MUKANTAGOZERA N’UNDI v ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL Ltd)
- Citation
- RCA 00005/2022/HC/RSZ
- Status
- Civil
- Jurisdiction
- Rwanda
- Court
- High Court
- Decision
- 5 September 2022
- Posture
- Civil Appeal / High Court Appellate Judgment
- Case number
- RCA 00005/2022/HC/RSZ
- Language
- Kinyarwanda
More details
- Court
- High Court
- Decision
- 5 September 2022
- Posture
- Civil Appeal / High Court Appellate Judgment
- Case number
- RCA 00005/2022/HC/RSZ
- Language
- Kinyarwanda
On this page
Professional case brief
Research organized from the available case record
01
Holding and result
The applicants failed to prove that at the time of expropriation the land was classified as residential or that the power line rendered the entire land unusable for its designated agricultural purpose. Compensation must be based on the land's status and use at the time of expropriation, and only for the portion directly affected. The subsequent change of land use does not entitle the applicants to additional compensation.
Court disposition
appeal dismissed
Orders
- The appeal by Mukantagozera Alexie and Mbanda Jean de Dieu is dismissed as unfounded.
- The judgment of the Intermediate Court of Karongi (RC 00021/2021/TGI/KNG) is upheld.
- Applicants are ordered to pay EDCL Ltd a total of 750,000 RWF for legal fees and costs at both trial and appellate levels.
- No further compensation is awarded beyond the 929,414 RWF already determined for damaged property.
02
Material facts
Parties
Mukantagozera Alexie
ApplicantMbanda Jean de Dieu
ApplicantEnergy Development Corporation Limited (EDCL Ltd)
RespondentAmounts and remedies
- Compensation Awarded for Damaged Property: RWF 929,414
- Legal Fees and Costs Awarded to Respondent: RWF 750,000
03
Procedural history
Posture
Civil Appeal / High Court Appellate Judgment
04
Questions and positions
Legal issues
- 01
Whether the applicants are entitled to compensation for the entire land or only for the portion affected by the power line
- 02
Whether the change of land use after the expropriation process entitles the applicants to higher compensation
Party arguments
- Applicant
- Applicants argued that their land, traversed by high-voltage power lines, was rendered unusable and should be compensated at the value for residential land, as it was later classified as urban by the District Council. They claimed the expropriation and compensation process ignored the full impact and only valued the portion directly affected by the power line, not the whole property.
- Respondent
- Respondent (EDCL Ltd) argued that at the time of expropriation and construction of the power line, the land was classified and used for agriculture, not residential purposes. Compensation was calculated based on the actual use and only for the portion directly affected. The subsequent change in land use does not retroactively entitle the applicants to higher compensation.
05
Court’s reasoning
Legal principles
- 01
Article 2, 27, 34 of Law No. 43/2013 of 16/06/2013 governing land in Rwanda
Compensation for expropriation is based on the status and use of the land at the time of expropriation, not on subsequent changes or intended future use.
- 02
Article 2, 27, 34 of Law No. 43/2013 of 16/06/2013 governing land in Rwanda
Land rights are evidenced by official documents or contracts with the competent authority, not by resolutions of the District Council alone.
06
Ratio, limits and disposition
Ratio decidendi
The applicants failed to prove that at the time of expropriation the land was classified as residential or that the power line rendered the entire land unusable for its designated agricultural purpose. Compensation must be based on the land's status and use at the time of expropriation, and only for the portion directly affected. The subsequent change of land use does not entitle the applicants to additional compensation.
Obiter and limits
- The presence of power lines over agricultural land does not necessarily prevent continued agricultural use, as is common practice nationwide.
- Compensation claims must be substantiated by evidence of actual loss or restriction of use at the relevant time, not by later administrative reclassifications.
Court disposition
appeal dismissed
- The appeal by Mukantagozera Alexie and Mbanda Jean de Dieu is dismissed as unfounded.
- The judgment of the Intermediate Court of Karongi (RC 00021/2021/TGI/KNG) is upheld.
- Applicants are ordered to pay EDCL Ltd a total of 750,000 RWF for legal fees and costs at both trial and appellate levels.
- No further compensation is awarded beyond the 929,414 RWF already determined for damaged property.
Source and reliance status
High Court · 5 September 2022
This page organises the available record for research. Confirm quotations, current status, and subsequent treatment against the official source before relying on the case.
Judgment reading view
Judgment text
The complete available source text.
High Court
Civil· 5 September 2022
MUKANTAGOZERA N’UNDI v ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL Ltd)
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2022-09-05 - Case/document no.: RCA 00005/2022/HC/RSZ - Collection: High Court
Text
Page 1
MUKANTAGOZERA N’UNDI v ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL Ltd) [Rwanda URUKIKO RUKURU - RCA 00005/2022/HC/RSZ (Bandora, P.J) 05 Nzeri 2022] Amategeko y’imanza mbonezamubano - Iyimurwa kubera imirimo y’inyungu rusange - Ibarwa ry’ingurane -Ibarwa ry’ingurane rishingira ku biriho mu gihe cy’iyimurwa kubera imirimo y’inyungu rusange, ntabwo ari ibizaza kuhakorerwa. Amategeko y’imanza mbonezamubano – Ubutaka – Uburenganzira ku butaka - Uburenganzira umuntu afite ku hutaka bugaragazwa n’urupapuro cyangwa amasezerano ubutunze yagiranye n’ikigo cyangwa n’Ubuyobozi bubifitiye ububasha, bityo ntabwo uburenganizra umuntu afite ku butaka buturuka ku byemezo byafashwe n’Inama Njyamana y’Akarere. Incamake y’ikibazo: Kuwa 30/12/2011 Mukasine yagurishije Mukantagozera umurima ubaruye kuri nomero 162, ubarizwa Ruganda-Gasura-Bwishyura-Karongi-Intara y’Iburengerazuba ariko ntibakora ihererekanya mutungo. Ubwo butaka bwaje kujya bunyuzwamo umuyoboro w’amashanyarazi kuva 2013 kugeza 2017 bikozwe na Energy Development Corporation Limited (EDCL). Mu mwaka wa 2019 EDCL, ishingiye ku ibarura ry’ibintu byari kubutaka bwavuzwe, yakoresheje ibarura ry’agaciro karyo, iza gusanga kangana na FRW 929,414, ariyo yageneye Mukantagozera. Uyu yaje kwandikira EDCL ayimenyesha ko atishimiye agacirio ubutaka bwe bwahawe kuko butabaruwe bwose akavuga ko habaruwe igice cyahanyuze umuyoboro gusa akavuga ko
n’ahasigaye hari kubarwa akahishyurirwa ngo kuko nta kindi gikorwa azakoreramo. Ku wa 20/12/2019 Mukantagozera yaje kugirana amasezerano n’ikigo cy’ubutaka ku isambu yavuzwe yari yaraguze na Mukasine hanyuma ahinduza imikoreshereze y’ubutaka iba ugutura aho kuba ubuhinzi anabishingiraho asaba ko ubutaka bwe bwakongera bukabarurwa agahabwa indishyi ikwiye. EDCL yamusubije ko ibyo asaba atabihabwa kuko ibyo yanyujije muri icyo kibanza bwari ubutaka bugenewe ubuhinzi kandi ko bitabuza imirimo y’ubuhinzi gukomeza akaba ariyo mpamvu hatanzwe amafaranga ahwanye n’ibikorwa byangijwe na biriya byuma gusa. Mukantagozera na Mbanda bafatanyije ubwo butaka batanze ikitregoi mu rukiko rwisumbuye rwa Karongi urukiko rwemeza ko bahabwa indishyi z’aho ibyuma byanyuze gusa hanyuma ntibishimnira icyo cyemezo bakijuririra mu Rukiko Rukuru Urugereko rwa Nyanza. Urukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba Ubutaka bwagaragajwe mu kirego bwanyujijwemo ibyuma by’amasahanyarazi na EDCL ko ntacyo bushobora gukorerwamo ku buryo bwabarirwa indishyi ikwiye. Abarega bavuga ko ubutaka bwabo bwashyizwe mu hantu hafatwa nk’Umujyi n’Inama Njyanama y’Akarere ka Karongi yo ku wa 19/01/2013 bakaba basaba indishyi ikwiye ingana n’agaciro k’ubutaka bwabo bagaragaje, cyane ko umutungo wabo wahungabanyijwe n’insinga z’amashanyarazi ziwunyuraho ku buryo baramutse bakomeje kuwukoresha byashyira ubuzima bwabo mu kaga. EDCL yo yiregura ivuga ko ubwo ubwo butaka bwabarurwagwa hanyuzwamo umuyoboro w’amashanyarazi, butari bugenewe guturwamo ko ahubwo hari hagenewe ubuhinzi bityo indishyi zatanzwe zikaba zari zikwiranye n’ibyabaruwe.
Page 2
Incamake y’icyemezo: 1.Ibarwa ry’ingurane rishingira ku biriho mu gihe cy’iyimurwa kubera imirimo y’inyungu rusange,ntabwo ari ibizaza kuhakorerwa bityo ibyo abarega basaba byo kubarirwa indishyi hagendewe ko ubutaka bwahinduje ubwo gutura nta shingiro byahabwa.
2. Uburenganzira umuntu afite ku butaka bugaragazwa n’urupapuro cyangwa amasezerano ubutunze yagiranye n’ikigo cyangwa n’Ubuyobozi bubifitiye ububasha, ntabwo uburenganzira umuntu afite ku butaka buturuka ku byemezo byafashwe n’Inama Njyamana y’Akarere bityo ibyo abarega bavuga ko Inama njyanama y’Akarere yemeje ko ubutaka bwabo bushyizwe mu mbago z’umujyi ntibyashingirwaho kuko icyo gihe amasezerano y’ubukode bw’ubwo utaka yagaragazaga ko bwagenewe ubuhinzi. Ubujurire nta shingiro bufite; Urubanza RC 00021/2021/TGI/KNG ruhamanye agaciro karwo. Amategeko yashingiweho atagikoreshwa: Itegeko Nº 43/2013 ryo kuwa 16/06/2013 rigenga ubutaka mu Rwanda, ingingo ya 2, 27, 34. Nta manza zifashishijwe Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku wa 30/12/2011 Mukasine Beata yagurishije Mukantagozera Alexie umurima ubaruye kuri nomero 162, ubarizwa Ruganda-Gasura-Bwishyura-Karongi-Intara y’Iburengerazuba. [2] Kuva icyo gihe Mukasine Beata yagurisha Mukantagozera Alexie ubwo butaka, bwakomoeje kumwandikwaho nk’uko bigaragazwa n’amasezerano y’ubukode burambye nº 162/KAR/BWI yagiranye n’ikigo cy’ubutaka. [3] Uburenganzira bw’ubwo bukode buramnbye bwateganyaga ko Umukode ahaye ukodesha uburenganzira bw’ubukode bw’igihe cy’imyaka mirongo icyenda n’icyenda (99) kandi bukaba bugenewe ubuhinzi. [4] Kuva mu myaka ya 2013 na 2017, ubwo butaka bwagiye bunyuzwamo umuyoboro w’ amashanyarazi wa Kivu Watt
ugizwe n’ insinga za haute tension ziri ku mapironi atatu (3) yinjiza umuriro mu ruganda rw’ amashanyarazi rwa EDCL bahana imbibi ukaba waranyujijweho na ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL), nta ndishyi ikwiye ibanje kwishyurwa. [5] Mu mwaka wa 2019, ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL), ishingiye ku ibarura ry’ibintu byari kubutaka bwavuzwe, yakoresheje ibarura ry’agaciro karyo, iza gusanga kangana n’amafaranga 929,414 frw, ariyo yageneye Mukantagozera Alexie
Page 3
[6] Kuwa 22 Kanama 2019 no kuwa 4 Gashyantare 2020 Mukantagozera Alexie yagiye yandikira Ubuyobozi bwa ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL) abumenyesha ko atishimiye uko ibarura ryagenze kuko amafaranga hagenewe ari make cyane ko batashyizemo agaciro kubutaka bwose biriya byuma byanyuzemo, bityo ko nta jkindi ashobora kubukoramo. [7] Kuwa 20/12/2019 Mukantagozera Alexie yaje kugirana amasezerano n’ikigo cy’ubutaka ku isambu yavuzwe yari yaraguze na Mukasine Beata cyerakana noneho ko imikoreshereze y’ubutaka yahindutse ahubwo noneho kigenewe kuturwamo,anagishingiraho asaba ko n’ubutaka bwe bwabarurwa bityo agahabwa indishyi ikwiye.Ariko Ubuyobozi bwa ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL) bugasanga ibyo asaba atabihabwa cyane ko biriya byuma binyuzwa muri icyo kibanza cyari giteganyijwe ubuhinzi kandi ko kuba biriya byuma byanyuzwa mu isambu bitabuza ko imirimo y’ubuhinzi ikomeza,ariyo mpamvu batanze amafaranga ahwanye n’ibikorwa byangijwe na biriya byuma. [8] Mukantagozera Alexie yahisemo kugeza icyo kibazo mu rukiko rwisumbuye rwa Karongi asaba urwo rukiko gutegeka ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL) kumwishyura indishyi zingana n’amafaranga 34,076,800 frw z’ agaciro k’ubutaka n’ibyangijwe ku mutungo no gutanga indishyi zitandukanye. [9] Mu mwanzuro wafashwe n’urwo rukiko kuwa 29/11/2021, RWEMEJE ko ikirego cyatanzwe na Mukantagozera Alexie na Mbanda
Jean de Dieu gihawe ishingiro kuri bimwe.Rwemeje ko Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu nta ndishyi bahabwa z’ingurane y’ubutaka bubaruriye kuri UPI 3/01/02/162.Rwategetse ko ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL ltd) kwishyura Mukantagozera Alexiena Mbanda Jean de Dieu indishyi zikomoka kubikorwa byabo byangijwe byari hejuru y’ubutaka bubaruriye kuri UPI 3/01/02/162 zingana na 929.414 frw.RWATEGETSE ko ingwate y’amagarama yatanzwe na Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu iheze mu isanduku ya Leta kuko ihwanye n’imirimo yakozwe muri uru rubanza. [10] Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu ntabwo bishimiye uwo mwanzuro, bawujuriria muri uru rukiko bavuga ko bahabwa indishyi ikwiye ikomoka ku mutungo wabo wavuzwe haruguru wanyujijweho umuyoboro w’amashanyarazi hadatanzwe indishyi ikwiye [11] Bavuga ko mu guca urubanza urukiko rwakoze isesengura ritariryo kandi ryirengagiza ibimenyetso bigaragririra buri wese ko umutungo ufite UPI: 3/01/02/162 wanyujijweho insinga z’amashanyarazi ku buryo ntacyo wakorerwaho. [12] Bavuga ko muguca urubanza urukiko rwarirengagije ko umuyoboro w’amashanyarazi wubatswe na EDCL ukanyuzwa ku mutungo utimukanwa ufite UPI: 3/01/02/162 wabangamiye uburenganzira bwa Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie. [13] Iburanisha rya nyuma ryabaye kuwa 29/06/2022 rirasozwa, ababuranyi bamenyeshwa ko bazaza gusomerwa kuwa 27/07/2022 saa 09h00, ariko iyo itariki igeze ntirwasomwa kuko umucamanza yari yaragiye mu mahugurwa yamaze icyumwer cyose, ndetse nyuma yaho aza kurwara anahabwa ikiruhuko cy’uburwayi, bikubitiramo n’ikiruhuko cy’Abacamanaza, bityo isomwa rishyirwa kuwa 05/09/2022 saa saa 09h00.
Page 4
[14] Muri uru rubanza harasuzumwa ikibazo cyo kumenya niba: Ubutaka bwagaragajwe mu kirego bwa Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu bwanyujijwemo ibyuma by’amasahanyarazi na ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL) ntacyo bushobora gukorerwamo, bityo bugomba kubarirwa indishyi ikwiye. II. IKIBAZO KIGARAGARA MURI
URU RUBANZA N’ISESENGURWA RYACYO Kubijyanye no kumenya niba Ubutaka bwagaragajwe mu kirego bwa Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu, bwanyujijwemo ibyuma by’amasahanyarazi na ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL), ntacyo bushobora gukorerwamo, bityo bugomba kubarirwa indishyi ikwiye. [15] Ingingo za 2,27, 34 z itegeko nº 43/2013 ryo kuwa 16/06/2013 rigenga ubutaka mu rwanda ryakoreshwaga igihe ibikorwa bivugwa byabereye, yateganyaga ko urupapurompamo rw’ubutaka ari inyandiko igaragaza uburenganzira umuntu afite ku butaka, bushingiye ku mategeko yanditse kandi itangwa n’ubuyobozi bubifitiye ububasha. Urwo rupapuro rukoreshwa ku masezerano y’ubukode burambye kimwe no ku nkondabutaka cyangwa se ubundi buryo bwemewe bugaragaza uburenganzira ku butaka. Buri muntu afite uburenganzira busesuye bwo gukoresha ubutaka bwe hakurikijwe biteganywa n’iri tegeko n’andi mategeko. [16] Inginzo zagaragajwe zishaka kumvikanisha ko uburenganzira umuntu afite ku hutaka bugaragazwa n’urupapuro cyangwa amasezerano ubutunze yagiranye n’ikigo cyangwa n’Ubuyobozi bubifitiye ububasha. [17] Mu rwego rwa mbere urukiko rwisumbuye rwa Karongi rwatanze ibisobanuro bikurikira kuri iki kibazo: " muri doiye hari icyemezo cy’ubukode burambye kibaruriye kuri UPI 3/01/02/162 cyari cyanditse kuri Mukasine Beatha cyatanzwe n’ikigo cy’igihugu gishinzwe imicungire y’ubutaka kuwa 27/12/2011 aho kuri
icyo cyemezo handitseho ko ubwo butaka icyo bwagenwe gukoreshwa ari ubuhinzi, kandi ubwo butaka bukaba bwaraje kwandikwaho Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu nk’uko bigaragara ku cyemezo cy’ubukode burambye cyatanzwe kuwa 20/12/2019 aho kuri icyo cyemezo hagaragara ko ubwo butaka icyo bwagenwe ari ugutura. Urukiko rusanga, kuba Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu, basaba ko bahabwa ingurane y’indishyi z’ubutaka bwabo bubaruriye kuri UPI 3/01/02/162 bagaragaza ko, ubwo ikigo cy’igihugu gishinzwe amashanyarazi cyubakaga umuyoboro w’amashanyarazi mu mwaka wa 2013 wubatswe na Kivu Watt, kuri ubwo butaka bwabo, hanyujijwe insinga hejuru (haute tension) bakaba batabona uko babukoresha ko ubwo butaka bwabo bwagenwe guturamo, rusanga ubwo busabebwabo butahabwa ishingiro, mu gihe, ubwo ikigo cy’igihugu ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL ltd) cyubakaga umuyoboro w’amashanyarazi mu mwaka wa 2013 ubwo butaka bwari bugenwe ubuhinzi nk’uko bigaragara kucyemezo cy’ubukode burambye UPI 3/01/02/162 cyatanzwe kuwa 27/12/2011, mu gihe abarega batabasha kwerekana ko ubwo hubakwaga uwo muyoboro ubwo butaka bwari bugenewe guturamo, mukunyuza insinga hejuru y’abwo bikaba byarababangiye mu kubukoresha nk’uko babiburanisha kandi aribo bafite inshingano zo kugaragaza ukuri kubyo babiranisha. Rukaba rusanga ntaho rwahera rutegeka ko ENERGY DEVELOPMENT CORPORATION LIMITED (EDCL ltd) yishyura Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de
Page 5
Dieu indishyi z’ingurane k’ubutaka bubaruriye kuri UPI 3/01/02/162, ko batabasha kwerekana ko icyo insinga z’amashanyarazi zanyujijwe hejuru y’ubwo butaka mu mwaka wa 2013 bwari bugenewe guhinga icyo byabangamiyeho mu mikoreshereze yabwo, bityo hakaba hatangwa indishyi z’ibikorwa byangijwe byari hejuru y’ubwo butaka zingana n’amafaranga 9 29.414 frw." [18] Uburanira Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu ntabwo yemera ibyo bisobanuro akavuga ko nkuko yakomeje gusobanura ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexia babangamiwe n’iyubakwa ry’imiyobora y’amashanyarazi yubatswe na EDCL, ariko EDCL ikaba itaratanze ingurane ku mutungo wabo wanyujijweho uwo muyoboro, ahubwo ikaba yarakomeje kuvugako nta ndishyi ikwiye yatangwa kuko ngo igihe hubakwaga iyo miyoboro ubutaka bwari bugenewe ubuhinzi, ngo kandi nta kimenyetso kigaragaza ko ubwo butaka bwahindutse imiturire ngo harebwe niba bitarakozwe mu buryo butaribwo, asanga nkuko yakomeje kubigaragaza imvugo ya EDCL nta shingiro yagombaga guhabwa kuko ubutaka bwa Mbanda Jean de Dieu na Mukantagozera Alexie bwashyizwe mu hantu hafatwa nk’Umujyi n’Inama Njyanama y’Akarere ka Karongi yo ku wa 19/01/2013. (Reba Inyandikomvugo y’Inama Njyanama y’Akarere ka Karongi yo ku wa 19/01/2013). [19] Avuga ko nkuko yakomeje kubigarukaho ko umutungo uburanwa uri ahantu ho gutura, akaba abigaragarije ikimenyetso cy’Inyandikomvugo y’Inama
Njyanama y’ Akarere ka Karongi yateranye ku wa 19/01/2013, aho muri iyo nama hemejwe imyanzuro itandukanye aho mu mwanzuro wa 19 yemeje ibiciro by’ubukode bw’ubutaka naho mu mwanzuro wa 20 inama Njyanama yemeje ahantu hafatwa nk’Umujyi, Centre z’ubucuruzi n’icyaro. [20] Avuga ko nkuko bigaragara rero ku mugereka w’iyo myanzuro ku rutonde rw’ahantu Inama Njyanama yemejeko hafatwa nk’Umujyi, agace ubutaka bwa Mbanda Jean de Dieu na Mukantagozera Alexie buherereyemo bwashyizwe mu hantu hafatwa nk’Umujyi, kuri urwo rutonde bigaragarako akagali ka Gasura ari ahantu h’Umujyi. [21] Avuga ko ibi amaze kuvuga, ni nabyo yagaragarije urukiko ku rwego rwa mbere, ko imiyoboro y’amashanyarazi yubutswe na EDCL yabangamiye imikoreshereze y’ubutaka bwa Mbanda Jean de Dieu na Mukantagozera Alexie doreko n’Inzego z’ibanze zegereye abaturage zabyemeje mu nyandiko yazo yo ku wa 30/09/2021, aho zagaragaje ko uwo mutungo wose mu mwaka wa 2013 na 2017 wanyujijweho insinga z’amashanyarazi za haute tensions, kuburyo nta kindi gikorwa cyahakorerwa kuko ubwo butaka bwari bugenewe gutura. (Reba inyandiko yo ku wa 30/09/2021 y’ubuyobozi bw’umudugudu wa Ruganda). [22] Avuga ko kubera izi mpamvu zose yagaragaje asaba ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie bahabwa indishyi ikwiye ingana n’agaciro k’ubutaka bwabo bagaragaje. [23] Avuga ko kuba mu icibwa ry’ urubanza ku rwego rwa mbere urukiko
rwirengagije ko mu mwaka wa 2013 na 2017 iyubakwa ry’ umuyoboro w’amashanyarazi ryakozwe na EDCL ryabangamiye mu buryo bukomeye Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie, kuko umutungo utimukanwa wabo wose ubaruye kuri UPI: 3/01/02/162 ufite ubuso 1,876 sqm uherereye mu Mudugudu wa Ruganda, Akagali ka Gasura, Umurenge wa Bwishyura, Akarere ka Karongi unyurwaho n’ insinga za haute tension ziri ku mapironi atatu (3) yinjiza umuriro mu ruganda rw’ amashanyarazi rwa EDCL bahana imbibi, uwo muyoboro w’ amashanyarazi rero ukaba utuma ntacyo uwo mutungo wabo w’ubutaka wakoreshwa.
Page 6
[24] Avuga ko muguca urubanza, Urukiko ku rwego rwa mbere mu gika cya 11 cy’ urubanza rujuririrwa, isesengura rwakoze aho rwibazaga icyo umuyoboro wahungabanyije ku mutungo w’abaregaga, rukavugako ibyo basaba batabihabwa ngo mu gihe batabasha kwerekana ko ubwo hubakwaga uwo muyoboro ubwo butaka bwari bugenewe guturamo, ngo mukunyuza insinga hejuru yabwo bikaba byarabangamiye mu kubukoresha, rwirengagije ko mu bikorwa EDCL yabonyeko bihungabanywa n’uwo muyoboro harimo n’ inzu yo guturamo yabariwe agaciro kayo, kuko EDCL yabonaga itakomeza gukoreshwa nkuko bigaragara ku ifishi y’igenagaciro (fiche d’expropriation) yashyikirijwe Mukantagozera Alexie ku wa 27/07/2019.Avuga yibaza uburyo habarwa agaciro k’ inzu ariko ubutaka iyo nzu iteretseho bukirengagizwa. [25] Avuga ko kuvugako rero ko abarega batabasha kugaragaza icyo bahungabanyijwe no kunyuza uwo muyoboro w’amashanyarazi hejuru y’ umutungo wabo, urukiko rukaba rwarirengagijeko munsi y’insinga za haute tension nta gikorwa kiba kigomba kuhakorerwa. [26] Avuga ko aha urukiko rukaba rwarirengagije n’ inyandiko yakozwe n’inzego z’ ibanze yo ku wa 30/09/2021 aho muri iyo nyandiko yagaragazagako umutungo ufite UPI: 3/01/02/162 wanyujijweho insinga 110, 30 na 220 z’amashanyarazi mu mwaka wa 2013 na 2017 , ko izo nsinga zinyura hejuru y’ uwo mutungo wose, ku buryo nta kindi gikorwa cyahakorerwa,kandi iyo nyandiko ikanagaragaza ko
abahana imbibi n’ umutungo wa Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie hirya no hino ku mitungo ifite UPI: 3/01/02/161 na UPI: 3/01/02/165 iyo mitungo yabo ari iyo guturwamo. [27] Avuga ko asanga urukiko ku rwego rwa mbere mu guca urubanza mu bika bya 12 -14 by’ urubanza rujuririrwa rwarirengagije ko hari ibimenyetso bigaragaza ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie umutungo wabo wahungabanyijwe n’insinga z’amashanyarazi ziwunyuraho ku buryo baramutse bakomeje kuwukoresha byashyira ubuzima bwabo mu kaga, [28] Avuga ko hari kurebwa igenagaciro ryo ku wa 26/08/2020 ryashyikirijwe EDCL ku wa 28/08/2020 rigaragaza ko umutungo ufite UPI: 3/01/02/162 ufite agaciro kangana na 34,076,800 frw rikaba ariryo rishingirwaho mu kwishyura indishyi ikwiye aho gushingira ku nyandiko ya EDCL yo ku wa 26/11/2020. [29] Uburanira EDCL yireguye avuga ko mu rubanza rujuririrwa urukiko rwasobanuye neza ko ntaho rwahera rutegeka ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie bahabwa ingurane y’ubu butaka bwabo kubera ko batabashije kurugaragariza ikimenyetso kigaragaza icyo iyubukwa ry’umuyoboro w’amashanyarazi ryabangimiye ku buhinzi ubu butaka bwari bugenewe gukoreshwa mu mwaka wa 2013 ubwo EDCL Ltd yubakaga umuyoboro w’amashanyarazi ikanyuza insiga hejuru yabwo (Igika rya 11 -14 by’urubanza rujurirwa). [30] Avuga ko mu bujurire nabwo nta kimenyetso na kimwe kigaragaza ibyo urukiko rwirengagije bashingiraho banenga icyemezo rwafashe. Kubera izo mpamvu rero asanga iyi ngingo y’ubujurire nta shingiro ifite, ahubwo hakwiye kugumaho icyemezo cyafashwe ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie bagomba guhabwa gusa agaciro k’ibikorwa byabo byangijwe kuri ubwo butaka mu gihe cy’iyubakwa ry’umuyoboro w’amashanyari kangana na 929.414 frw.
Page 7
[31] Icyo urukiko ruvana muri izi mpaka mu magambo avunaguye, ni uko uburanira abarega avuga ko ubutaka bwabo bwashyizwe mu hantu hafatwa nk’Umujyi n’Inama Njyanama y’Akarere ka Karongi yo ku wa 19/01/2013. Bityo bagahabwa indishyi ikwiye ingana n’agaciro k’ubutaka bwabo bagaragaje, cyane ko umutungo wabo wahungabanyijwe n’insinga z’amashanyarazi ziwunyuraho ku buryo baramutse bakomeje kuwukoresha byashyira ubuzima bwabo mu kaga. Mu gihe uburanira uregwa asanga nta kosa ryakozwe ku rwego rwa mbere cyane ko ibyuma by’amashanyarazi banyujije muri iyo sambu, icyo gihe ubwo butaka bwari buteganyijwe ubuhinzi. [32] Nk’uko byakomojweho mu miterere y’uru rubanza, ni uko Mukantagozera Alexie yaguze ubutaka cyangwa ikibanza cyagaragajwe na Mukasine Beatha,ubwo butaka bwari bugenewe ubuhinzi nk’uko bigaragazwa n’icyangombwa cy’ubutaka cyatanzwe kuwa 06/01/2012,ndetse amasezerano y’ubukode kuri ubwo butaka yagambaga kurangira mu myaka mirongo icyenda n’icyenda(99)1. [33] Nk’uko na none byakomojweho, ikigo Energy Development Corporation Limited (EDCL Ltd) mu izina ry’uyihagarariye cyanyujije biriya byuma by’amashanyarazi muri icyo kibanza kuva mu 2013-201, kiriya cyangombwa cy’ubutaka kicyanditseho ko ubwo butaka icyo bugamije gukoreshwa ari isambu yo guhingwa. [34] Uburanira abarega avuga ko kuva mu 2013 buriya butaka cyangwa kiriya kibanza, cyari cyaramaze guhindurirwa imikoreshereze na
Njyanama y’Akarere kuko cyari cyamaze gushyirwa mu mugi kandi aricyo gutura/kubakwa, bityo ko yagombaga kubarirwa n’agaciro k’ubutaka kuko atazashobora kuhubaka cyangwa kuhatura. [35] Urukiko rusanga n’ubundi abarega batari batuye muri iyo sambu nk’uko imyirondoro yabo ibyerekana,na none ingano y’inzu yaririmo ntabwo bavuga ko ariye bari batuyemo,ariko cyane cyane ni uko nk’uko byakomojweho mu gika cya 16, uburenganzira umuntu afite ku hutaka bugaragazwa n’urupapuro cyangwa amasezerano ubutunze yagiranye n’ikigo cyangwa n’Ubuyobozi bubifitiye ububasha,bityo ntabwo uburenganizra umuntu afite ku butaka buturuka ku byemezo byafashwe n’Inama Njyamana y’Akarere,na cyane ko ibyo bishoborano kwemezwa n’uko iyo umuntu agiye gusorera ubutaka afite,icyo RRA isuzuma n’icyanditse ku cyangombwa cy’ubutaka ntabwo ireba ibyemezo byafashe na Njyanama y’Akarere,ndetse nta n’ubwo abajuriye bigeze berekana niba barigeze basorera buriya butaka nk’ikibanza kiri mu mugi giteganyijwe kubakwamo. [36] Urukiko rusanga abarega nyuma y’uko baguze buriya butaka,uwo babuguzeyanze kubakorera ihinduranya kuri uwo mutungo2, batangira ubwo imanza zaje kurangira kuwa 31/07/20193, ibyo nabyo byagombye kumvikanisha ko ibyakozwe n’uregwa kuri iyo sambu,icyo gihe iriya sambu ntabwo yari bwajye mu maboko y’abajuriye, byumvikane ko icyo ari ikindi kimenyetso cyerekana ko buriya butaka bwari bugiteganyijwe ubuhinzi. [37] Nk’uko byakomojweho mu miterere mu gika cya 7, Kuwa 20/12/2019 Mukantagozera Alexie yaje kugirana amasezerano n’ikigo cy’ubutaka ku isambu yavuzwe yari yaraguze na 1 Emphytheote 2 Mutation 3 Reba umwanzuro w’Abunzi ndetse n’inyandikomvugo yo kurangiza urwo rubanza
Page 8
Mukasine Beata, cyerakana noneho ko imikoreshereze y’ubutaka yahindutse ahubwo noneho kigenewe kuturwamo,anagishingiraho asaba ko n’ubutaka bwe bwabarurwa, bityo agahabwa indishyi ikwiye,ariko kuwa 27/07/2019, Mukantagozera n’ubwo atemeraga uko ibarura ry’umutungo wangijwe ryagenze,yarabisinyiye asaba ko byose birimo n’ubutaka byahabwa agaciro kabyo,ibyo byumvikana ko iryo barura ryakozwe na kiriya kigo ryakozwe mbere y’uko Mukantagozera Alexie ahinduza amerekezo y’isambu yavuzwe yari ihindutse ikibanza cyo guturamo. [38] Urukiko rusanga rero nk’uko byasobanuwe n’urukiko rwisumbuye rwa Karongo, abajuriye baterekanye impamvu basanga bahabwa agaciro kubutaka kandi ibyo byuma binyura hejuru yabwo ku buryo kububyaza umusaruro usibye kucyubaka batabibujijwe, ntabwo uyu muyoboro w’amashanyarazi wigeze ubangamira ibikorwa by’ubuhinzi ubu butaka bwari bugenewe gukoreshwa. [39] Nyuma y’iyubakwa ry’uyu muboboro w’amashanyarazi no kwishyura ingurane ikwiye kubyangijwe na wo, Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie baje guhinduza icyo ubutaka bwagenewe gukoreshwa babubushyira mu butaka bwagenewe gutura, babikora bagamije indonke kuko bashagaka kugaragaza ko babujijwe kubaka nyamara bari bazi neza ko ubu butaka busanzwe bugenewe ubuhinzi kandi bukaba bunamaze igihe bukoreshwa ubuhinzi butabangamiwe n’insinga z’amashanyarazi zibunyura hejuru. [40] Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera
Alexie mbere yo gusaba ingurane ikwiye, bagomba kugaragaza icyo ubutaka bwari bugenewe gukora mu gihe umuyoboro w’amashanyarazi wubakwaga, kuko nicyo gishingirwaho harebwa icyo bangirijwe bakanagenerwa ingurane ikwiye. Ntabwo bashobora gusaba ingurane bashingiye ku byo ubutaka bugenewe muri iki gihe, ibarwa ry’ingurane rishingira ku biriho mu gihe cy’iyimurwa kubera imirimo y’inyungu rusange, ntabwo ari ibizaza kuhakorerwa. [41] Mu gihe batabasha kugaragaza ko ubu butaka bwari bugenewe ibindi bitari ubuhinzi nta yindi ngurane bahabwa, uretse iy’ibihingwa byangijwe nk’uko bari babibariwe na EDCL Ltd kubera ko umuyoboro w’amashanyarazi utigeze ubangamira ibikorwa by’ubuhinzi bikorerwa muri ubu butaka. Ibi ni nako bimeze ahandi hose kuko insinga z’amashanyarazi za EDCL Ltd zica hejuru y’ubutaka bw’abaturage mu gihugu hose; nyamara ntibibuza abahinzi gukoresha ubutaka bwabo nta nkomyi. [42] Kuvuga ko byabangamira ubuzima bwabo nabyo nta shingiro byahabwa kuko aho umuntu anyuza amaso, ibyo byuma aho binyura abaturage bakomeje guhinga nta nkomyi kandi ntawigeze avuga cyangwa yerekana ko byamugizeho ingaruka. Bityo nta kosa ryo gukosora ryakozwe n’urukiko rwisumbuye rwa Karongi. [43] Kubijyanye n’indishyi batahawe, Mu rubanza rujuririrwa urukiko rwasobanuye neza ko ntaho rwahera rutegeka ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie bahabwa ingurane y’ubu butaka bwabo kubera ko batabashije kurugaragariza ikimenyetso kigaragaza icyo iyubukwa ry’umuyoboro w’amashanyarazi ryabangimiye ku buhinzi ubu butaka bwari bugenewe gukoreshwa mu mwaka wa 2013 ubwo EDCL Ltd yubakaga umuyoboro w’amashanyarazi ikanyuza insiga hejuru yabwo (Igika rya 11 -14 by’urubanza rujurirwa).
Page 9
[44] Aha mu bujurire nabwo nta kimenyetso na kimwe kigaragaza ibyo urukiko rwirengagije bashingiraho banenga icyemezo rwafashe. Kubera izo mpamvu rero iyi ngingo y’ubujurire nta shingiro ifite ahubwo hakwiye kugumaho icyemezo cyafashwe ko Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie bagomba guhabwa gusa agaciro k’ibikorwa byabo byangijwe kuri ubwo butaka mu gihe cy’iyubakwa ry’umuyoboro w’amashanyari kangana na 929.414 frw. [45] Kubijyanye n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’Avoka abajuriye basaba ntayo bahabwa kuko n’ubujurire bwabo nta shingiro bufite,naho kuregwa mu rubanza umuburanura yasabye guhabwa amafaranga kuva ku rwego rwa mbere kugeze mu bujurire,bityo nk’uko biteganywa n’amabwiriza agena ibihembo by’abavoka, Mbanda Jean De Dieu na Mukantagozera Alexie bagomba gusubiza Energy Development Corporation Limited (EDCL Ltd) mu izina ry’uyihagarariye amafaranga ibihumgi magana atanu (500.000) ku rwego rwa mbere na 250.000 kuri uru rwego y’igihembo cy’Avoka n’ayikurikiranarubanza wayiburaniye muri izo nzego zose kuko kuyishora mu manza z’amaherere nta mpamvu, no kuba baranze kuva ku izima bakayishora muri uru rubanza rw’ubujurire. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [46] Rwemeje ko Ubujurire bwa Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu nta shingiro bufite. [47] Rwemeje ko urubanza RC 00021/2021/TGI/KNG rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa KARONGI kuwa 29/11/2021 ruhamanye
agaciro karwo. [48] Rutegetse Mukantagozera Alexie na Mbanda Jean de Dieu kuri uru rwgo gusubiza Energy Development Corporation Limited (EDCL Ltd) mu izina ry’uyihagarariye amafaranga yose hamwe angana n’ibihumbi magana arindwi na mirongo itanu (750.000). y’igihembo cy’Avoka n’ay’ikurikiranarubanza ku nzego zombi. [49] Rwemeje ko ibijyanye n’amafaranga y’amagarama yatanzwe hagwatiriza uru rubanza ahwanye n’ibyarukozwemo byose. [50] Rwibukije ko uru rubanza rutasomewe ku gihe cyari cyatanzwe kubera amahugurwa umucamanza yari aygiyemo yamaze icyumweru cyose, nyuma aza kurwara ajya mu kirihuko cy’uburwayi, bikurikirwa n’ikiruhuko cy’abacamanza, bityo isomwa ryimurirwa kuwa 05/09/2022 saa tatu za mu gitondo.
Case-aware research
Ask AI about this case
The judgment and available research above are public. New questions open in a separate private conversation grounded in this case.