MUKAKALISA N’ABANDI v SONARWA N’UNDI (ADD)
No valid settlement occurred because Karonkano Etienne lacked express authority to enter into a settlement on behalf of the applicants, and the purported settlement did not meet legal requirements for clarity, consent, and statutory calculation. The compensation paid was inadequate and not based on the legal...
Source-derived case information.
- Citation
- RLR V.2-2025
- Parties
- Applicant: Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Vestine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline, Nyiransabimana Dorothée; Respondent: SONARWA General Insurance Company Ltd; Respondent: Karonkano Etienne
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 22 November 2024
- Case Number
- RS/INJUST/RC 00009/2024/SC
- Procedural Posture
- Civil Appeal (review for Injustice) / Supreme Court Review of High Court Decision
- Outcome
- Application for review allowed; previous High Court decision set aside; case remitted for substantive hearing on compensation.
- Legal Topics
- Road Traffic Accident Compensation, Agency and Mandate, Settlement Agreements, Capacity and Authority in Contracts
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Vestine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline, Nyiransabimana Dorothée
Applicant
SONARWA General Insurance Company Ltd
Respondent
Karonkano Etienne
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal (review for Injustice) / Supreme Court Review of High Court Decision
Legal Issues
- 1 Whether a valid settlement (kwikiranura) occurred between the applicants and SONARWA
- 2 Whether Karonkano Etienne had sufficient authority to bind the applicants in a settlement with SONARWA
- 3 Whether the compensation paid by SONARWA was in accordance with the law
Ratio Decidendi
No valid settlement occurred because Karonkano Etienne lacked express authority to enter into a settlement on behalf of the applicants, and the purported settlement did not meet legal requirements for clarity, consent, and statutory calculation. The compensation paid was inadequate and not based on the legal formula. Therefore, the applicants' claim for review is justified and the case must proceed to substantive hearing on compensation.
Court Disposition
Application for review allowed; previous High Court decision set aside; case remitted for substantive hearing on compensation.
Orders
- No valid settlement exists between applicants and SONARWA.
- Case to proceed on merits regarding compensation claim in the Intermediate Court of Karongi.
Full Case Text
Judgment text and source record
29 paragraphs
# MUKAKALISA N’ABANDI v SONARWA N’UNDI (ADD)
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2024-11-22 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00009/2024/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
MUKAKALISA N’ABANDI v SONARWA N’UNDI [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA - RS/INJUST/RC 00009/2024/SC (Hitiyaremye, P.J., Muhumuza, Kazungu, J.) 22 Ugushyingo 2024] Amategeko agenga imanza z’imboneza mubano – Ubwishingizi bw’impanuka – Impanuka zo mu muhanda – Amasezerano yo kwikiranura - Ukwikiranura ni amasezerano abayagiranye bakora barangiza ikibazo cyari hagati yabo, cyangwa se cyashoboraga kuvuka, buri wese agize ibyo yigomwa agakorwa hubahirizwa ibiteganywa n’amategeko rusange agenga ikorwa ry’amasezerano. Iyo bikozwe n’utabifitiye ububasha bwuzuye cyangwa se ibikorwa byakozwe n’intumwa birenze ububasha yahawe, bifatwa nkaho bitabayeho. Amategeko agenga imanza z’imboneza mubano – Ubutumwa – Ubutumwa bwo guhara ikintu - Ubutumwa bwo guhara ikintu, gutanga ingwate ku bintu bitimukanwa cyangwa ikindi gikorwa cyemerewe nyir’ibintu gusa, bugomba kubigaragaza mu buryo bweruye. Amategeko agenga imanza z’imbonezamubano – Ubutumwa – Ubutumwa bwa rusange - Utanze ubutumwa bwo gukora icyo azabona gikwiye, ikiri mu nyungu ze cyangwa bwo gukora ibikorwa byose na we ubwe yashoboraga kwikorera, aba atanze ubutumwa bwa rusange, bene ubwo butumwa bukaba bureba ibikorwa byo gucunga umutungo. Incamake y’ikibazo: Iki kibazo gikomoka ku mpanuka yabaye ku wa 24 Mutarama 2024 ubwo Nshimyumuremyi yagongwaga n’imodoka yari ifite ubwishingizi muri SONARWA hanyuma agahita apfa. Umubyeyi we witwa Mukakalisa n’abavandimwe be 4 bakurikiranye indishyi binyuze mu bubasha bahaye uwitwa Karonkano ngo abakurkirinire izo ndishyi muri SONARWA. Mukakalisa yaje kubona kuri konti ye indishyi zingana na FRW 357.000, abwirwa ko andi azashyirwaho nyuma kuko ayo yari make ariko arategereza araheba. Abasaba indishyi baje gutanga ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Karongi barega umwishingizi na Karonkana bavuga ko babariganije ntibabahe indishyi zikwiye ariko ikirego nticyakiriwe ngo kuko cyashaje kandi hakaba haranabayeho kwikiranura. Abarega bajuririye icyo cyemezo mu Rukiko Rukuru, rwemeza ko ikirego kitashaje, urubanza rusubizwa mu Rukiko Rwisumbuye rwa Karongi. Urwo Rukiko rwaciye urubanza rwemeza ko habayeho kwikiranura hagati y’abasaba indishyi n’umwishingizi. Abarega ntibanyuzwe bajuririra icyo cyemezo mu Rukiko Rukuru narwo rwemeza ko habayeho kwikiranura. Mukakalisa n’abo bafatanyije ikirego bagiye mu nzira z’akarengane maze urubanza rwabo ruhabwa Urukiko rw’Ikirenga hasuzumwa ikibazo cyo kumenya niba harabayeho kwikiranura hagati ya Mukakalisa n’abana be na SONARWA General Insurance Company Ltd. Abarega bavuga ko batigeze bahabwa indishyi zose mu buryo busobanutse nkuko ziteganywa n’amategeko kandi ko batigeze bemeza inyandiko yo kwikiranura ngo bemeranye ku ndishyi bagombaga guhabwa. Bakomeza bavuga ko Karonkano yakoze uburiganya bwo guhara zimwe mu ndishyi hanyuma bituma bahabwa indishyi nkeya bityo ibyo yakoze mu busha atahawe bikaba byateshwa agaciro. SONARWA yo ivuga ko habayeho ubwumvikane hanyuma ikishyura indishyi zumvikanyweho naho Karonkano we akavuga ko yahawe ububasha n’abarega bwo kubakurikiranira indishyi, ageze
## Page 2
muri SONARWA abwirwa ko indishyi zigomba gutangwa ari FRW 357.000 kandi ko zateguwe hashingiwe ku itegeko. Incamake y’icyemezo: 1. Ukwikiranura ni amasezerano abayagiranye bakora barangiza ikibazo cyari hagati yabo, cyangwa se cyashoboraga kuvuka, buri wese agize ibyo yigomwa agakorwa hubahirizwa ibiteganywa n’amategeko rusange agenga ikorwa ry’amasezerano. Iyo bikozwe n’utabifitiye ububasha bwuzuye cyangwa se ibikorwa byakozwe n’intumwa birenze ububasha yahawe, bifatwa nkaho bitabayeho. 2. Ubutumwa bwo guhara ikintu, gutanga ingwate ku bintu bitimukanwa cyangwa ikindi gikorwa cyemerewe nyir’ibintu gusa, bugomba kubigaragaza mu buryo bweruye. 3. Utanze ubutumwa bwo gukora icyo azabona gikwiye, ikiri mu nyungu ze cyangwa bwo gukora ibikorwa byose na we ubwe yashoboraga kwikorera, aba atanze ubutumwa bwa rusange, bene ubwo butumwa bukaba bureba ibikorwa byo gucunga umutungo. 4. Ukwikiranura bikozwe n’utabifitiye ububasha bwuzuye cyangwa se ibikorwa byakozwe n’intumwa bitari mu bubasha bwayo, birenze ububasha yahawe, bifatwa nkaho bitabayeho. Ikirego cyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane gifite ishingiro; Nta kwiranura kwabayeho.
Amategeko yashingiweho: Iteka rya Perezida N° 31/01 ryo ku wa 25/08/2003 rishyiraho uburyo bwo kwishyura indishyi ku bubabare bw’umubiri buturutse ku mpanuka zitewe n’ibinyabiziga, ingingo ya 11, 12, 23. Nta manza zifashishijwe Inyandiko z’abahanga zifashishijwe: Loic CADIET « Dictionnaire de la Justice », Paris, 2004, verbo Transaction; Encyclopédie de droit civil belge, code civil, I, Tome VI, articles 1915 à 2281, p.103, N°4 al.3, par Gustave BELTJENS, Bruxelles, Etablissement Emile Bruylant, 1907; François LAURENT, Principes de droit civil, Bruxelles, Bruylant – Christophe et cie., 1877, p.486-487, N° 434. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku itariki ya 24/01/2010, imodoka GR 466 C ifite ubwishingizi muri SONARWA yagonze Nshimyumuremyi François arapfa. [2] Mukakalisa Alphonsine umubyeyi we n’abavandimwe be bane (4), Musabyimana Vestine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline, Nyiransabimana Dorothée, bifashishije Karonkano
## Page 3
Etienne1 basabye SONARWA indishyi zikomoka kuri iyi mpanuka, ku wa 23/10/2010 yishyura 357.000 Frw yashyizwe kuri konti ya Mukakalisa Alphonsine muri Banki y’Abaturage. [3] Mukakalisa Alphonsine avuga ko amafaranga ageze kuri konti yabajije Karonkano Etienne impamvu indishyi zishyuwe ari nkeya, amusubiza ko hari andi mafaranga SONARWA izohereza, ni uko arategereza. [4] Abonye ayo mafaranga yasigaye atayabonye kandi ayishyuwe ari makeya cyane, yashatse umunyamategeko maze ku itariki ya 09/11/2020 arega SONARWA na Karonkano Etienne mu Rukiko Rwisumbuye rwa Karongi, abarega uburiganya bakoze mu iyishyurwa ry’indishyi, asaba Urukiko gutegeka SONARWA kwishyura indishyi zikwiye zibazwe hashingiwe ku mategeko agenga iki kibazo; kuri Karonkano asaba ko ategekwa kumusubiza igihembo yamuhaye kingana na 180.000 Frw (ikirego gihabwa No RC 00071/2020/TGI/KNG). [5] Abaregwa bireguye bavuga ko ikirego kidakwiriye kwakirwa kuko habayeho kwikiranura kandi ko cyanashaje, kuko cyatanzwe nyuma y’imyaka itanu (5)2. [6] Urukiko Rwisumbuye rwa Karongi rwaciye urubanza ku wa 28/10/2020 ruvuga ko ikirego kitakiriwe kuko cyashaje ndetse ko impande zombi zikiranuye. [7] Mukakalisa n’abana be bajuririye urwo rubanza mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, bavuga ko nta kwikiranura nta n’ubusaze byabayeho, icyo kirego gihabwa No RCA 00054/2021/HC/RSZ. [8] Ku itariki ya 29/06/2022, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, rwaciye urubanza ruvuga ko ubujurire bwakiriwe, rutesha agaciro urubanza rwari rwajuririwe, rutegeka ko rusubira mu Rukiko Rwisumbuye rukaburanishwa mu mizi. Urukiko rwasobanuye ko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ibimenyetsob yatanzwe n’abarega bigaragaza ko nta kwikiranura kwubahirije amategeko kwabayeho, bityo ko nta n’ubusaze bw’ikirego cyabo bwabayeho. [9] Urukiko Rwisumbuye rwa Karongi rwakiriye dosiye ruyandika kuri No RC 00047/2022/TGI/KNG, ruca urubanza ku wa 21/12/2022 rurongera ruvuga ko habayeho kwikiranura n’ubwo inyandiko yabyo itagaragara, rwanzura ko nta buranisha mu mizi rigomba gukorwa. [10] Uru rubanza Mukakalisa n’abo barusangiye barongeye barujuririra mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, ruhabwa No RCA 00001/2023/HC/RSZ. Ku wa 16/10/2023, Urukiko rwaciye urubanza ruvuga noneho ko ababuranyi bikiranuye “nubwo amasezerano yo kwikiranura afite imyandikire yayo” ndetse no muri dosiye “akaba atagaragazwa”, rwemeza ko hagumyeho imikirize y’urubanza No RC00047/2022/TGI/KNG. [11] Mukakalisa Alphonsine n’abana be ntibishimiye iyo mikirize, maze bandikira Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire basaba ko urubanza No RCA 00001/2023/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko
1 Intumwa yabo muri SONARWA, se wabo wa Mukakalisa Alphonsine. 2 Ingingo ya 4, y’Itegeko N° 01/2002 ryo ku wa 17/01/2002 rihindura kandi ryuzuza Itegeko-teka N° 20/75 ryo ku wa 20 Kamena 1975 ryerekeye Ubwishingizi muri rusange, iteganya ko « Igihe cy’ubusaze cyo gukurikirana ikibazo n’ibirego ibyo ari byo byose bikomoka ku masezerano y’ubwishingizi kimara imyaka itanu ».
## Page 4
Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, ku wa 16/10/2023, rwasubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire amaze gusuzuma ubwo busabe, yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, asaba ko urwo rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. [12] Nyuma yo gusuzuma raporo yarukorewe, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yemeje ko urubanza rwavuzwe rwongera kuburanishwa n’Urukiko rw’Ikirenga, rwandikwa kuri No RS/INJUST/RC 00009/2024/SC. [13] Mu myanzuro ya Mukakalisa Alphonsine n’abana be, bavuga ko akarengane bagiriwe gashingiye ku kwirengagiza amategeko ku buryo bugaragarira buri wese, kuko Urukiko rwanze kwifashisha ingingo za 11, 21, 22 na 23 z’Iteka rya Perezida N° 31/01 ryo ku wa 25/8/2003 rishyiraho uburyo bwo kwishyura indishyi ku bubabare bw’umubiri buturutse ku mpanuka zitewe n’ibinyabiziga (muri uru rubanza turi bukoreshe amagambo “ Iteka rya Perezida”), nyamara iyo rubikora rwari kubona ko ibiteganywa n’ingingo zivuzwe haruguru bitubahirijwe, bityo ko nta kwikiranura kwabaye hagati y’abarega na SONARWA; bavuga ko n’intumwa yabo itujuje inshingano yahawe neza; bityo ko mu irihwa ry’indishyi habaye uburiganya bw’abaregwa. [14] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 14/10/2024, Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Valentine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline na Nyiransabimana Dorothée bahagarariwe na Me Nsengiyumva Eugène; SONARWA General lnsurance Ltd ihagarariwe na Me Bagomora Charles; Karonkano Etienne yunganiwe na Me Ruganza Bin Seba, habanza gusuzumwa ikibazo kijyanye no kumenya niba harabayeho kwikiranura hagati ya SONARWA na Mukakalisa Alphonsine n’abana be. II. IKIBAZO KIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYACYO • Kumenya niba harabayeho kwikiranura hagati ya Mukakalisa Alphonsine n’abana be na SONARWA General Insurance Company Ltd [15] Me Nsengiyumva Eugène uhagarariye Mukakalisa Alphonsine n’abana be, igisubizo cye kuri iki kibazo agishingira ku ngingo ya 11 y’Iteka rya Perezida, iteganya ko “Iyo umwishingizi amaze kwakira inyandiko zavuzwe mu ngingo ibanza3 kandi zerekana ko isaba ry’indishyi rifite ishingiro, ashyikiriza uwahohotewe, mu gihe kitarenze iminsi mirongo itatu, uburyo bwo kwishyura busobanutse kandi butanga imibare ijyanye n’itangwa ry’indishyi”. [16] Akomeza asobanura ko uburyo bwo kwishyura buvugwa n’iyi ngingo ari inyandiko ikorwa hagati y’umwishingizi n’usaba indishyi, ubwumvikane bwagerwaho impande zombi zikayisinya. Avuga ko muri iyi dosiye ibintu bitangenze uko kuko abakiliya be batigeze babona cyangwa se bahabwe iyi nyandiko.
3 Ingingo ya 10 : « Iyo uwahohotewe apfuye, abafite uburenganzira ku bye bagomba kugeza ku Mwishingizi bidatinze, dosiye yuzuye y’indishyi igizwe n’ibi bikurikira : inyandiko-mvugo irebana n’impanuka yakozwe na polisi ; icyemezo cy’uko uwahohotewe yapfuye cyatanzwe n’umutegetsi ubifitiye ububasha ; ibyemezo by’amavuko by’uwahohotewe n’iby’abamufiteho uburenganzira ; icyemezo cy’umwirondoro wuzuye w’uwahohotewe n’uw’abamufiteho uburenganzira ; ibyemezo by’uko abamufiteho uburenganzira bariho ; icyemezo cy’ubushyingiranwe cy’uwo bashyingiranwe ukiriho ».
## Page 5
[17] Yakomeje asobanura ko no mu nkiko zibanza iyi nyandiko itigeze igaragara, cyane cyane mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, igihe rwacaga urubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, kuko rwivugiye ko “kuba SONARWA na Karonkano batarigeze bagaragaza inyandiko y’ubwumvikane ubwabyo bidahagije kwerekana ko habayeho uburiganya”4. [18] Yongeyeho ko kandi kuba iyi nyandiko ari ubwa mbere igaragaye mu Rukiko rw’Ikirenga, bigomba kumvikana ko Urukiko rwaciye urubanza rudafite ikimenyetso cy’uko ababuranyi bikiranuye, ko ndetse iki kimenyetso kidakwiye gusuzumwa kuri uru rwego kuko kitaburanyweho mu manza zose zabanje, ashimangira ko ingingo ya 11 y’Iteka rya Perezida yirengagijwe, ko nta kwikiranura kwabayeho. [19] Kuri Karonkano Etienne, Me Nsengiyumva Eugène yibukije ingingo ya 70 y’Itegeko Nº 45/2011 ryo ku wa 25/11/2011 rigenga amasezerano abakiliya be bashingiyeho bamurega, iteganya ko « Buri ruhande rufite inshingano yo kurangiza amasezerano nta buriganya kandi rukarangwa n’imikorere myiza yemerwa ku bagiranye amasezerano ». Akomeza asobanura ko urukiko rwavuze ko nta ruhare yagize mu buriganya aregwa kandi nyamara ataragaragaje ikimenyetso cy’uko yabahaye inyandiko y’ubwumvikane yakoranye na SONARWA; asoza avuga ko uburyo Karonkano yitwaye mu butumwa yahawe bitandukanye n’ibiteganywa n’iyi ngingo, bityo uru Urukiko rukaba rukwiye kwemeza ko yagize uruhare rukomeye mu buriganya bakorewe. [20] Me Bagomora Charles uhagarariye SONARWA avuga ko habaye ubwumvikane hagati yayo n’abarega ku wa 28/05/2010, bishyurwa amafaranga yumvikanyweho, ko rero asanga SONARWA yarubahirije ibiteganywa n’ingingo 9 (3) y’Iteka rya Perezida5, bityo inkiko zabanje zikaba nta kosa zakoze kuko zashingiye ku buhamya bwa Karonkano Etienne wari intumwa uvuga ko yashyikirije abamutumye inyandiko y’ubwumvikane. [21] Asobanura ko kubera ko dosiye yari yarumvikanyweho kera bitoroshye kuyibona, ariko kuko abarega bakomeje imanza kandi bemeza ko nta bwumvikane bwabayeho, SONARWA yashyizeho itsinda ry’abakozi barayishaka aho ibonekeye niho itangiye ikimenyetso cy’ubwumvikane, asoza asaba Urukiko kubona ko impamvu z’akarengane zashingiweho zitandukanye n’ibimenyetso byatanzwe nyuma, bityo bikaba bigomba gusuzumanwa ubushishozi. [22] Karonkano Etienne yunganiwe na Me Ruganza Bin Seba avuga ko yahawe ububasha bwo gukurikirana indishyi za Mukakalisa Alphonsine n’abana be muri SONARWA. Akomeza avuga ko hagati ye na SONARWA habaye ubwumvikane yemera kwishyura 357.000 Frw, ashyikirizwa beneyo bari bamutumye binyuze kuri konti bari bafunguje. [23] Avuga ko ajya kureba SONARWA nta mibare y’indishyi yateguye, ko ahubwo ariyo yayikoze imubwira ko ishingiye ku itegeko, indishyi igomba gutanga zihwanye na 357.000 Frw, atazemera akagana inkiko. Asoza avuga ko ibyari byumvikanyweho yabimenyesheje ba nyirubwite bakabyemera nyuma yo kubaha impapuro zakoreshejwe mu bwumvikane, ari na zo
4 Reba urubanza RCA 00001/2023/HC/RSZ, p.6, igika cya 22. 5 Ingingo ya 9, igika cya 3 y’Iteka rya Perezida No 31/01 ryo kuwa 25/08/2003 rishyiraho uburyo bwo kwishyura indishyi ku bubabare bw'umubiri buturutse ku mpanuka zitewe n'ibinyabiziga, iteganya ko « iyo abagiranye amasezerano bumvikanye ku buryo bwo kuriha amafaranga atangwa, bagomba gukurikiza ku buryo budasubirwaho iryo rihwa ry’ayo mafaranga »
## Page 6
bifashishije babikuza amafaranga SONARWA yari yabageneye n’ubwo nta bimenyetso abifitiye kuko byakorwaga mu kivandimwe. Uko Urukiko rubibona [24] Ingingo ya 12 y’Iteka rya Perezida N° 31/01 ryo ku wa 25/08/2003 rishyiraho uburyo bwo kwishyura indishyi ku bubabare bw’umubiri buturutse ku mpanuka zitewe n’ibinyabiziga, iteganya ko “Mu gihe cy’iminsi mirongo itatu uhereye ku itariki y’iyakirwa ry’uburyo bwo kwishyura bwatanzwe n’Umwishingizi, abafite uburenganzira bahita batanga icyemezo cyabo kuri ubwo buryo bwatanzwe. Iyo icyo gihe kirenze, nta cyemezo cyatanzwe, bifatwa nk’aho abafite uburenganzira babyemeye. Iyo hatabayeho ubwumvikane ku buryo bwo kuriha amafaranga atangwa, uburyo bwatanzwe n’Umwishingizi ntibwemerwa. Iyo habayeho ubwumvikane ku buryo bwo kuriha, abagiranye amasezerano bagomba gukurikiza ku buryo budasubirwaho iryo rihwa ry’ayo mafaranga”. [25] Ingingo ya 11 y’Iteka rya Perezida rimaze kuvugwa, iteganya ko « Iyo umwishingizi amaze kwakira inyandiko zavuzwe mu ngingo ibanza6 kandi zerekana ko isaba ry’indishyi rifite ishingiro, ashyikiriza uwahohotewe, mu gihe kitarenze iminsi mirongo itatu, uburyo bwo kwishyura busobanutse kandi butanga imibare ijyanye n’itangwa ry’indishyi ». Mu Gifaransa yanditse itya: « Dès que l’assureur a réceptionné tous les documents cités à l’article précédent et justifiant le bien fondé de sa demande d’indemnisation, il transmet à la victime, endéans trente jours, une propostion de règlement motivée et chiffrée relative à l’indemnisation. » [26] Ingingo ya 23 y’Iteka rya Perezida ivuga ko « Amafaranga atangirwa ku ibangamirwa ry’umubano igihe umuntu apfuye, agomba guhabwa gusa abantu bavugwa hepfo kandi hakurikijwe ibiteganywa n’iri Teka: uwo bashakanye: 1 x umushahara w’umwaka muto ntarengwa wemewe n’amategeko; ababyeyi n’abana b’isezerano cyangwa bemewe n’amategeko: 0,75 x umushahara w’umwaka muto ntarengwa wemewe n’amategeko; abavandimwe babo: 0,5 x umushahara w’umwaka muto ntarengwa wemewe n’amategeko ». [27] Urukiko rusanga mu mushinga wo kwikiranura uri muri dosiye (proposition de transaction) nta mushahara w’umwaka muto ntarengwa wemewe n’amategeko (SMIG) nta n’igipimo (TAUX) byabariweho indishyi byanditseho; kuri paji ya 2, y’uwo mushinga kandi, mu gice cyagenewe icyo abagiranye ibiganiro bongeraho « Autres observations7 » nta cyanditseho, haba ku ruhande rw’uregera indishyi (proposition de la victime), haba ku rw’umukozi w’Umwishingizi. Rusanga nanone kuri uyu mushinga wo kwikiranura handitse abavandimwe batatu gusa kandi ari bane nk’uko dosiye y’urubanza ibigaragaza; ibi byose bikaba bigaragaza ko umushinga wo kwikiranura uri muri dosiye utujuje ibiteganywa n’amategeko, ku buryo wahabwa agaciro. [28] Abahanga mu mategeko bavuga ko kwikiranura ari amasezerano abayagiranye bakora barangiza ikibazo cyari hagati yabo, cyangwa se cyashoboraga kuvuka, buri wese agize ibyo
6 Voir supra note 3. 7 Aha niho hari kugaragara indishyi Karonkano Etienne yaje asaba SONARWA, izo SONARWA yatanze n’ishingiro rya zo; impamvu zatumye indishyi z’ibangamirabukungu zitishyurwa n’ishingiro ry’icyo cyemezo, niba hari umurongo watanzwe n’Urukiko rw’Ikirenga nawo ukibutswa, etc., mbese aha hari kwandikwa ibisobanuro byose byerekeye kwikiranura.
## Page 7
yigomwa. « La transaction est un contrat par lequel les parties terminent une contestation née, ou préviennent une contestation à naître, en s’accordant des concessions réciproques8 ». [29] Aba bahanga mu mategeko muri iki gitabo cyabo bakomeza basobanura ko: ikorwa ry’amasezerano yo kwikiranura ryubahiriza ibiteganywa n’amategeko rusange agenga ikorwa ry’amasezerano kugirango kwikiranura kugire agaciro. [30] Bakomeza basobanura ko amasezerano yo kwikiranura ashingiye ku kwemeranya (consensuel), ko mu kwikiranura bisaba ko hari ibyo wari ufiteho uburenganzira uhara, ibyo bikaba bisaba ko ukora amasezerano yo kwikiranura aba abifitiye ubushobozi (capacité) n’ububasha (le pouvoir de disposer des droits concernés). Ikindi bitewe n’imiterere ya bene ayo masezerano, uhawe ubutumwa bwa rusange ntashobora kuyakora mu izina ry’uwamutumye ngo agire agaciro. [31] Abo bahanga nanone bavuga ko, bitewe nuko kwikiranura ari amasezerano akomeye kuko harimo kugira ibyo uhara, bisaba gushishoza kugira ngo bigaragare neza ko koko abagiranye ayo masezerano hari ibyo bemeranyije. Banzura bavuga ko, kimwe no mu yandi masezerano, no mu kwikiranura impande zombi zigira ibyo zemeranyaho mu buryo bwemewe kandi busobanutse9. [32] Ku birebana n’ubutumwa bwahawe Karonkano Etienne10, Urukiko rusanga bwanditse muri aya magambo: « Njyewe Mukakalisa Alphonsine, umubyeyi wa Nshyimyumuremyi François, mpaye Karonkano Etienne uburenganzira bwo gukurikirana impanuka yakorewe Nshimyumuremyi François ikamuviramo gupfa, ayikorewe na Bus ya ONATRACOM kugira ngo tubone indishyi zikomoka kuri iyo mpanuka ». [33] Urukiko rurasanga mu rwego rw’amategeko, ubutumwa buteye butya bureba gusa ibikorwa byo gucunga umutungo (actes d’administration), ni ukuvuga ko butarimo ibikorwa byo guhara (actes de dispostion). Ubutumwa bwo guhara ikintu, gutanga ingwate ku bintu bitimukanwa cyangwa ikindi gikorwa cyemerewe nyir’ibintu gusa bugomba kubigaragaza mu buryo bweruye11. [34] Abahanga mu mategeko bavuga ko utanze ubutumwa bwo gukora icyo azabona gikwiye, ikiri mu nyungu ze cyangwa bwo gukora ibikorwa byose nawe ubwe yashoboraga kwikorera, aba
8 Loic CADIET « Dictionnaire de la Justice », Paris, 2004, verbo Transaction. 9 « La transaction étant un contrat, elle est soumise au droit commun des contrats pour ce qui relève de sa validité […]. La transaction est donc en principe un contrat consensuel. Il reste que le contrat de transaction est un acte de disposition puisqu’il consacre la renonciation à un droit. Par conséquent, celui qui renonce doit jouir de la capacité et du pouvoir de disposer des droits concernés […] De surcroît, son caractère d’acte de disposition empêche qu’un mandataire n’ayant reçu qu’un mandat général, puisse valablement contracter une transaction pour le compte de son mandant. Etant un acte de disposition, la transaction est un acte grave, et il faut s’assurer de la réalité du consentement de ceux qui la concluent. Comme toute convention, la transaction implique que les parties aient échangé un consentement valable et éclairé », op.cit. supra note 8. 10 Inyandiko yahawe Karonkano Etienne yiswe GUTANGA UBURENGANZIRA, ariko mu rwego rw’amategeko ni UBUTUMWA, iri jambo urisanga mu ngingo ya 529 Code civ.III. mu Kinyarwanda, mu gitabo Codes et lois usuelles du Rwanda, Vol.II, cyanditswe na Gakwaya Jean, Gasasira Ephrem, et alii. 11 Article 1988 Code civil Français, édition 2008, Dalloz: « Le mandat conçu en termes généraux n’embrasse que les actes d’administration. S’il s’agit d’aliéner ou hypothéquer, ou de quelque autre acte de propriété, le mandat doit être exprès ».
## Page 8
atanze ubutumwa bwa rusange, bene ubwo butumwa bukaba bureba ibikorwa byo gucunga umutungo12. [35] Tugarutse ku myandikire y’ububasha bwahawe Karonkano Etienne amagambo y’ingenzi arimo ni: « gukurikirana impanuka […] kugira ngo tubone indishyi » : aya magambo yumvikanisha ko ububasha yahawe bwerekeye kwegera SONARWA akamenya ibisabwa (impapuro zo mu butegetsi), akamenya indishyi yemera kwishyura nta manza zibayeho etc., ibi byose akaba ari ibikorwa byo ku rwego rwo gucunga umutungo ; mu gihe kwikiranura bikenera ububasha bweruye nk’uko twabibonye (un mandant spécial). [36] Ku byerekeye amasezerano y’ubutumwa ajyanye no kwikiranura, abahanga mu mategeko bibaza agaciro ko kwikiranura gukozwe n’utabifitiye ububasha bwuzuye (buhagije) cyangwa se agaciro k’ibikorwa byakozwe n’intumwa bitari mu bubasha bwayo, birenze ububasha yahawe. Basobanura ko ibyo bikorwa bifatwa nkaho bitabayeho kuko nta kwemera k’uwatanze ubutumwa kwabayeho (inexistence pour défaut de consentement du mandant). Muri ayo masezerano uwahawe ubutumwa aba yahagaragaye mu izina ry’uwabumuhaye, ariko nta bubasha aba afite bwo kumuhagararira mu gihe yarenze ku bubasha yahawe. Ibyo bigasobanura ko uwatanze ubutumwa aba adahagarariwe muri ayo masezerano, inkurikizi ikaba ko nta kwemera kuba kwabayeho ku ruhande rw’uwatanze ubutumwa, bisobanuye ko nta n’amasezerano aba yabayeho13. [37] Ku birebana n’uru rubanza, mu iburanisha, Karonkano Etienne yasobanuye ko nta mubare w’amafaranga y’indishyi yateguye asaba SONARWA, ko ahubwo ari yo yatanze umubare ivuga ko yashingiye ku itegeko; ibi bikaba byaranashimangiwe na Me BAGOMORA Charles uyiburanira wavuze ko abarega nta mibare bahaye intumwa yabo, ko kandi iyi ntumwa nta mibare yashoboraga gutanga kuko atari umunyamategeko; gusa akemera ko impande zombi zagiranye ibiganiro buri wese akagira icyo yigomwa. Urukiko rurasanga ariko nta kimenyetso kigaragaza ibyo biganiro n’ibyo buri ruhande rwigomwe, kandi nyamara kwigomwa kuri muri kamere yo kwikiranura nk’uko byasobanuwe n’abahanga mu mategeko bavuzwe haruguru. [38] Rushingiye ku bumenyi bukeya bwa Karonkano Etienne mu rwego rwa tekiniki cyangwa se rw’amategeko agenga irihwa ry’indishyi z’abakomerekeye mu mpanuka itewe n’ikinyabiziga kigendera ku butaka nk’uko n’uhagarariye SONARWA abyemeza, Urukiko rurasanga igihe cyo kwemeza burundu no gusinyira indishyi zagombaga kwishyurwa, SONARWA yari gusaba ko
12 12 « Celui qui donne à son mandataire de faire tout ce qu’il jugera convenable pour ses intérêts, ou pouvoir de faire tous les actes qu’il pourrait faire lui-même, donne un mandat conçu en termes généraux; ce mandat ne comprendra que les actes d’admnistration » (Encyclopédie de droit civil belge, code civil, I, Tome VI, articles 1915 à 2281, p.103, n°4 al.3, par Gustave BELTJENS, Bruxelles, Etablissement Emile Bruylant, 1907). 13 13 « Quel serait l’effet d’une transaction faite sans pouvoir suffisant? La question doit être généralisée, et l’on doit se demander quel est l’effet de tout acte qu’un mandataire a fait en excédant ses pouvoirs. L’article 1998 dit que le mandant n’est pas tenu de ce que le mandataire a fait au-delà de son pouvoir, et l’article 1997 décide que le mandataire n’est tenu d’aucune garantie envers celui avec lequel il a traité s’il lui a donné connaissance suffisante de ses pouvoirs. […] l’acte fait par le mandataire sans pouvoir est-il nul à l’égard de toutes les parties, ou le mandant seul peut-il se prévaloir de la nullité? A nontre avis, il y a plus que nullité, l’acte est inexistant faute de consentement. En effet, le mandataire y a figuré au nom du mandan; or, il n’a aucune qualité pour le représenter en dehors des limites de son pouvoir ; donc, quand il dépasse ces limites, le mandant n’est plus représenté, il ne consent pas ; par suite il y a absence de consentement, ce qui entraîne l’inexistence du contrat même. » (François LAURENT, Principes de droit civil, Bruxelles, Bruylant – Christophe et cie., 1877, p.486-487, N° 434).
## Page 9
Mukakalisa Alphonsine asinya ubwe cyangwa se agatanga indi nyandiko yihariye yemezamo ko abonye umushinga wo kwikiranura kandi ko yemeye kwishyurwa indishyi zanditsemo zingana na 357.000 Frw, nk’uko biteganywa n’ingingo ya 12 y’Iteka rya Perezida yavuzwe haruguru. Kubigenza gutyo byari kugaragaza kwemeranya kwemewe kandi gusobanutse kwagarutsweho n’abahanga mu mategeko twabonye (consentement valide et éclairé des parties). [39] Urukiko ruributsa ko muri iyi dosiye, SONARWA yishyuye indishyi zingana na 357.000 Frw ku mpanuka yateje urupfu rw’umuntu ufite imyaka 21. Hashingiwe ku biteganywa n’Iteka rya Perezida mu ngingo zaryo twabonye n’ibi bisobanuro by’abahanga mu mategeko, izi ndishyi bigaragara ko ari nkeya cyane ku buryo zafatwa nk’aho ari ntazo kuko mu by’ukuri SONARWA ntacyo yigomwe. Ibi bikaba bishimangirwa n’abahanga mu mategeko basonbanura ko nta kwikiranura kuba kwabayeho mu gihe hari uruhande rwemeye guhara uburenganzira bwarwo ruhawe ikiguzi kiri hasi cyane gisa nk’aho ari ntacyo14. [40] Hashingiwe ku bisobanuro byose byatanzwe haruguru, Urukiko rusanga inyandiko yo ku wa 28/05/2010 yiswe iyo kwikiranura yakozwe hagati ya SONARWA na Karonkano Etienne itahabwa agaciro nk’ak’amasezerano yo kwikiranura hagati ya SONARWA na Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Valentine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline na Nyiransabimana Dorothée, kuko kuri bo ayo masezerano ntayabayeho. [41] Iburanisha ry’uru rubanza mu mizi rizakomeza ku kirego kijyanye n’indishyi zikomoka ku mpanuka yo mu muhanda Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Valentine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline na Nyiransabimana Dorothée basabaga mu Rukiko Rwisumbuye rwa Karongi, icyo gihe kandi akaba ari nabwo hazasuzumwa ikibazo cy’indishyi zasabwe muri uru rubanza. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [42] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Valentine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline na Nyiransabimana Dorothée gisaba gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RCA 00001/2023/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi kuwa 16/10/2023, gifite ishingiro; [43] Rwemeje ko nta kwikiranura kwabayeho hagati ya Mukakalisa Alphonsine, Musabyimana Valentine, Nyiraneza Rosine, Nyiranzabandora Aline na Nyiransabimana Dorothée na SONARWA General Insurance Company Ltd; [44] Rwemeje ko iburanisha ry’urubanza rizakomeza hasuzumwa ibijyanye n’indishyi zikomoka ku mpanuka zari zasabwe mu Rukiko Rwisumbuye rwa Karongi; [45] Ruvuze ko urubanza ruzongera kuburanishwa ku itariki ya 07/01/2025 saa tatu (9h).
14 « Réalité des concessions. Il n’y a pas transaction lorsqu’une partie abandonne ses droits pour une contrepartie si faible qu’elle est inexistante » (Note 2, sous art.2044 du Code civ. Paris, Dalloz, 107 édition, 2008, p. 2183).