MUNYAMPETA N’UNDI v Me KAYIJUKA N’UNDI
The applications for advocate withdrawal were filed after the Supreme Court had already rendered a final decision on the legal status of Nyiramugwera Zilipa as a legal wife, which is a definitive part of a mixed judgment and cannot be set aside by subsequent withdrawal applications. The applicants failed to meet the...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/LNJUST/RC 00013/2021/SC
- Parties
- Applicant: Munyampeta Clémence (Ineza Ange Clémence); Applicant: Munyampeta Freeson (Niyigena Landry Kevin); Respondent: Me Kayijuka Ngabo; Respondent: Me Mulinga Kadage Laban
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 29 November 2024
- Case Number
- RS/LNJUST/RC 00013/2021/SC
- Procedural Posture
- Civil / Supreme Court Judgment on Application to Set Aside Prior Decision for Advocate Misconduct (ubwigarike)
- Outcome
- Applications for advocate withdrawal dismissed as inadmissible; prior Supreme Court decision upheld; costs and damages awarded against applicants.
- Legal Topics
- Advocate Withdrawal, Finality of Judgments, Mixed Judgments, Inheritance, Family Law
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Munyampeta Clémence (Ineza Ange Clémence)
Applicant
Munyampeta Freeson (Niyigena Landry Kevin)
Applicant
Me Kayijuka Ngabo
Respondent
Me Mulinga Kadage Laban
Respondent
Procedural Posture
Civil / Supreme Court Judgment on Application to Set Aside Prior Decision for Advocate Misconduct (ubwigarike)
Legal Issues
- 1 Whether the applications for advocate withdrawal (ubwigarike) by Munyampeta Clémence and Munyampeta Freeson should be admitted
- 2 Whether the prior Supreme Court decision (RS/INJUST/RC00013/2021/SC of 05/07/2024) can be set aside on grounds of advocate misconduct
Ratio Decidendi
The applications for advocate withdrawal were filed after the Supreme Court had already rendered a final decision on the legal status of Nyiramugwera Zilipa as a legal wife, which is a definitive part of a mixed judgment and cannot be set aside by subsequent withdrawal applications. The applicants failed to meet the legal requirements for advocate withdrawal, as there was no evidence of excess of authority, fraud, or harm to interests before judgment. Thus, the applications are inadmissible and the prior decision stands.
Court Disposition
Applications for advocate withdrawal dismissed as inadmissible; prior Supreme Court decision upheld; costs and damages awarded against applicants.
Orders
- Application for advocate withdrawal by Munyampeta Clémence and Munyampeta Freeson is not admitted.
- The Supreme Court decision RS/INJUST/RC00013/2021/SC of 05/07/2024 remains in force.
Full Case Text
Judgment text and source record
25 paragraphs
# MUNYAMPETA N’UNDI v Me KAYIJUKA N’UNDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2024-11-29 - Case/document no.: RS/LNJUST/RC 00013/2021/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
MUNYAMPETA N’UNDI v Me KAYIJUKA N’UNDI [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA - RS/lNJUST/RC 00013/2021/SC (Ntezilyayo, P.J., Cyanzayire, Mukamulisa, Hitiyaremye, Kazungu, J.) 29 Ugushyingo 2024] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza – Ukwigarika intumwa – Avoka- Uwigarika Avoka agomba kugaragariza Urukiko ko yarenze ku bubasha yamuhaye, ko yagize uburiganya, cyangwa ko yabangamiye inyungu ze kandi uko kwigarika bigasabwa mbere y'uko urubanza rucibwa. Amategeko agenga imiburinishirize y’imanza - Icyemezo gitanga umwanzuro bidasubirwaho – Icyemezo kidasubirwaho ni urubanza ruba rugizwe n’icyemezo gikemura burundu ingingo y’urubanza bidasubirwaho kuko umucamanza adashobora gusubira ku ngingo yamaze gufataho icyemezo mu mizi ariyo mpamvu iyo ngingo ishobora guhita ijuririrwa hatabayeho gutegereza ko urukiko rufata umwanzuro ku gice cy'urubanza gisigaye. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza - Imanza zibanziriza izindi – Imanza zibanziriza izindi ni imanza, mu gihe cy'iburanisha ry'urubanza mu mizi, zifatwamo gusa icyemezo gitegeka icyakorwa kimurikira Urukiko cyangwa icyemezo cy'agateganyo kigira icyo cyemerera umuburanyi kandi izo manza ntizifatwa nk'imanza ndakuka. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza - Urubanza rubumbiyemo icyemezo cy'Urukiko gitanga umwanzuro bidasubirwaho n'icyemezo kibanziriza ikindi (Jugements mixtes) – Ni urubanza rugizwe n'icyemezo gikemura burundu ingingo y'urubanza bidasubirwaho kikanategeka ko hafatwa icyemezo cy'agateganyo cyangwa ikigamije iperereza. Incamake y’ikibazo: Munyampeta yari yashakanye n’abagore batanu nyuma aza gupfa asigira umuhungu we witwa Ntirivamunda ububasha bwo gucunga imitungo yari afite ariko na we ntiyakomeza gutura mu Rwanda, imitungo isigara icungwa n’umwe mu bagore ba Munyampeta witwa Nyiranganizi wari umugore muto. Abakomoka kuri Munyampeta ndetse n’abagore be baje kuregera kugabana iyo mitungo maze hemezwa ko iyo mitungo igabanwa aho ½ cyahawe Nyiranganizi ikindi ½ kigabanwa ku buryo bungana abazungura bose ba nyakwigendera. Nyiramugwera, umwe mu bagore ba nyakwigendera, yasubirishijemo urubanza ku mpamvu z’akarengane, maze mu rubanza rubanziriza urundi rubumbiyemo icyemezo cy’Urukiko gitanga umwanzuro bidasubirwaho, Urukiko rwemeza ko ari umugore w’isezerano wa Munyampeta hasigara ikibazo cyo kumenya ingano y’umugabane yemerewe. Bamwe mu bazungura, Munyampeta Freeson na Munyampeta Clémence, batanze ikirego cyo kwigarika intumwa maze urukiko rusuzuma ikibazo cyo kumenya niba icyo kirego cyakwakirwa. Munyampeta Clémence avuga ko atemera ibyavuzwe n’umwavoka we mu rubanza rubanziriza urundi rwemeje ko Nyiramugwera ari we mugore w’isezerano cyane cyane aho ngo yavuze ko Nyiramugwera yashakanye na Munyampeta mu mwaka wa 1961 afite imyaka 14 kandi barashakanye mu mwaka wa 1966 ndetse ko yanamuhaye n’ibyangombwa bigaragaza igihe yavukiye ntabikoreshe bityo agasaba ko ubwigarike buhabwa ishingiro ndetse n’urubanza rubanziriza urundi No RS/INJUST/RC00013/2021/SC rwatumye ubwigarike bubaho narwo rugaseswa. Me Kayijuka wigarikwa, asobanura ko ntacyo yakoze kitari mu bubasha yahawe kuko umuburanyi atari we ugenera umwavoka ibyo agomba kuvuga kandi nubwo Nyiramugwera yaba yarashyingiwe afite imyaka 14, ntacyo bitwaye kuko umuco utabibuzaga.
## Page 2
Munyampeta Freeson avuga ko hari ibimenyetso yahaye Me Munderere bigaragaza ko Nyiramugwera atabanye na Munyampeta mu mwaka wa 1961 ariko akaba atarabigaragaje mu rukiko bityo ko ibyo yakozwe bikwiye guteshwa agaciro. Me Munderere asobanura ko atigeze avuga ko Nyiramugwera yashakanye na Munyampeta mu 1961 ko ahubwo yavugaga ko mu mategeko nta bagore 2 bazungura kandi n’ibimenyetso yahawe yabikoresheje neza bityo ubwigarike bukaba butahabwa agaciro. Urukiko rusanga n'ubwo mu nyito y'icyemezo cyafashwe mu rubanza No RS/INJUST/RC 00013/2021/SC, cyiswe “urubanza rubanziriza urundi", imiterere yacyo igaragaza ko kibumbiye hamwe icyemezo gitanga umwanzuro bidasubirwaho n'icyemezo kibanziriza ikindi. Incamake y’icyemezo: Icyemezo kidasubirwaho ni urubanza ruba rugizwe n’icyemezo gikemura burundu ingingo y’urubanza bidasubirwaho kuko umucamanza adashobora gusubira ku ngingo yamaze gufataho icyemezo mu mizi ariyo mpamvu iyo ngingo ishobora guhita ijuririrwa hatabayeho gutegereza ko urukiko rufata umwanzuro ku gice cy'urubanza gisigaye; bityo, ikirego cyo kwigarika intumwa cyatanzwe n’ababuranyi nticyakiriwe kuko kigamije gukuraho igice cy'urubanza Urukiko rwamaze gufataho icyemezo gitanga umwanzuro bidasubirwaho. Ikirego kigamije kwigarika intumwa, nticyakiriwe. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y'imanza z'imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, ingingo ya 88, 89, 90 Imanza zifashishijwe: Cour de cassation Belge, 19 février 2018, S.17. 005Z.F, p.4, 5 Inyandiko z’abahanga zifashishijwe: Gérard Cornu, Vocabulaire juridique, Paris, 11e édition, PUF, 1987, p. 525; Serge Guinchard, Droit et Pratique de la Procédure Civile, Editions Dalloz, 2021-2022, p 1683, No 521.44; Yves Strickler, Alexey Varnek, Procedure civile, 11e éd., Bruxelles, Bruylant, 2021, p. 329. Urubanza 1. IMITERERE Y'URUBANZA [1] Mbere y'uko Munyampeta Gaspard apfa ku wa 13/07/1993, yari yarabanye n’abagore 5, aribo Nyiraburanga, Cyurinyana Melanie, Nyiramugwera Zilipa, Murekatete Caritas na Nyiranganizi Félicité ndetse babyarana abana. Nyuma y'urupfu rwe, umutungo we wasigaye ucunzwe n'umuhungu we witwa Ntirivamunda Alphonse kuko ari we wari warahawe ubwo bubasha, nyuma ajya gutura mu mahanga, maze imitungo yacungaga ikomeza gucungwa na Nyiranganizi Félicité, umugore muto wa Munyampeta Gaspard.
## Page 3
[2] Mu bihe bitandukanye habaye imanza zinyuranye abagore, abana, n'abuzukuru ba Munyampeta Gaspard basaba kugabana imitungo yasizwe na Munyampeta Gaspard maze hemezwa ko iyo mitungo yose igurishwa, 1/2 kigahabwa Nyiranganizi Felicite, naho ikindi 1/2 gisigaye kikagabanywa ku buryo bungana abazungura bose ba nyakwigendera. [3] Nyiramugwera Zilipa (umwe mu bagore ba Munyampeta Gaspard) yasubirishijemo urubanza ku mpamvu z’akarengane, hemezwa ko ruburanishwa n’Urukiko rw'Ikirenga, ruhabwa N° RS/lNJUST/RC 00013/2021/SC. [4] Mu rubanza rubanziriza urundi rwaciwe ku wa 05/07/2024, uru Rukiko rwemeje ko Nyiramugwera Zilipa agomba gufatwa nk'umugore wemewe n'amategeko wa Munyampeta Gaspard, akaba afite uburenganzira ku mitungo yasizwe n'umugabo we, ruvuga ko uru rubanza ruzongera kuburanishwa hasuzumwa ikibazo kirebana n'ingano y'umugabane Nyiramugwera Zilipa yemerewe ku mitungo yasizwe na Munyampeta Gaspard, rutegeka ababuranyi kuzagaragaza: imitungo yose yari iya Munyampeta Gaspard, iyagurishijwe muri cyamunara cyangwa mu bundi buryo, umubare w’amafaranga yavuyemo n'abayahawe, imisoro ku mitungo yishyuwe n'uwayishyuye, imitungo yanditse ubu kuri Munyampeta Gaspard, agaciro kayo n'abayikoresha cyangwa abayicunga, n'ibindi byose ababuranyi babona ko ari ngombwa kugaragariza Urukiko byatuma rutanga ubutabera bunoze. [5] Bitewe n'uko byaje kugaragara ko Nyiramugwera Zilipa ari we wubahirije ibyari byasabwe, Urukiko rwasabye ababuranyi ibi bikurikira: Gukora ibyari byasabwe mu rubanza rubanziriza urundi rwo ku wa 05/07/2024 kandi bigakorwa bitarenze ku wa 03/10/2024 ndetse bakabikorera imyanzuro; Uruhande ruregwa by'umwihariko, ruhereye ku byategetswe n’Urukiko mu rubanza rubanziriza urundi, rugomba kugira icyo ruvuga kuri buri mutungo wagaragajwe mu myanzuro y'uruhande rurega yo ku itariki ya 21/08/2024, no muri raporo y'igenagaciro ryo ku wa 20/12/2022 iri muri dosiye; Ababuranira Munyampeta Clemence (uvuga ko asigaye yitwa lneza Ange Clemence) bategetswe kuzageza ku Rukiko inyandiko zirebana n'ubugure bw'inzu iri Rwezamenyo avuga ko yaguze muri cyamunara; Me Akimanizanye Beatrice uburanira Nshimiyimana Barthazar Familly Company Ltd (NBFC) yasabwe kuzashyikiriza Urukiko inyandiko zerekeye cyamunara y'inzu iri mu Byangabo mu Karere ka Musanze NBFC ivuga ko yaguze na Munyengango Epaphrodite. [6] Ku birebana n'imisoro yavuzwe mu cyemezo cy'urubanza rubanziriza urundi, Urukiko rwibukije ababuranyi ko ari iyategetswe mu rubanza rusubirwamo ku mpamvu z'akarengane yagombaga kubanza kwishyurwa mbere y'uko abazungura ba Munyampeta Gaspard bagabana umutungo yasize. Iburanisha ry'urubanza ryashyizwe ku wa 04/11/2024. [7] Ku itariki ya 29/10/2024, Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) yashyize imyanzuro muri system avuga ko yigaritse Me Mulinga Kadage Laban, intumwa ye muri uru rubanza. Ku wa 31/10/2024, Munyampeta Clemence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clemence) na we yashyize muri system inyandiko yandikiye Perezida w’Urukiko rw'lkirenga avuga ko yigaritse Avoka we, Me Kayijuka Ngabo, kubera ko atemera ibyo yavuze mu rubanza rubanziriza urundi N° RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024.
## Page 4
[8] Mu iburanisha ryo ku wa 04/11/2024, Urukiko rwemeje ko ruzabanza gusuzuma ibijyanye n'ubwigarike, rutegeka Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) kuba bashyize muri system imyanzuro isobanura ikirego cyabo bitarenze ku wa 11/11/2024; naho abigaritswe, aribo Me Kayijuka Ngabo na Me Mulinga Kadage Laban, bategekwa gushyira muri system imyanzuro yo kwiregura bitarenze ku wa 14/11/2024. Urubanza rwimuriwe ku wa 18/11/2024. [9] Kuri iyo tariki, urubanza rwaburanishijwe mu ruhame, Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) ahagarariwe na Me Nshimiyimana Moubaraka naho Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) yunganirwa na Me Gatera Gashabana na Me Munderere Leopold, Me Kayijuka Ngabo yunganirwa na Me Kabuntu Leila naho Me Mulinga Kadage Laban yunganirwa na Me Sebagabo Mbera Patrick. Muri iryo buranisha, abatanze ikirego babajijwe n’Urukiko guhuza ibyo basabye byo gutesha agaciro icyemezo cyafashwe, n'ibiteganywa n'ingingo ya 88 n'iya 89 z'Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y'imanza z'imbonezamubano, iz'ubucuruzi, iz'umurimo n’iz'ubutegetsi nk'uko ryahinduwe kugeza ubu, basubiza ko bashingira ku ngingo ya 90 y'iryo tegeko iteganya ko iyo ubwigarike buhawe ishingiro, urubanza cyangwa ingingo zarwo zatumye ubwo bwigarike bubaho biraseswa. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N'ISESENGURWA RYABYO. Kumenya niba ubwigarike bwakozwe na Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) bwakwakirwa. [10] Me Nshimiyimana Moubaraka avuga ko Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) ahagarariye yigaritse Avoka we Me Kayijuka Ngabo kubera ko atemera ibyo yavuze mu rubanza rubanziriza urundi No RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024, aho yemeye ko Nyiramugwera Zilipa yabanye na Munyampeta Gaspard mu mwaka wa 1961 kandi atari byo. [11] Avuga kandi ko hari n'ibimenyetso yamuhaye bigizwe n'indangamuntu ya Nyiramugwera Zilipa igaragaza ko yavutse mu 1947, bikaba byumvikana ko bitari gushoboka ko ashaka umugabo mu mwaka wa 1961 kuko yari afite imyaka 14 gusa; ibaruwa yo ku wa 12/09/2001 yandikiwe Minisitiri w’Ubutegetsi bw'igihugu n'imıbereho myiza y'abaturage hamwe n'inyandiko y'abana ba Munyampeta Gaspard, byose bigaragaza ko Nyiramugwera Zilipa atigeze abana na Munyampeta Gaspard nk'umugore n'umugabo muri 1961, ko ahubwo babanye mu 1966, Avoka akaba atarabihaye Urukiko kandi ategetswe gukoresha ibimenyetso byose yahawe mu nyungu z'uwo ahagarariye. [12] Asaba Urukiko kwemeza ko ikirego cy'ubwigarike gifite ishingiro no gutegeka ko urubanza N° RS/INJUST/RC00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024 ruseswa mu ngingo zarwo zatumye ubwigarike bubaho. [13] Me Kayijuka Ngabo wunganirwa na Me Kabuntu Leilla yireguye avuga ko mu mirimo yakoze yo guhagararira Munyampeta Clemence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clemence) nta kintu na kimwe yakoze kirenze ububasha yahawe, ko nta cyo yakoranye uburiganya, ndetse ko
## Page 5
nta n'aho yabangamiye inyungu z'uwo yari ahagarariye muri uru rubanza kuko icy'ingenzi bumvikanye kwari ukugaragaza ko Nyiramugwera Zilipa adafite uburenganzira ku mitungo iburanwa. [14] Avuga kandi ko nta bimenyetso yahawe ngo yange kubishyikiriza Urukiko, ko ibyo yahawe byose yabikoresheje mu buryo yumvaga ko ari bwo bukwiye kuko nk'indangamuntu ya Nyiramugwera Zilipa atigeze amenya icyo yayiherewe, ariko nyuma yo kubimenya, asanga umuco nyarwanda ntaho wabuzaga ko umukobwa ufite imyaka 14 yashoboraga gushaka umugabo. [15] Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) wunganirwa na Me Gatera Gashabana na Me Munderere Léopold avuga ko mu rubanza rubanziriza urundi N° RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024, uru Rukiko rwemeje ko Nyiramugwera Zilipa agomba gufatwa nk'umugore wemewe n'amategeko wa Munyampeta Gaspard, nyamara hari ibimenyetso yari yarashyikirije Me Mulinga Kadage Laban bigaragaza ko Nyiramugwera Zilipa atigeze abana na Munyampeta Gaspard nk'umugore n'umugabo mu 1961. Avuga ko kuba atarabishyikirije Urukiko mu buryo butaziguye, bikagera aho rwemeza ko ababuranyi bemeranya ko Nyiramugwera Zilipa yabanye na Munyampeta Gaspard kuva mu 1961, bigaragaza ko yaranzwe no kudashishoza bihagije mu ikurikirana ry'urubanza. [16] Yakomeje avuga ko mu masezerano yagiranye na Me Mulinga Kadage Laban yari aherekejwe n'ibimenyetso birimo inyandiko ya Niyoyita Alphonse, wahoze ari Burugumesitiri wa Komine Mukingo, iya Ntirivamunda Alphonse n'iya mushiki wa Munyampeta Gaspard zigaragaza ko Nyiramugwera Zilipa yabanye na Munyampeta Gaspard mu 1966, ko hari n’abatangabuhamya bagombaga kubazwa bari ku nyandiko yo ku wa 30/09/2014 ntibagaragazwe ngo batange ubuhamya ku mibanire ya Munyampeta Gaspard na Nyiramugwera Zilipa. [17] Yavuze kandi ko mu nyandikomvugo y'iburanisha yo ku wa 14/05/2024, ku rupapuro rwa 8, igika cya 4, Me Mulinga Kadage Laban yibukijwe n’Urukiko ko ntacyo yavuze ku myanzuro yari yaratanzwe na Nyiramugwera Zilipa, yagaragazaga ko yabanye na Munyampeta Gaspard mu 1961, naho ku rupapuro rwa 15 yongera kwibutswa ko nta myanzuro yatanze ku ngingo irebana no kumenya niba hari uburenganzira Nyiramugwera Zilipa afite ku mutungo wasizwe na Munyampeta Gaspard, ko ibyo byerekana ko yateshutse ku nshingano zirimo kugira ubushishozi, kurengera inyungu z'abamugana, kuba indakemwa no kuvugisha ukuri nk'uko ziteganywa n'ingingo ya 51 y'itegeko N° 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Urugaga rw' Abavoka mu Rwanda hamwe n'ingingo ya 130 y’Amategeko Ngengamikorere y'Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, kubera ko iyo aza gukora inshingano ze uko bikwiye, Urukiko rutari kugera ku mwanzuro rwafashe. [18] Ashingiye ku ngingo ya 90 y'ltegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y'imanza z'imbonezamubano, iz'ubucuruzi, iz'umurimo n'iz’ubutegetsi nk'uko ryahinduwe kugeza ubu, asaba Urukiko kwemeza ko ikirego cy'ubwigarike gifite ishingiro no gutegeka ko urubanza N° RS/INJUST/RC00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024 ruseswa mu ngingo zarwo zatumye ubwigarike bubaho kuko icyemezo cyafashwe ari icyemezo kibanziriza icibwa ry'urubanza mu mizi. [19] Me Mulinga Kadage Laban yunganiwe na Me Sebagabo Mbera Patrick yireguye avuga ko mu nyandiko zose z'iburanisha nta na hamwe hagaragara ko yigeze avuga ko Munyampeta
## Page 6
Gaspard yabanye na Nyiramugwera Zilipa mu mwaka wa 1961, ahubwo ko yavugaga ko nta bagore 2 bazungura mu mategeko y'u Rwanda, ko asanga nta kintu yakoze kinyuranyije n'ubutumwa yahawe, ko kandi n'ibimenyetso yahawe yabikoresheje uko bikwiye kuko umukiriya atari we ugena uko Avoka aburanisha ibimenyetso, agasaba ko ubwigarike butahabwa ishingiro. Uko Urukiko rubibona [20] Ingingo ya 88 y'ltegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y'imanza z'imbonezamubano, iz'ubucuruzi, iz'umurimo n’iz’ubutegetsi nk'uko ryahinduwe kugeza ubu, iteganya ko “Umuntu ufite umuhagararira mu rubanza ashobora kwanga kwemera ibyakozwe n'umuhagarariye cyangwa uwo yahaye urubanza wakoze ibirenze ububasha yahawe, wagize uburiganya cyangwa wabangamiye inyungu ze”. [21] Ingingo ya 89 y'Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 rimaze kuvugwa, iteganya ko “Umuburanyi ashobora kwigarika umuhagarariye mu iburanisha, mbere yaryo cyangwa nyuma yaryo, abikoze mu nyandiko mu gihe cyose urubanza rutarasomwa, kandi akabikorera mu rukiko rurimo kuburanisha urwo rubanza”. [22] Ingingo zimaze kuvugwa haruguru zihurijwe hamwe zumvikanisha ko: a) Uwigarika Avoka agomba kugaragariza Urukiko ko yarenze ku bubasha yamuhaye, ko yagize uburiganya, cyangwa ko yabangamiye inyungu ze; b) Uwigarika Avoka abikora mbere y'uko urubanza rucibwa. [23] Ku birebana n'uru rubanza, Munyampeta Clémence (usigaye witwa Ineza Ange Clémence) na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) bavuga ko impamvu bashingiraho bigarika ba Avoka bababuraniye nk'uko byasobanuwe haruguru, ari uko hari ibimenyetso babahaye ngo bazabiburanishe ariko ntibabikore, bigatuma mu rubanza rubanziriza urundi N° RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024, uru Rukiko rwemeza ko Nyiramugwera Zilipa agomba gufatwa nk'umugore wemewe n'amategeko wa Munyampeta Gaspard ko kandi babanye kuva mu 1961, nyamara atari byo. [24] Mu bisobanuro byabo bagaragaje kandi ko icyo bifuza ari uko urubanza N° RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwamaze kuvugwa ruseswa mu ngingo zarwo zatumye ubwigarike bubaho kuko icyemezo cyafashwe ari icyemezo kibanziriza icibwa ry'urubanza mu mizi. [25] Kugira ngo bimenyekane niba icyemezo cyafashwe mu rubanza rubanziriza urundi N° RS/lNJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024, ari icyemezo gishobora guseswa nk'uko abatanze ikirego babisaba, Urukiko rurasanga ari ngombwa kubanza gusobanura mu buryo burambuye ibirebana n'imanza zibanziriza izindi zifatwamo ibyemezo by'agateganyo, zikaba zitandukanye n'ibyemezo cy'urukiko bitanga umwanzuro bidasubirwaho. [26] Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru nta gisobanuro ritanga ku birebana n'urubanza rubanziriza urundi urugereranyije n'urubanza rwaciwe burundu, ahubwo rigenda rizigarukaho gusa mu ngingo zitandukanye.
## Page 7
[27] Ku bijyanye n'imanza zibanziriza izindi, umuhanga mu mategeko Gérard Cornu avuga ko « imanza zibanziriza izindi » ari imanza zicibwa mu gihe hataracibwa urubanza mu mizi, zigafatwamo icyemezo gitegeka ko hagira igikorwa kigamije kumurikira urukiko, nk'iperereza, gushyiraho umuhanga, .... cyangwa zigafata icyemezo cy'agateganyo kigira icyo cyemerera umuburanyi, ariko ntakivuzwe ku mizi y'urubanza, ariyo mpamvu urwo rubanza rudashobora kuba ndakuka ku birebana n'imizi y'urubanza ( le jugement avant dire-droit ou avant-faire droit est un jugement qui, pour préparer ou attendre la solution de la contestation principale, se borne dans son dispositif à ordonner une mesure d'instruction, enquete, expertise ou pour le cours d'instance, une mesure provisoire ‘’provision ad litem“ sans trancher le principal, d'où il résulte que ce jugement n'a pas au principal, autorité de la chose jugée et ne dessaisit pas le juge).1 [28] Basobanura ko imanza zibanziriza izindi ari imanza, mu gihe cy'iburanisha ry'urubanza mu mizi, zifatwamo gusa icyemezo gitegeka icyakorwa kimurikira Urukiko cyangwa icyemezo cy'agateganyo kigira icyo cyemerera umuburanyi. Izo manza ntizifatwa nk'imanza ndakuka (Les Jugements avant-dire droit sont des jugements qui se bornent à prendre une décision au cours d'un procès, à propos d'une mesure d'instruction ou d'une mesure provisoire. Ces jugements sont dépourvus d’autorité de la chose jugée ‘’au principal’’2. [29] Ibisobanuro bimaze gutangwa bihura kandi n'ibyasobanuwe mu rubanza N° S.17.0052.F3 rwaciwe n'Urukiko rusesa imanza rwo mu gihugu cy’UbubiIigi, aho rugaragaza ko Umucamanza ashobora guca urubanza rubanziriza urundi aho iburanisha ryaba rigeze hose, mbere yo guca urubanza mu mizi, akaba yafata icyemezo cy'agateganyo kigamije guha icyerekezo ikirego cyangwa gukemura ingoboka yabyukijwe, cyangwa se ikibazo bijyanye n'ababuranyi, ko aba ari urubanza rwafashwemo icyemezo cy'agateganyo kigira ibyo cyemerera umuburanyi, ariko kikaba ntacyo gitegeka ku bijyanye n’imizi y'urubanza, kandi kikaba kidafatwa nk’ icyemezo cyafashwe ku buryo bwa burundu ("Le juge peut, avant dire droit, à tout stade de la procédure, ordonner une mesure préalable destinée, soit à instruire la demande ou à régler un incident portant sur une telle mesure, soit à régler provisoirement la situation des parties [... ...]. Un jugement avant dire droit qui, dans son dispositif, se borne à ordonner une mesure d'instruction ou une mesure provisoire, n'a pas, au principal, autorité de la chose jugée [….])”. [30] Abahanga mu mategeko nka Yves Strickler na Alexey Varnek basobanura kandi ko habaho n'urubanza rubumbiyemo icyemezo cy'urukiko gitanga umwanzuro bidasubirwaho n'icyemezo kibanziriza ikindi (Jugements mixtes), Ruba rugizwe n'icyemezo gikemura burundu ingingo y'urubanza kikanategeka ko hafatwa icyemezo cy'agateganyo cyangwa ikigamije iperereza. Batanga urugero rw'uko umucamanza mu cyemezo kimwe, ashobora kwemeza ko umuntu ahamwa n'icyaha akanamugenera igihano, akanategeka ko hashyirwaho umuhanga, wo gukora raporo azashingiraho agena indishyi muri urwo rubanza (le jugement mixte tranche définitivement un point de droit tout en ordonnant une mesure provisoire ou d'instruction. C'est l'exemple du magistrat qui, dans une même décision, prononce tout à la fois une condamnation et ordonne une expertise pour, au retour du rapport, fixer le montant des dommages- intérêts)4
1 Gérard Cornu, Vocabulaire) juridique, Paris, 11e édition, PUF, 1987, p. 525 2 Serge Guinchard, Droit et Pratique de la Procédure Civile, Editions Dalloz, 2021-2022, p 1683, No 521.44 3 Cour de cassation, 19 février 2018, S.17.005Z. F, p.4 4 Yves Strlckler. Alexey Varnek, Procedure civile, 11e éd„ Bruxelles, Bruylant, 2021, p. 329
## Page 8
[31] Bernard-Menoref Ronan na we avuga ko “Jugements mixtes" ari urubanza rwihariye kubera ko ari icyemezo cy’Urukiko gitanga umwanzuro bidasubirwaho ku gice kimwe cy'urubanza mu mizi (Jugement définitif), kikanatanga umurongo w'uburyo hazafatwa umwanzuro wa burundu ku gice gisigaye cy'urubanza (Jugement avant dire droit), ko icyo cyemezo gikemura igice cy'urubanza mu mizi yarwo, ariko umucamanza agasanga atahita afata icyemezo ku bijyanye n'ikindi gice gisigaye, ariyo mpamvu ategeka ko ingamba z'agateganyo cyangwa izindi zigamije kumenya neza ikiburanwa (mesure d'instructions) kugira ngo icyo gice gisigaye kizashobore kuburanishwa mu mizi. [32] Akomeza avuga ko umucamanza adashobora gusubira ku ngingo yamaze gufataho icyemezo mu mizi ariyo mpamvu iyo ngingo ishobora guhita ijuririrwa hatabayeho gutegereza ko urukiko rufata umwanzuro ku gice cy'urubanza gisigaye, mu gihe icyemezo kibanziriza ikindi kigarukira gusa ku gufata ıcyemezo kijyanye no kumenya neza ikiburanwa (mesure d'instructions) cyangwa gufata ikindi cyemezo cy'agateganyo. [33] Yabivuze muri aya magambo: (un jugement mixte esf une décision de justice particulière. Elle ne tranche sur le fond qu'une partie du litige. Parallèlement, elle décide une mesure complémentaire afin de pouvoir trancher ultérieurement le reste du litige. Un jugement mixte est aussi appelé jugement interlocutoire. Dans son dispositif, le jugement mixte tranche une partie du litige sur le fond. Mais, concernant une autre partie du litige, le juge estime ne pas pouvoir trancher. Il ordonne donc une mesure d'instruction ou une mesure provisoire afin de pouvoir juger ultérieurement sur le fond pour le reste du litige. Un jugement mixte peut faire immédiatement l'objet d'un appel pour la partie du litige qui a été tranchée sur le fond. L'appel peut donc être formé sur cette partie du litige sans attendre que le tribunal tranche le reste du litige. Le jugement mixte a autorité de la chose jugée (......). Par conséquent, quand l'affaire revient devant le juge après que la mesure complémentaire ait été effectuée, en principe le juge ne peut pas revenir sur le point qu'il a dêjà tranché sur le fond. Il doit se prononcer seulement sur la partie du litige qu'il n'a pas tranchée au fond. Au contraire, un jugement avant dire droit qui, dans son dispositif, se borne à ordonner une mesure d'instruction ou une mesure provisoire, n'a pas, au principal, autorité de la chose jugée). [34] Ibivuzwe haruguru, byanashimangiwe mu rubanza N° S.17,0052.F5 rwamaze kuvugwa rwaciwe n’Urukiko rusesa imanza rwo mu gihugu cy’UbubiIigi, aho rwasobanuye ko byitwa ko urubanza rwabaye ndakuka igihe hafashwemo icyemezo gikemura ingingo y'urubanza. Rwongeyeho ko hariho n'urubanza rubumbiyemo icyemezo ndakuka n'icyemezo kibanziriza ikindi (Jugement mixtej, aho ku ruhande rumwe Urukiko rufata icyemezo gikemura burundu ikibazo kiri hagati y'ababuranyi bakaba baranakigiyeho impaka, ku rundı ruhande, rugategeka ko hafatwa icyemezo cy'agateganyo ariko kitabangamiye imizi y'urubanza. [35] Urwo Rukiko rwabivuze mu buryo bukurikira: “Un jugement est définitif dans la mesure où il epuise la juridiction du juge sur une question litigieuse, à savoir une question faisant l'objet d'un litige entre les parties et qui a été soumise aux débats. On qualifie de mixte le jugement qui contient des dispositions définitives sur certains chefs de la demande et statue avant dire droit sur d'autres éléments du litige”.
5 Cour de cassation, 19 février 2018, S.17.0052.F, Op.cit, p.5
## Page 9
[36] Hashingiwe ku bimaze kuvugwa haruguru, Urukiko rurasanga urubanza No RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe n'Urukiko rw'Ikirenga ku wa 05/07/2024, rugizwe n'ibice bibiri bikurikira: i) Hari icyemezo kidasubirwaho jugement définitif kivuga ko Nyiramugwera Zilipa agomba gufatwa nk'umugore wemewe n'amategeko wa Munyampeta Gaspard, akaba afite uburenganzira ku mitungo yasizwe n'umugabo we. Ni yo mpamvu nyuma yo gufata icyo cyemezo, uru Rukiko rwemeje ko igisigaye kuburanishwa ari ikibazo kirebana n'ingano y'umugabane Nyiramugwera Zilipa yemerewe ku mutungo wasizwe na Munyampeta Gaspard. ii) Hari kandi icyemezo kibanziriza ikindi nk'icyemezo cy'agateganyo jugement avant-dire droit), kidashobora kugira ingaruka ku mizi y'urubanza, ahubwo kigamije imigendekere myiza yarwo, kikaba kijyanye n'ibyo ababuranyi basabwe kugaragaza birebana n'imitungo yahoze ari iya Munyampeta Gaspard. [37] Nyuma y'ibimaze gusobanurwa, Urukiko rusanga n'ubwo mu nyito y'icyemezo cyafashwe mu rubanza No RS/INJUST/RC 00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024, cyiswe “urubanza rubanziriza urundi", imiterere yacyo igaragaza ko kibumbiye hamwe icyemezo gitanga umwanzuro bidasubirwaho n'icyemezo kibanziriza ikindi (Jugement mixte) nk'uko byasobanuwe haruguru, aho kuba icyemezo kibanziriza ikindi gusa nk'uko abarega babiburanisha. [38] Mu bisobanuro Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) batanze mu myanzuro yabo n'imvugo zabo mu gihe cy'iburanisha, bagaragaje ko buri wese yatanze ikirego cy'ubwigarike bw'intumwa agamije gukuraho igice cy'urubanza Urukiko rwamaze gufataho icyemezo gitanga umwanzuro bidasubirwaho jugement définitif cy'uko Nyiramugwera Zilipa afite uburenganzira ku mutungo wasizwe n'umugabo we. [39] Hashingiwe ku ngingo ya 89 y'Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru no ku bisobanuro byatanzwe, Urukiko rurasanga ikirego cyatanzwe na Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) kigamije kwigarika intumwa, kidashobora kwakirwa kuko bagitanze nyuma y'icyemezo cyafashwe mu rubanza N° RS/lNJUST/RC00013/2021/SC rwaciwe ku wa 05/07/2024, kikaba cyaratanzwe mu buryo budahura n'ubuteganywa n'amategeko. Ku birebana n'indishyi zasabwe [40] Me Kayijuka Ngabo asaba Urukiko kwemeza ko ikirego cy'ubwigarike nta shingiro gifite no gutegeka Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye witwa Ineza Ange Clémence) kumwishyura indishyi z'akababaro zingana na 5.000.000 Frw n'igihembo cy’Avoka Zingana na 1.000. 000 Frw. [41] Me Nshimiyimana Moubaraka uhagarariye Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) avuga ko indishyi zisabwa na Me Kayijuka Ngabo nta shingiro ziifite kuko ari we utarubahirije inshingano ze, ko ahubwo uwo ahagarariye ari we ukwiriye kuzigenerwa.
## Page 10
[42] Me Mulinga Kadage Laban yatanze ikirego cyuririye ku kindi asaba indishyi z'akababaro zingana na 2 000,000 Frw kubera ko ibyo bamurega byatesheje agaciro izina rye ku bantu bose bazasoma uru rubanza, anasaba 1.000.000 Frw y'igihembo cy’Avoka. [43] Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) wunganirwa na Me Gatera Gashabana na Me Munderere Leopold na we avuga ko indishyi zisabwa nta shingiro zifite kuko zishingira ku ikosa riba ryakozwe, ko kandi kuba avuga Me Mulinga Kadage Laban atubahirije inshingano ze, bitagize ikosa ryatuma acibwa indishyi. Uko Urukiko rubibona: [44] Ingingo ya 90, igika cya gatatu, y'Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y'imanza z'imbonezamubano, iz'ubucuruzi, iz'umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko: "lyo ubwigarike butemewe, imikirize y'urubanza rubuhakana igaragazwa mu rubanza rw'iremezo, kandi uwaburegeye agashobora gucibwa indishyi z'akababaro zikwiye zo guha uwo yigaritse n’abandi baburanyi yarenganyje”. [45] Urukiko rurasanga Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) barigaritse Me Kayijuka Ngabo na Me Mulinga Kadage Laban mu buryo budahura n'ubuteganywa n'amategeko, ibyo bikaba byarangirije isura ba Avoka bababuraniraga. Kubera iyo mpamvu, buri wese agomba kwishyura Avoka yashatse kwigarika ndishyi z'akababaro zingana na 1.000.000 Frw zigenwe mu bushishozi bw'Urukiko. Buri wese kandi agomba kwishyura uwo yari yigaritse 500.000 Frw y'igihembo cy’Avoka. III. ICYEMEZO CY'URUKIKO [46] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) na Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) kigamije kwigarika intumwa, kitakiriwe; [47] Rwemeje ko icyemezo cyafashwe mu rubanza N° RS/INJUST/RC00013/2021/SC rwaciwe kuwa 05/07/2024, kigumana agaciro kacyo; [48] Rutegetse Munyampeta Clémence (uvuga ko asigaye yitwa Ineza Ange Clémence) kwishyura Me Kayijuka Ngabo 1.000.000 Frw y'indishyi z'akababaro na 500.000 Frw y'igihembo cy’Avoka; [49] Rutegetse Munyampeta Freeson (uvuga ko asigaye yitwa Niyigena Landry Kevin) kwishyura Me Mulinga Kadage Laban 1.000.000 Frw y'indishyi z’Akababaro na 500.000 Frw y'igihembo cy'Avoka; [50] Ruvuze ko itariki urubanza ruzongera kuburanishirizwaho ababuranyi bazayimenyeshwa n’Ubwanditsi bw’Urukiko.