiimwe Steven yaguze muri cyamunara, rutegeka ko icyemezo gifite UPI: 5/07/09/02/200
1 NYABUHENE Innocent ni Se w’abasabye ko urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. 2 Iyo ngingo iteganya ko “Inkiko z’Ibanze ziburanisha mu rwego rwa mbere imanza zerekeye umutungo utimukanwa utari ubutaka bugenewe ubuhinzi n’ubworozi, urengeje agaciro ka miliyoni eshatu z’amafaranga y’u Rwanda (3.000.000 FRW) ariko katarengeje miliyoni makumyabiri (20,000,000 Frw) n’izungura kuri uwo mutungo, kimwe n’impaka ziri hagati y’uwahawe amasezerano y’ubukode burambye n’uwiyita nyir’umutungo ariko utayafite.”
## Page 4
cyanditse ku bazungura ba Nyabuhene Innocent giteshejwe agaciro, maze ubwo butaka bukandikwa kuri Mupende Asiimwe Steven kuko ari we nyirabwo, rwemeza ko ubutaka bubaruye kuri UPI: 5/07/09/02/223 bukomeza kwandikwa kuri abo bazungura ba Nyabuhene Innocent, runabategeka gusubiza Mupende Asiimwe Steven 1,010,000 Frw akubiyemo amafaranga y’igihembo cya Avoka, ay’indishyi zo gushorwa mu manza n’ay’ingwate y’amagarama. [6] Abazungura ba Nyabuhene Innocent bajuririye Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo bavuga ko Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rutagaragaje inyandiko rwashingiyeho rwemeza ko abazungura ba Nyabuhene Innocent bamenyeshejwe imanza zarangizwaga nyuma bakanga kwitaba, ndetse ko nta n’icyo rwavuze ku bijyanye n’imihango y’imenyeshwa rya cyamunara. Bavuga kandi ko Mupende Asiimwe Steven atagaragaje icyemezo cya Perezida w’Urukiko gitanga ububasha bwo kugurisha umutungo w’umubyeyi wabo muri cyamunara. Ndetse n’uwo mutungo ukaba waragurishijwe ku gaciro gato ugereranyije n’igenagaciro batanze. Bongeraho kandi ko Urukiko rutasobanuye icyo rwashingiyeho rubangira kwishyura ku neza amafaranga yari yategetswe n’Urukiko Gacaca rw’Akagari ka Kanzenze. [7] Basabye kandi ko mbere yo gusuzuma ubwo bujurire, Urukiko rwabanza gufata icyemezo ku kibazo cyo kumenya niba Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rwari rufite ububasha bwo kuburanisha ibirego bijyanye n’ihinduranyamutungo utimukanwa. Urukiko rwasuzumye iyo nzitizi rusanga nta shingiro ifite kuko haregewe amakimbirane yari ku banditswe ku cyangombwa cy’umutungo n’uwagaragazaga ko uwo mutungo uburanwa yawuguze, maze rwemeza ko Urukiko rw’Ibanze rwari rufite ububasha. [8] Mupende Asiimwe Steven yireguye avuga ko ubutaka buburanwa yabubonye mu buryo bukurikije amategeko kuko yabuguze muri cyamunara, ndetse ko nta n’inshingano yari afite zo kumenyekanisha iyo cyamunara. [9] Mu rubanza RCA 00046/2020/TGI/GSBO rwaciwe ku wa 30/07/2021 Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwasanze : i. Ibyo kumenyeshwa umunsi cyamunara yagombaga kuberaho bihabanye n’icyo Mupende Asiimwe Steven yasabaga urukiko ari cyo kwemeza ko umutungo ufite UPI : 200 na 223 umwandikwaho, ikibazo kiri mu rubanza kikaba kitari ikijyanye n’imihango yaba itarubahirijwe cyangwa se inenge zaba zarabaye muri cyamunara ; iyo Urukiko rubanza ruza kubisuzuma rwari kuba rugiye gusuzuma ibijyanye no gutesha agaciro cyamunara ; ii. Uwari ufite inshingano zo kumenyesha cyamunara ni umuhesha w’inkiko utari uw’umwuga kuko Mupende Asiimwe Steven yari yitabiriye cyamunara nk’abandi ; iii. Ibyo kuba abazungura ba Nyabuhene Innocent bari kwemererwa kuba bakwishyura ku neza imitungo yangijwe byagombaga gukorwa mbere y’uko cyamunara ikorwa. [10] Urukiko rwanzuye ko ubujurire bwatanzwe n’abazungura ba Nyabuhene Innocent nta shingiro bufite, rwemeza ko imikirize y’urubanza RC 00100/2019/TB/NYMTA rwaciwe n’Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata ku wa 13/02/2020 ihindutse gusa ku bijyanye n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka angana 800.000 Frw abajuriye bose bagomba gufatanya kwishyura Mupende Asiimwe Steven.
## Page 5
[11] Abazungura ba Nyabuhene Innocent bajuririye Urukiko Rukuru bavuga ko ikirego cyatanzwe na Mupende Asiimwe steven gisaba kwandikwaho umutungo ufite UPI 200 na 223 kitagombaga kwakirwa n’Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata, ahubwo ko bene ibyo birego biburanishwa ku rwego rwa mbere n’Inkiko Zisumbuye. Bavuga kandi ko impamvu bashingiraho basaba ko cyamunara yo ku wa 05/06/2010 itahabwa agaciro ari uko batamenyeshejwe urubanza rwatezaga imitungo y’umubyeyi wabo, ndetse ukanagurishwa ku giciro gito ugereranyije n’agaciro kawo, hakiyongeraho no kuba nta n’icyemezo cya Perezida w’urukiko gishyiraho umunsi wa cyamunara cyari gihari. [12] Mupende Asiimwe Steven yatanze inzitizi asaba ko Urukiko Rukuru rutakwakira ubujurire rwashyikirijwe n’abazungura ba Nyabuhene Innocent kuko batubahirije ibihe byo kujurira, kuko yajuriye ku wa 30/08/2021 kandi urubanza ajuririra rwaraciwe ku wa 30/07/2021. Yatanze kandi indi nzitizi asaba Urukiko ko rutakwakira ubujurire rwashyikirijwe kuko abazungura ba Nyabuhene Innocent batsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe. [13] Mu rubanza RCAA 00025/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 15/12/2022, Urukiko Rukuru rwasanze abazungura ba Nyabuhene Innocent barajuriye bakerewe kuko urubanza rwajuririwe rwasomwe ku wa 30/07/2021 ariko batanga ubujurire ku wa 30/08/2021 kandi umunsi wa nyuma wo kujurira wari ku wa 29/08/2021, maze rwanzura ko ubujurire bwabo butakiriwe, rutegeka ko urubanza RCA 00046/2020/TGI/GSBO rugumyeho mu ngingo zarwo zose, rubategeka gufatanya kwishyura Mupende Asiimwe Stephen 700.000 Frw akubiyemo indishyi z’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [14] Ku wa 14/01/2023, abazungura ba Nyabuhene Innocent bandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire basaba ko urubanza RCAA 00025/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 15/12/2022, rusubirwamo ku mpamvu z'akarengane. Perezida w'Urukiko rw'Ubujurire amaze gusuzuma ubwo busabe, yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga asaba ko urwo rubanza rusubirwamo, maze mu cyemezo no 166/CJ/2022 cyo ku wa 03/11/2023, yemeza ko rwoherezwa mu Bwanditsi bw’Urukiko rw’Ikirenga kugira ngo ruzongere ruburanishwe. [15] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 13/05/2024, abazungura ba Nyabuhene Innocent bahagarariwe na Me Ndagijimana Emmanuel naho Mupende Asiimwe Stephen ahagarariwe na Me Mukakarangwa Delphine, uyu akanunganira Munyeragwe Epimaque. Muri iryo buranisha hasuzumwe ikibazo cyazamuwe na Me Mukakarangwa Delphine cyo kumenya niba ubujurire bwatanzwe n’abazungura ba Nyabuhene Innocent mu Rukiko Rukuru bwaratanzwe mu bihe biteganywa n’amategeko. Urukiko rwafatiye icyemezo mu ntebe rwemeza ko ubujurire butatanzwe bukerewe kuko umunsi wa nyuma wa 29/08/2021 wahuriranye n’icyumweru, ko hashingiwe ku murongo watanzwe n’uru Rukiko 3 w’uko, mu gihe umunsi wa nyuma igikorwa kigomba kurangiriraho uhuriranye n’uwa gatandatu, uw’icyumweru cyangwa uw’indi minsi mikuru yemewe n’amategeko, icyo gihe cyongerwaho umunsi ukurikira w’akazi. Rwanzuye ko kuba Urukiko Rukuru rwaranze kwakira ubujurire bwatanzwe n’abazungura ba Nyabuhene Innocent ari amakosa atuma urubanza RCAA 00025/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 15/12/2022 rukurwaho, hagasuzumwa ubujurire bwari bwatanzwe.
3 Reba urubanza no RADA 0012/12/CS rwaciwe n’ Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/06/2013, haburana Akarere ka Gatsibo na NTEZIRIZAZA Adrien na bagenzi be n’urubanza no RS/INJUST/RC 00023/2018/SC rwaciwe n’ Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/07/2020, haburana IBYISI Augustin na KALISA RIBAKARE Didier n’abandi.
## Page 6
[16] Iburanisha mu ruhame ryimuriwe ku wa 03/07/2024 kugira ngo ababuranyi batange imyanzuro yabo ku nzitizi ijyanye no kumenya niba abazungura ba Nyabuhene Innocent baratsinzwe mu Rukiko rw’Ibanze no mu Rukiko Rwisumbuye ku mpamvu zimwe. [17] Kuri iyo tariki, Urukiko rwahamagaje urubanza rusanga ababuranyi bitabye, abazungura ba Nyabuhene Innocent bahagarariwe na Me Ndagijimana Emmanuel naho Mupende Asiimwe Steven ahagarariwe na Me Mukakarangwa Delphine akaba anunganira Munyeragwe Epimaque wagobokeshejwe, maze rusuzuma inzitizi yari yabyukijwe na Mupende Asiimwe Steven mu Rukiko Rukuru ijyanye no kumenya niba abazungura ba Nyabuhene Innocent baratsinzwe mu Rukiko rw’Ibanze no mu Rukiko Rwisumbuye ku mpamvu zimwe; iburanisha rirapfundikirwa, Urukiko rwemeza ko icyemezo ku nzitizi kizasomwa ku wa 20/09/2024. [18] Kuri iyo tariki, Urukiko rwashingiye ku murongo watanzwe mu manza zitandukanye4 maze rwemeza ko ku bijyanye n’inzitizi y’iburabubasha ishingiye ku kiburanwa, ikibazo cyasuzumwe ndetse n’impamvu abazungura ba Nyabuhene Innocent batsindiweho ari zimwe mu Rukiko rw’Ibanze rwa Nyamata n’Urukiko Rwisumbiye rwa Gasabo. Rwasanze ariko ku bijyanye na cyamunara n’imanza yashingiyeho, abazungura ba Nyabuhene Innocent bataratsinzwe ku mpamvu zimwe hashingiwe ku kuba ingingo zaburanywe mu nkiko zombi ndetse n’ibyo inkiko zombi zavuze bitandukanye, kuko mu Rukiko rw’Ibanze haburanywe ibyo kumenya niba cyamunara yarabayeho, mu gihe mu Rukiko Rwisumbuye haburanywe ibyo kumenya niba kumenyesha imanza na cyamunara hari aho bihuriye n’ibyo Mupende Asiimwe yaregeraga. [19] Urukiko rwanzuye ko inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko Rukuru yatanzwe na Mupende Asiimwe Steven nta shingiro ifite, rutegeka ko iburanisha rizakomeza ku munsi ababuranyi bazamenyeshwa n’Ubwanditsi bw’Urukiko, hasuzumwa ubujurire bwatanzwe n’abazungura ba Nyabuhene Innocent mu Rukiko Rukuru. Iburanisha ryashyizwe ku wa 07/01/2025, maze iburanisha rikomeza hasuzumwa ibibazo bijyanye n’ububasha bw’Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata, kumenya niba cyamunara yarakurikije amategeko ndetse n’ishingiro ry’indishyi zisabwa.
II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO II.1. Kumenya niba Urukiko rw’Ibanze rwari rufite ububasha bwo kuburanisha ikirego cyatanzwe na Mupende Asiimwe Steven [20] Me Ndagijimana Emmanuel uhagarariye abazungura ba Nyabuhene Innocent avuga ko Mupende Asiimwe Stephen yareze mu Rukiko rw’Ibanze rwa Nyamata arusaba gutegeka ko imitungo yaguze muri cyamunara ifite UPI : 200 na 223 imwandikwaho, maze rugategeka ko ibyangombwa by’iyo mitungo byanditse ku bazungura ba Nyabuhene Innocent biteshwa agaciro. Akomeza avuga ko uwari ahagarariye abazungura ba Nyabuhene Innocent yatanze inzitizi
4 Twavuga urubanza Nº RS/INJUST/RCOM 00002/2020/SC Road Solutions Pavement Products yaburanagamo na MAILCO Ltd n’urubanza N° RCOMAA 00034/2016/SC rwaciwe ku wa 23/03/2018 UWASE Claudine aburanamo na Banki ya Kigali, B&N GENERAL SUPPLY Company Ltd, Rwanda Development Board, igika cya 26
## Page 7
y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ibanze, yerekana ko ibirego bisaba ihinduranyamutungo ku mitungo itimukanwa bitangirira mu rwego rwa mbere mu Rukiko Rwisumbuye hashingiwe ku itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko mu ngingo yaryo ya 31 agace ka 1 iteganya ko “Inkiko Zisumbuye ziburanisha mu rwego rwa mbere imanza zose zitahariwe kuburanishwa n’izindi nkiko”. [21] Asoza ibisobanuro bye avuga ko iyi mpamvu y’ubujurire yari yashyikirijwe Urukiko Rukuru mu rubanza RCAA 00025/2021/HC/KIG kugira ngo ruyisuzume, nirusanga ifite ishingiro, rwemeze ko Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata rutari kwakira ikirego cya Mupende Asiimwe Stephen kuko kitari mu bubasha bwarwo, bityo ruvaneho imanza RC 00100/2019/TB/NYMTA na RCA 00046/2020/TGI/GSBO, akaba aribyo asaba Urukiko rw’Ikirenga ku bw’ibanze. [22] Me Mukakarangwa Delphine uhagarariye Mupende Asiimwe Stephen yiregura avuga ko icyo yaregeye cyari ugusaba Urukiko ko yakwandikwaho umutungo yaguze muri cyamunara yo ku wa 05/06/2010, ko ataregeye ihererekanyamutungo (mutation) nk’uko abarega mu bujurire bwa kabiri babivuga. Ko ibyo bashingiraho bajurira nta shingiro byahabwa kuko ibyo bavuga ko hagombaga kuregerwa mutation atari byo, dore ko n’inkiko zibanza mu manza RC 00100/2019/TB/Nyamta n’urubanza RCA 00046/2020/TGI/GSBO zabisuzumye bigahabwa ishingiro. Asoza asaba Urukiko gutesha agaciro ibivugwa n’abarega kuko atari byo byaregewe. [23] Me Idahemuka Tharcisse wari uhagarariye Munyeragwe Epimaque avuga ko ku bijyanye no kumenya niba ibirego by’ihererekanyamutungo (mutation) utimukanwa bishobora gutangirira mu Rukiko rw'Ibanze cyangwa mu Rukiko Rwisumbuye hazashingirwa ku murongo watanzwe n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RCAA0022/2016/SC haburana mbarushimana Jean Pierre na Nkundabanyanga Eugenie, aho urwo Rukiko rwasesenguye ingingo ya 22 y’Itegeko rigena ububasha bw’inkiko ku bijyanye n’imanza zirebana n’ubutaka. Avuga ko ashingiye kuri uwo murongo asanga Urukiko rw’Ibanze rwari rufite ububasha. UKO URUKIKO RUBIBONA [24] Ikibazo kigomba gusuzumwa ni ukumenya Urukiko rufite ububasha bwo kuburanisha iki kirego hashingiwe ku kiburanwa, iki akaba ari cyo ababuranyi batumvikanaho. Abazungura ba Nyabuhene Innocent bavuga ko ikiburanwa ari ihinduranyamutungo ku mitungo itimukanwa kigomba kuburanishwa mu Rukiko Rwisumbuye, mu gihe Mupende Asiimwe Stephen we avuga ko yaregeye impaka ziri hagati y’ufite ibya ngombwa by’umutungo utimukanwa n’uvuga ko ari uwe. [25] Ingingo ya 27 y’Itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko iteganya mu gika cya 3 ko : “Inkiko z’Ibanze ziburanisha mu rwego rwa mbere : 3o: imanza zerekeye umutungo utimukanwa utari ubutaka bugenewe ubuhinzi n’ubworozi, urengeje agaciro ka miliyoni eshatu z’amafaranga y’u Rwanda (3.000.000 FRW) ariko katarengeje miliyoni makumyabiri (20. 000 .000 FRW) n’izungura kuri uwo mutungo, kimwe n’impaka ziri hagati y’uwahawe amasezerano y’ubukode burambye n’uwiyita nyir’umutungo ariko utayafite”; naho ingingo yaryo ya 31 agace ka 1 igateganya ko “Inkiko Zisumbuye ziburanisha mu rwego rwa mbere imanza zose zitahariwe kuburanishwa n’izindi nkiko”.
## Page 8
[26] Ikirego cyatanzwe na Mupende Asiimwe Stephen gishingiye ku kuba avuga ko abazungura ba Nyabuhene Innocent biyandikishijeho umutungo yaguze muri cyamunara, akaba asaba ko icyemezo cy’ubutaka bahawe cyateshwa agaciro kugira ngo ashobore kuwandikwaho. [27] Urukiko rurasanga Mupende Asiimwe Stephen yarabonye uyu mutungo awuguze mu cyamunara ku buryo nta cyo yari ategereje ku bazungura ba Nyabuhene Innocent, icyo aburana akaba ari uko yegukanye uwo mutungo ariko akananirwa kuwiyandikishaho, kuko yasanze abazungura ba Nyabuhene Innocent bo barawiyandikishijeho, hakaba hari impaka ziri hagati y’uwahawe amasezerano y’ubukode burambye n’uwiyita nyir’umutungo ariko utayafite, ibyo bikaba ari byo biteganywa mu ngingo ya 27 al 3 y’Itegeko No 30/2018. Urukiko rurasanga ibiteganywa n’iyi ngingo bisobanutse kandi ari zo mpaka ziri hagati y’ababuranyi, akaba ari yo mpamvu rusanga Urukiko rw’Ibanze rwari rufite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza nk’uko biteganywa n’iyo ngingo.
II.2. Kumenya niba cyamunara yo ku wa 05/06/2010 yarakurikije amategeko ku buryo yashingirwaho Mupende Asiimwe Stephen yandikwaho umutungo [28] Me Ndagijimana Emmanuel uhagarariye abazungura ba Nyabuhene avuga ko cyamunara yakoreshejwe na Munyeragwe Epimaque ku wa 05/06/2010 idakwiriye guhabwa agaciro kuko itubahirije amategeko kuko imihango yose ibanziriza kugurisha mu cyamunara umutungo w’uwatsinzwe itubahirijwe. [29] Avuga ko imihango itarubahirijwe ari iyi ikurikira : a. Munyeragwe Epimaque ntiyamenyesheje abazungura ba Nyabuhene Innocent ibyemezo by’inkiko Gacaca byategetse umubyeyi wabo kwishyura imitungo yaba yarasahuye mu gihe cya genocide yakorewe abatutsi mu 1994 kugira ngo wenda bange kwishyura ku neza, bityo abone gushaka ubwishyu ku ngufu za Leta. Aha, Me Ndagijimana asobanura ko mu ibazwa rya Munyeragwe Epimaque mu Rukiko rw’ibanze, yagaragarije urukiko ko yavuye mu nshingano zo kuyobora Akagari, ko bityo atabona ibyemezo by’inkiko Gacaca yashingiyeho kuko yabisize mu biro by’Akagari, ariko yemeza ko iyo mihango yose itakozwe kuko yabuze abazungura ba Nyabuhene ngo abamenyeshe ibyo byemezo kuko atari azi aho baherereye. Akomeza ibisobanuro bye avuga ko niba Munyeragwe atari azi aho bariya bazungura baherereye yagombaga gukurikiza amategeko akabamenyesha ahatazwi mbere yo kugurisha mu cyamunara umutungo wabo, ko izo manza zamenyekanye bwa mbere mu Rukiko ku wa 28/01/2020 zitanzwe n’Umunyamabanga Nshingwabikorwa wa komisiyo yo kurwanya Genocice yakorewe abatutsi (CNLG) nyuma yo kuzisabwa n’Urukiko. Avuga kandi ko izo manza atari zo Munyeragwe yashingiyeho agurisha mu cyamunara umutungo wa Nyabuhene nk’uko bigaragazwa n’itangazo rya cyamunara ryo ku wa 20/05/2010, ko nawe yaziboneye mu Rukiko ; b. Nta genagaciro ry’umutungo ugurishwa Munyeragwe Epimaque yakoresheje kugira ngo amenye agaciro kawo bityo abone aho ahera akoresha cyamunara, bikaba byaratumye isambu ifite agaciro karenze miliyoni 56 nk’uko igenagaciro ryayo ribigaragaza, yaragurishijwe amafaranga 1,250,000 Frw ;
## Page 9
c. Munyeragwe ntiyamenyesheje ba nyir’umutungo cyamunara yagombaga kuba kugira ngo bagire uburenganzira bwo kugira icyo bavuga ku giciro cy’umutungo wabo mu cyamunara ; d. Munyeragwe ntiyigeze asaba Perezida w’Urukiko Rwisumbuye w’aho umutungo uherereye, icyemezo kimwemerera kugurisha mu cyamunara umutungo wa Nyabuhene Innocent. Aha, Me Ndagijimana Emmanuel asobanura ko mu rwego rw’amategeko, Munyeragwe Epimaque atubahirije ingingo ya 19 y’itegeko Nº09/2006 ryo kuwa 02/03/2006 rihindura kandi ryuzuza itegeko Nº18/2004 ryo kuwa 20/06/2004 ryereyeke imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ryakurikizwaga igihe cyamunara yabaga mu 2010, yateganyaga ko : «Abisabwe n’uwafatiriye, kandi amaze kugenzura ko imihango yose y’ifatira yubahirijwe, Perezida w’Urukiko Rwisumbuye rw’aho icyamunara izabera agena itariki n’aho ibintu bigomba kugurishirizwa, ahantu n’uburyo amatangazo y’iyo cyamunara agomba kumanikwa. Icyemezo cya Perezida w’Urukiko kigomba na none gutangazwa, nibura mu minsi cumi n’itanu (15) mbere y’uko icyamunara gikorwa, mu kinyamakuru kimwe cya Leta, byaba ngombwa kikanatangazwa no mu kindi kinyamakuru cyigenga gisomwa na benshi cyagenwe na Perezida w’Urukiko cyangwa se bigatangazwa no kuri radiyo, televiziyo cyangwa irindi koranabuhanga. Perezida w’Urukiko Rwisumbuye ashobora no gushyiraho ubundi buryo bwatuma icyamunara kirushaho kwamamazwa ». [30] Me Ndagijimana Emmanuel asoza asaba Urukiko rw’Ikirenga kwemeza ko cyamunara ivugwa itahabwa agaciro kuko itakurikije amategeko, bityo ko itashingirwaho Mupende Asiimwe Stephen yandikwaho umutungo ubaruwe kuri UPI : 5/07/09/02/200. Avuga ko kuba ubu yaramaze kuwiyandikishaho mu rwego rwo kurangiza urubanza RCAA 00025/2021/HC/KIG, byakozwe mu buryo butari bwo kuko Umuhesha w’Inkiko w’umwuga wasabye Umubitsi w’inyandikompamo z’ubutaka guhindurira uwo mutungo kuri Mupende Asiimwe Stephen, yabikoze, uhagarariye abazungura ba Nyabuhene Innocent yaramaze kumumenyesha ko urubanza ashaka kurangiza rwasabiwe gusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, ko bityo rero Urukiko rw’Ikirenga rwategeka ko uwo mutungo usubira mu mazina y’abazungura ba Nyabuhene Innocent. [31] Me Mukakarangwa Delphine uhagarariye Mupende Asiimwe Stephen yiregura avuga ko we nk’uwitabiriye iyo cyamunara nk’abandi baguzi bose, atarebwaga n’ibijyanye n’imihango ikurikizwa ngo cyamunara ikorwe, ko ibyo byarebaga uwagurishije mu cyamunara. Ko we ari umuguzi watsindiye kugura muri cyamunara akaba yararegeye kwandikwaho umutungo yaguze. Avuga kandi ko ibyo abarega bavuga ko cyamunara itagombaga guhabwa agaciro, inkiko zabisobanuye aho zavuze ko : « Iyo urukiko rubanza gusuzuma iyo cyamunara rwari kuba rugiye gusuzuma ibijyanye no gutesha agaciro cyamunara yabaye ku wa 05/06/2010 kandi atari byo byari byaregewe », akaba asaba Urukiko ko rwamuha mu buryo bwuzuye uburenganzira bwe yatsindiye muri cyamunara nk’umuguzi waguze apiganwa nk’abandi baguzi bose. [32] Ku kijyanye no kuba ubu umutungo uburanwa umwanditseho, Mupende Asiimwe Stephen avuga ko uwo mutungo yawiyandikishijeho mu buryo bukurikije amategeko kuko inkiko zasuzumye iki kibazo zemeje ko ari we nyirawo kuko yawuguze muri cyamunara, agasanga rero ibyemejwe n'inkiko mu manza zabanje byaragombaga kurangizwa kuko byari byabaye itegeko. [33] Me Idahemuka Tharcisse uhagarariye Munyeragwe Epimaque ahagarariye yiregura avuga ko nyuma yo gusabwa n'ubuyobozi bw’Akarere bwari bumukuriye ko arangiza urubanza
## Page 10
rw'Urukiko Gacaca kugira ngo hishyurwe imitungo umubyeyi w'abarega (Nyabuhene Innocent) yangije mu gihe cya Jenoside yakorewe Abatutsi, yashyize mu bikorwa ibyo yasabwe, kandi ko abazungura ba Nyabuhene Innocent bamenyeshejwe ibya cyamunara bakanga kwitaba ngo bakurikirane uko ikorwa, bityo ikorwa badahari. [34] Akomeza asobanura ko cyamunara yakozwe mu buryo bukurikije amategeko kuko urukiko Gacaca rwa RWANGA-KABAHA rwamenyesheje bamwe mu bazungura ba Nyabuhene Innocent bakanga kwitaba, ko ndetse hatanzwe amatangazo ya cyamunara, Mupende Asiimwe Stephen akaza nk'abandi baguzi bose, akaba ari we utsinda, akishyura amafaranga 1,250,000 Frw yari yemejwe, bivuze ko yahise yegukana umutungo utimukanwa ufite UPI: 200, uri hejuru y'umuhanda nk'uko byemezwa n'inyandikomvugo ya cyamunara yo ku italiki ya 05/06/2010; bityo ko Mupende Asiimwe Stephen akwiye kuwandikwaho nk'uwawutsindiye muri cyamunara. [35] Avuga ko imitungo y’abakoze Jenoside yakorewe abatutsi Leta yari yarayishinganishije, ko uburyo barangizagamo imanza za Gacaca bwari uburyo budasanzwe nk’uko zacibwaga mu buryo budasanzwe kubera ubwinshi bwazo. Asobanura ko babanzaga kumvikanisha uwishyuzwa n’uwishyuza iyo babaga bahari, kumenyesha uwishyuzwa ko agomba kwishyura ku neza, atabikora bakamanika amatangazo ya cyamunara ahahurira abantu benshi, hanyuma bakazateza mu cyamunara imitungo y’uwishyuzwa, ko ibijyanye no gusaba icyemezo Perezida w’Urukiko Rwisumbuye cyo guteza mu cyamunara no gutanga amatangazo kuri za radio ntabyo bakoraga kubera ubushobozi buke bw’abo barangirizaga imanza. Asoza avuga ko abona adakwiriye gukurikiranwa muri uru rubanza kuko we yari umukozi w’Akarere ariko ukorera mu kagari kandi ko akagari katagira ubuzimagatozi. UKO URUKIKO RUBIBONA [36] Uburanira abazungura ba Nyabuhene Innocent asaba ko cyamunara yabaye ku mutungo w’umubyeyi wabo itashingirwaho Mupende Asiimwe Stephen yandikwaho umutungo kuko itubahirije ibiteganywa n’amategeko, mu gihe uhagarariye Mupende Asiimwe Stephen we avuga ko iyo umucamanza asuzuma ibyo yari kuba aburanishije ikirego kitaregewe. [37] Urukiko rurasanga ibyo abazungura ba Nyabuhene Innocent basaba ari ibigomba gusuzumwa mu kirego gisaba gutesha cyamunara agaciro. Rurasanga kandi uburyo bwonyine bwo kudashingira kuri iyo cyamunara yakozwe hashingiwe ku cyemezo cy’Urukiko Gacaca, ari uko yaba yateshejwe agaciro. Ni yo mpamvu mbere yo gusuzuma niba iyo cyamunara itagomba gushingirwaho, Urukiko rubanza kureba niba ibyo byarasabwe mu buryo bukurikije amategeko. [38] Ingingo ya 260 : y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya mu gika cya kane n’icya gatanu ko : “Ikirego gisaba gutesha agaciro cyamunara gitangwa mu gihe kitarenza iminsi cumi n’itanu (15) uhereye umunsi cyamunara yabereyeho. Ibirego bivugwa muri iyi ngingo bitangwa kandi bikaburanishwa mu bihe by'ibirego byihutirwa”. [39] Ingingo ya 185 y’iryo Tegeko ivuga ko : “iyo hari ikirego cy’iremezo, ariko hagomba kugira icyemezwa by’agateganyo mu buryo bwihuta ku rubanza rwaregewe urukiko rutaraburanishwa, ikirego cyihutirwa gishyikirizwa umucamanza ushinzwe kurangiza impaka zihutirwa w`aho zigomba gukemurirwa hakurikijwe uburyo busanzwe bw’ihamagara. Ikirego
## Page 11
cyihutirwa gitangwa mu buryo bumwe n'ubw'ikirego gisanzwe” ingingo ya 186 yo ikavuga ko : “Ihamagara n’iburanisha ry’ikirego cyihutirwa bikorwa nibura mu minsi ine (4) y’akazi kuva cyanditswe. Iyo uregwa adatuye cyangwa adacumbitse mu Rwanda cyangwa atahaba, icyo gihe kirongerwa kugeza ku minsi cumi n’itanu (15). Ikirego cyihutirwa kiburanishwa mu ruhame, ababuranyi bose bahari kandi bakiregura. Umucamanza uburanisha ikirego cyihutirwa afata icyemezo ku byo yaregewe ariko mu buryo butabangamiye urubanza rw’iremezo mu mizi yarwo. Icyemezo gifatwa mu gihe kitarenze amasaha mirongo ine n’umunani (48) uhereye igihe iburanisha kuri icyo kirego rirangiriye”. [40] Ingingo ya 110 yaryo yo iteganya ko “Ikirego kiregera kwiregura ni igitangwa n’uregwa agamije gusaba ko urega agira ibyo acibwa muri urwo rubanza. Ikirego kiregera kwiregura cyakirwa gusa iyo kiri mu bubasha bw’urukiko rwaregewe kandi kigamije nibura kimwe muri ibi bikurikira : 1° kwiregura k’uregwa ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo ; 2° guhwanya imyenda kugira ngo ababuranyi babe bishyuranye. Urukiko rwaregewe ruca urubanza rumwe ku kirego cy’iremezo no ku kirego kigamije kwiregura. Ikirego kigamije kwiregura ntigishobora gukurikiranwa iyo ikirego cy’iremezo kitakiriho. Ibirego bigamije kwiregura bigaragazwa mu myanzuro yo kwiregura kandi ntibitangirwa ingwate y’amagarama”. [41] Ukurikije ibiteganywa n’izi ngingo, ikirego gisaba gutesha agaciro cyamunara gitangwa mu buryo bw’ibirego byihutirwa kandi kigatangwa mu Rukiko rw’aho cyamunara igomba kubera/yabereye. Ni ukuvuga ko kigomba gutangwa mu minsi 15 kuva umunsi yabereyeho cyangwa aho umuburanyi ayimenyeye5 , kikaburanishwa mu minsi ine kandi Urukiko rugafata icyemezo mu gihe kitarenze amasaha mirongo ine n’umunani (48). [42] Ku bijyanye n’uru rubanza, uburanira abazungura ba Nyabuhene Innocent avuga ko iby’uko cyamunara yateshwa agaciro babiregeye mu buryo bw’ikirego kiregera kwiregura mu kirego cyatanzwe na Mupende Asiimwe Stephen, ariko iyo urebye ibijyanye n’iburanisha mu Rukiko rw’Ibanze rwa Nyamata nk’uko bigaragara muri IECMS, usanga ikirego kiregera kwiregura batanze ari ikijyanye n’igihembo cya Avoka basabaga gusa. Harebwe kandi n’inyandikomvugo y’iburanisha muri urwo Rukiko biragaragara ko batigeze batanga icyo kirego, ahubwo baburanye bavuga ko nta cyamunara yabayeho6, bikaba byumvikana ko batari gusaba gutesha agaciro cyamunara bavuga ko itabayeho. Urukiko rusanga rero batarigeze batanga iki kirego, rukaba rwemeranya n’ibisobanuro byatanzwe n’Urukiko Rwisumbuye ko ikirego kiri mu rubanza atari ikijyanye n’imihango itarubahirijwe cyangwa inenge zaba zarabaye muri cyamunara yabaye ku wa 05/06/2010. [43] Hakurikijwe ibimaze gusobanurwa, Urukiko rurasanga rutasuzuma ibijyanye no kumenya niba cyamunara yarubahirije amategeko, kuko atari byo byaregewe muri uru rubanza, hakaba nta kibuza ko yashingirwaho Mupende Asiimwe Stephen yandikwaho umutungo yaguze. II.3. Kumenya ishingiro ry’indishyi zisabwa muri uru rubanza
5 Ibi ni byo Urukiko rw’Ikirenga rwemeje mu rubanza rubanziriza urundi N° RS/INJUST/RCOM 00006/2023/SC rwaciwe ku wa 15/11/2024 haburana Bimenyimana Innocent na Ndererimana Gédéon, aho rwemeje ko iyo minsi itangira kubarwa guhera igihe umuburanyi uvuga ko atamenyeshwejwe cyamunara agaragarije ko yayimenye. 6 Ibi binagaragara mu gika cya 3, icya 5 n’icya 10 by’urubanza rwaciwe n’Urukiko rw’Ibanze rwa Nyamata
## Page 12
[44] Me Ndagimana Emmanuel uhagarariye abazungura ba Nyabuhene Innocent avuga ko mu rwego rwo kurangiza urubanza RCAA 00025/2021/HC/KIG, umuhesha w’inkiko w’umwuga yishyuje abazungura ba Nyabuhene indishyi zingana na 1,500,000 Frw baciwe mu manza RC 00100/2019/TB/NYMTA, RCA 00046/2020/TGI/GSBO na RCAA 00025/2021/HC/KIG, bakaba bari bamaze kwishyura 650,000 Frw, ko nibaramuka batsinze uru rubanza, aya mafaranga bayasubizwa na Mupende Asiimwe Stephen kuko ari we wayahawe. Asaba kandi ko Urukiko rugomba gutegeka Mupende Asiimwe Stephen gufatanya na Munyeragwe Epimaque guha abazungura ba Nyabuhene Innocent indishyi z’ikurikiranarubanza ku nzego zose zingana na 2,000,000 Frw, n’iz’igihembo cya Avoka zingana na 3,000,000 Frw ku nzego zose. [45] Me Mukakarangwa Delphine uburanira Mupende Assiimwe Stephen yiregura avuga ko indishyi zisabwa n’abazungura ba Nyabuhene Innocent zitahabwa ishingiro kuko 650,000 Frw bayishyuye mu bikorwa byategetswe n'inkiko zaregewe mu manza zabanje kandi asanga nta karengane kabayemo. [46] Akomeza avuga ko ku byerekeye amafaranga y'ikurikiranarubanza ndetse n’igihembo cya Avocat asabwa n’abarega nta shingiro yahabwa kuko nta wabashoye mu manza, ko kuba bararegeye urukiko ku mpamvu z'akarengane byari mu nyungu zabo, basabwa kugaragaza ako karengane bumva bagiriwe, bityo ko bitakwitwa kubashora mu manza ku maherere ku buryo babisabira indishyi. Akomeza avuga ko ahubwo ari Mupende Assiimwe Stephen usaba Urukiko ko yasubizwa amafaranga y’ikurikiranarubanza angana na 500,000 Frw n’ay’igihembo cya Avoka angana na 1,000,000 Frw kuko abasabye gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane bakomeje kumushora mu manza, bikamutera igihombo mu mutungo we azikurikirana kugira ngo abone uburenganzira bwo kwandikwa ku mutungo we mu nzira zikurikije amategeko. [47] Me Mukakarangwa Delphine akomeza avuga ko ndishyi zikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka zisabwa Munyeragwe Epimaque zitahabwa ishingiro kuko atigeze abashora abazungura ba Nyabuhene Innocent mu manza, ko we yubahirije ibisabwa arangiza urubanza rwaciwe n'urukiko Gacaca. Asoza asaba urukiko gutegeka abarega kumusubiza amafaranga y’ikurikiranarubanza na 200,000 Frw n’ay’ igihembo cya Avoka angana na 500,000 Frw yakoresheje arukurikirana kuko aribo bakomeje kumushora mu manza bikamutera igihombo mu mutungo we. UKO URUKIKO RUBIBONA [48] Urukiko rurasanga indishyi abazungura ba Nyabuhene Innocent basaba gusubizwa ndetse n’izo basaba muri uru rubanza batazihabwa kuko ntacyo batsindiye mu rubanza. Rurasanga ahubwo ari bo bakwiye kuzitanga. [49] Urukiko rurasanga indishyi Mupende Asiimwe Stephen asaba yazihabwa, ariko kuko izo asaba ari umurengera kandi atazisobanura, Urukiko rukaba rusanga mu bushishozi bwarwo akwiye kugenerwa 500,000 Frw y’igihembo cya Avoka na 300,000 Frw y’ikurikiranarubanza, yose hamwe akaba 800,000 Frw. Rurasanga kandi Munyeragwe Epimaque yahabwa indishyi asaba zingana na 200,000 Frw y’ikurikiranarubanza na 500,000 Frw y’igihembo cya Avoka, yose hamwe akaba 700,000 Frw.
## Page 13
III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [50] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Uwimana Aline, Murekatete Devota, Uwambaye Florence, Safari Willy, Mugabo Eric na Iribagiza Yvonne mu Rukiko Rukuru kigamije kujuririra urubanza RCA 00046/2020/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 30/07/2021 nta shingiro bufite ; [51] Rwemeje ko imikirize y’urubanza RCA 00046/2020/TGI/GSBO rwaciwe ku wa 30/07/2021 n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo idahindutse mu ngingo zayo zose ; [52] Rwemeje ko isambu ibaruye kuri UPI : 5/07/09/02/200, iherereye mu Mudugudu wa Kabaha, Akagari ka Kanzenze, Umurenge wa Ntarama, Akarere ka Bugesera, ari ya Mupende Asiimwe Stephen yaguze muri cyamunara yabaye ku wa 05/06/2010 ; [53] Rwemeje ko isambu ibaruye kuri UPI : 5/07/09/02/223 itagurishijwe muri iyo cyamunara ; [54] Rutegetse ko icyemezo cy’ubukode burambye bw’isambu ibaruye kuri UPI : 5/07/09/02/200 cyanditse kuri Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Aline Uwimana, Devothe Murekatete, Florence Uwambaye, Willy Safari, Eric Mugabo na Yvonne Iribagiza giteshwa agaciro, umubitsi w’inyandikompamo, iyo sambu ikandikwa kuri Mupende Asiimwe Stephen [55] Rutegetse ko icyemezo cy’ubukode burambye bw’isambu ibaruye kuri UPI : 5/07/09/02/223 gikomeza kwandikwa kuri Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Aline Uwimana, Devothe Murekatete, Florence Uwambaye, Willy Safari, Eric Mugabo na Yvonne Iribagiza [56] Rutegetse Mukakabera Margartha, Mukamana Eugenie, Uwimana Aline, Murekatete Devota, Uwambaye Florence, Safari Willy, Mugabo Eric na Iribagiza Yvonne gufatanya kwishyura Mupende Asiimwe Stephen 800,000 Frw na Munyeragwe Epimaque 700,000 Frw y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cya Avoka.