MUTABAZI v. LETA Y’U RWANDA/MINADEF N’ABANDI
The Court of Appeal lacks jurisdiction because the damages awarded to Mutabazi Steven and appealed by him do not reach the statutory threshold of RWF 75,000,000. Only the amount awarded to the appellant and actually appealed is relevant for jurisdiction, not the aggregate of all awards to all parties.
Source-derived case information.
- Citation
- RLR V.4-2025
- Parties
- Appellant: Mutabazi Steven; Respondent: Leta y’u Rwanda/MINADEF; Interested Party: Muzirankoni Stella; Interested Party: Habimana Fidèle; Interested Party: Nyandekwe Georges; Interested Party: Mwesigye Emmanuel; Interested Party: Mukimbiri Eric; Interested Party: Maridadi Fred; Interested Party: Nsabimana Paul
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 29 November 2024
- Case Number
- RCOMAA 00009/2024/CA
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Court of Appeal – Preliminary Objection on Jurisdiction
- Outcome
- Appeal dismissed for lack of jurisdiction
- Legal Topics
- Appellate Jurisdiction, Quantum of Damages, Joinder of Parties, Costs and Attorney Fees
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Mutabazi Steven
Appellant
Leta y’u Rwanda/MINADEF
Respondent
Muzirankoni Stella
Interested Party
Habimana Fidèle
Interested Party
Nyandekwe Georges
Interested Party
Mwesigye Emmanuel
Interested Party
Mukimbiri Eric
Interested Party
Maridadi Fred
Interested Party
Nsabimana Paul
Interested Party
Procedural Posture
Civil Appeal / Court of Appeal – Preliminary Objection on Jurisdiction
Legal Issues
- 1 Whether the Court of Appeal has jurisdiction to hear the appeal based on the quantum of damages awarded in the lower court
- 2 Whether the sums awarded to multiple parties can be aggregated to meet the jurisdictional threshold for appeal
- 3 Entitlement to costs and attorney fees
Ratio Decidendi
The Court of Appeal lacks jurisdiction because the damages awarded to Mutabazi Steven and appealed by him do not reach the statutory threshold of RWF 75,000,000. Only the amount awarded to the appellant and actually appealed is relevant for jurisdiction, not the aggregate of all awards to all parties.
Court Disposition
Appeal dismissed for lack of jurisdiction
Orders
- Mutabazi Steven to pay Muzirankoni Stella RWF 500,000 as attorney fees and RWF 200,000 as costs at this level.
- Mutabazi Steven to pay Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, and Maridadi Fred jointly RWF 500,000 as attorney fees and RWF 200,000 as costs at this level.
Full Case Text
Judgment text and source record
27 paragraphs
# MUTABAZI v. LETA Y’U RWANDA/MINADEF N’ABANDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2024-11-29 - Case/document no.: RCOMAA 00009/2024/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
MUTABAZI v. LETA Y’U RWANDA/MINADEF N’ABANDI [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RCOMAA 00009/2024/CA (Nyirandabaruta, P.J., Mukamurenzi na Ngagi, J.) 29 Ugushyingo 2024] Amategeko agenga ububasha bw’Inkiko – Ububasha bw’Ubujurire – Indishyi – Iyo hari indishyi zitandukanye ku bantu batandukanye zagenwe n’Urukiko mu rubanza rujuririrwa, ububasha bw’Urukiko rujuririwe, bureberwa ku zagenwe n’Urukiko ku muburanyi wajuriye. Incamake y’ikibazo: Ikigo cy’ubuhinzi n’ubworozi (RAB) cyagiranye amasezerano na MINADEF/ Reserve force yo gusana ibyuzi by’amazi mu Karere ka Kayonza, reserve force iha akazi Rtd.Capt. Mutabazi Steven na Rtd. 2Lt. Muzirankoni Stella nka ba Site Managers, ko gukurikirana no kugenzura ko iyo mirimo ikorwa. Abo bakozi baje guhagarikwa mu mirimo yabo itararangira ndetse ihabwa undi wo kuyikora bituma Mutabazi arega Leta y’u Rwanda/MINADEF mu Rukiko rw’Ubucuruzi avuga ko amasezerano yaseshwe ku buryo budakurikije amategeko, asaba Urukiko ko yishyurwa 119.780.544 Frw yari asigaje kwishyurwa ndetse n’indishyi zinyuranye. Urwo Rukiko rwaciye urubanza rwemeza ko ikirego cya Mutabazi nta shingiro gifite, kuko yahawe akazi nka site manager bityo guhagarikwa bikaba byarakurikije amategeko. Abarimo Habimana Fidèle, Nyandekwe Georges, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul nabo batanze ikirego mu Rukiko rw’Ubucuruzi barega Mutabazi basaba urwo Rukiko kumutegeka kubishyura umwenda ababereyemo, ndetse n’inyungu zitandukanye ndetse muri urwo rubanza hagobokeshwamo Leta y’u Rwanda/MINADEF. Urwo Rukiko rwaciye urubanza rwemeza ko MINADEF ariyo igomba kuryozwa umwenda wose buri urega aregera. Izo manza zombi zajuririwe mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi, Mutabazi avuga ko Urukiko rw’Ubucuruzi rwirengagije ibimenyetso, naho Leta y’u Rwanda ku rundi ruhande yo ijurira ivuga ko nta masezerano ifitanye na Mutabazi na Muzirankoni, kandi nta n’ibimenyetso bagaragaje bishimangira ko ibyo bishyuza ari ukuri; isaba indishyi z’ibyo yatakaje ku rubanza. Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwahurije hamwe izo maza zombi maze ruca urubanza rwemeza ko ubujurire bwa Leta y’u Rwanda bufite ishingiro kuri bimwe, amasezerano y’imikoranire Leta y’u Rwanda/MINADEF yagiranye na Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella yasheshwe mu buryo bukurikije amategeko; ko hari ubwishyu bungana na 31.791.476 Frw Leta y’u Rwanda/MINADEF itahaye Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella ikaba igomba kwishyura ayo mafaranga; rwemeza ko nta mwenda Leta y’u Rwanda/MINADEF ifitiye Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul. Mutabazi yajuririye mu Rukiko rw’Ubujurire avugako Urukiko rutagomba kumutegeka gufatanya na Muzirankoni kwishyura kandi nawe atarishyurwa na Leta. Mu gihe Leta y’u Rwanda itariregura ku mpamvu z’ubujurire itanga inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’ubujurire ishingiye ku mpamvu y’uko indishyi zagenwe mu rubanza rwajuririwe zitageze kuri miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw) z’amafaranga y’u Rwanda kuko izo yajuririye ari 31.791.476 Frw zitakongerwa kuri 51.778.100 Frw yategetswe kwishyura Habimana na bagenzi be mu rwego rwo kugena ububasha bw’uru Rukiko.
## Page 2
Mutabazi kuri iyi nzitizi avuga ko indishyi zagenwe yaba izo Leta y’u Rwanda igomba kumwishyura ndetse nawe izo agomba kwishyura abandi, byose bikwiye kuba birebwaho hatitawe ku byagenwe kuri buri muburanyi, bityo izo ndishyi zikaba zirenze 75 000 000 Frw. Avuga kandi ko imirimo yakoze ifite agaciro karenze 75 000 000 Frw bityo ibyo byaherwaho hagenwa ububasha bw’Urukiko rw’ubujurire. Incamake y’icyemezo: Iyo hari indishyi zitandukanye ku bantu batandukanye zagenwe n’Urukiko mu rubanza rujuririrwa, ububasha bw’Urukiko rujuririwe, bureberwa ku zagenwe n’Urukiko ku muburanyi wajuriye. Inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ifite ishingiro. Amagarama ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza. Nta mategeko yashingiweho Imanza zifashishijwe: RCOMAA 00035/2022/CA; Akarere ka Gicumbi vs WOORD GROUP Ltd rwaciwe n’Urukiko ku wa 13/06/2022. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku wa 08/01/2021, Ikigo cy’Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB) cyagiranye amasezerano na Minisiteri y’Ingabo/Ishami ry’Inkeragutabara (MINADEF/ Reserve Force) yo gusana ibyuzi by’amazi (valley dams /tank) byangiritse mu karere ka Kayonza. Kugira ngo iyo mirimo igenzurwe kandi ishyirwe mu bikorwa, ku wa 21/01/2021 MINADEF/Reserve Force yahaye akazi ba “Site Managers (SMs)” barimo Rtd.Capt. Mutabazi Steven na Rtd. 2Lt. Muzirankoni Stella bahabwa akazi ko kuba kuri site ya Buhabwa I. [2] Ku wa 06/08/2021, Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella bahagaritswe mu mirimo hakorwa ihererakanyabubasha (Handover) imirimo bari bashinzwe itararangira, ihabwa undi arayikomeza. Nyuma yo guhagarikwa, bagaragarije Ubuyobozi Bukuru bw’Inkeragutabara imbogamizi bahuye nazo mu kazi, zirimo ibirarane by’imishahara y’abakozi n’ubwishyu bw’abatanze ibikoresho (suppliers). [3] Mutabazi Steven yatanze ikirego RCOM 00117/2021/TC mu Rukiko rw’Ubucuruzi, arega Leta y’u Rwanda/MINADEF avuga ko amasezerano bagiranye yaseshwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, imirimo yakoraga yegurirwa undi; asaba Urukiko gutegeka ko yishyurwa 119.780.544 Frw yari asigaje kwishyurwa hakurikijwe “Bill of Quantites (BoQ)” ivuguruye, agasubizwa kandi amafaranga akomoka ku mirimo yakozwe kubera ikosa ryavutse mu gutegura iyo “BoQ” hakaba imirimo y’inyongera itagaragaramo ndetse asaba guhabwa n’indishyi zinyuranye.
## Page 3
[4] Uburanira Leta y’u Rwanda yavuze ko Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella bahagaritswe kuko bahombeje umushinga wo gusana ibyuzi by’amazi, kandi ko uretse kuba ari akazi bari bahawe, nta masezerano y’isoko yari hagati yabo na “Reserve Force”, bityo guhagarika iyo mikoranire bikaba byarakurikije amabwiriza yagengaga “Site Managers (SMs). Mu kirego kiregera kwiregura, asaba Urukiko gutegeka ko Mutabazi Steven gusubiza kuri konti y’umushinga 43.760.000 Frw yakuyeho kandi atabyemerewe, akanategekwa gutanga indishyi zikubiyemo amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [5] Mu rubanza RCOM 00117/2021/TC rwaciwe ku wa 06/04/2022, Urukiko rw’Ubucuruzi rwemeje ko ikirego cya Mutabazi Steven nta shingiro gifite, ko kuba yarahagaritswe kuba “Site Manager” izo nshingano zikegurirwa Major Munyangabe Innocent byakozwe mu buryo bukurikije amategeko ; ko amafaranga n’indishyi Mutabazi Steven yasabye kwishyurwa na Leta y’u Rwanda MINADEF ntayo ahawe. Rwemeje kandi ko Mutabazi Steven adategetswe gusubiza amafaranga kuri konti y’umushinga, rumutegeka guha Leta y’u Rwanda MINADEF 500.000 Frw y’igihembo cya Avoka. [6] Habimana Fidèle, Nyandekwe Georges, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul nabo batanze ikirego RCOM 01475/2021/TC, barega Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella basaba Urukiko rw’Ubucuruzi, kwemeza umwenda, inyungu n’indishyi zitandukanye babafitiye, hagobokeshwa Leta y’u Rwanda/MINADEF bisabwe na Mutabazi Steven kuko yavugaga ko ari yo itaratanze ubwishyu ku mirimo yakozwe, bituma nabo batishyura abo babarega. [7] Urwo rubanza rwaciwe ku wa 14/04/2022, Urukiko rw’Ubucuruzi rusanga icyifuzo cyo kugobokesha Leta y’u Rwanda/MINADEF/Reserve Force mu rubanza gifite ishingiro ; rwemeza ko ari yo igomba kuryozwa umwenda buri wese mu barega aregera ; ruyitegeka kwishyura Nyandekwe Georges 22.271.480 Frw, Mwesigye Emmanuel 10,215,000 Frw, Habimana Fidèle 9.936.000 Frw, Mukimbiri Eric 3.560.000 Frw, Maridadi Fred 4.661.620Frw na Nsabimana Paul 1,134,000 Frw. Rwategetse kandi RF/MINADEF kwishyura buri wese 500.000 Frw y’indishyi z’akababaro, 500.000 Frw y’igihembo cya Avoka na100.000 Frw y’ikurikiranarubanza. [8] Imanza zavuzwe haruguru zose zajuririwe mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi, Mutabazi Steven ajuririra urubanza RCOM 00117/2021/TC rwaciwe ku wa 06/04/2022, anenga ko Urukiko rw’Ubucuruzi rwirengagije impamvu yashingiyeho arega n’ibimenyetso yatanze. Leta y’u Rwanda/MINADEFF nayo yajuririye urubanza RCOM 01475/2021/TC rwaciwe ku wa 14/04/2022, isaba Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi gusuzuma niba yari ikwiye gutegekwa kugenera abavuzwe haruguru ubwishyu n’indishyi zitandukanye kandi nta masezerano bafitanye, nta n’ibimenyetso bagaragaje bishimangira ko ibyo bishyuza ari ukuri ; isoza isaba indishyi z’ibyo yatakaje ku rubanza. [9] Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwahurije ubwo bujurire hamwe mu rubanza RCOMA 00320/2022/HCC&CMB RCOMA 00352/2022/HCC rwaciwe ku wa 17/11/2023, rumaze kubusuzuma rwemeza ko ubujurire bwa Leta y’u Rwanda/MINADEF bufite ishingiro kuri bimwe ndetse ko n’ubujurire bwa Mutabazi Steven bufite ishingiro kuri bimwe; ko amasezerano y’imikoranire Leta y’u Rwanda/MINADEF yagiranye na Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella yaseshwe mu buryo bukurikije amategeko; ko hari ubwishyu bungana na 31.791.476 Frw Leta y’u Rwanda/MINADEF itahaye Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella ikaba igomba kwishyura ayo
## Page 4
mafaranga; rwemeza ko nta mwenda Leta y’u Rwanda/MINADEF ifitiye Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul. [10] Rwemeje kandi ko umwenda Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred, Nsabimana Paul baburana ungana wose hamwe na 51.778.100 Frw bagomba kuwishyurwa na Mutabazi Steven afatanyije na Muzirankoni Stella; runemeza ko umwenda wa 31.791.476 Frw Leta y’u Rwanda ifitiye Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella uzishyurwa abo babereyemo imyenda, bakayagabana mu buryo bukurikira: Habimana Fidèle akishyurwa 6.100.650 Frw, Kanyandekwe Georges akishyurwa 13.674.569 Frw, Mwesigye Emmanuel akishyura 6.271.955 Frw, Mukimbiri Eric akishyurwa 2.185.821 Frw, Maridadi Fred akishyurwa 2.862.210 Frw, Habimana Paul akishyurwa 696.270 Frw. [11] Rwemeje kandi ko umwenda usigaye kuri buri wese uzishyurwa na Mutabazi Steven afatanyije na Muzirankoni Stella mu buryo bukurikira : Habimana Fidèle akishyura 3.835.350 Frw, Kanyandekwe George 8.596.911 Frw, Mwesigye Emmanuel akishyurwa 3.943.045 Frw, Mukimbiri Eric akishyurwa 1.374.179 Frw, Maridadi Fred akishyurwa 1.799.410 Frw, Habimana Paul akishyurwa 437.730 Frw. [12] Rwategetse ko Mutabazi Steven afatanya na Muzirankoni Stella kwishyura Habimana Fidele, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred, Nsabimana Paul 1.500.000 Frw y’igihembo cya Avoka wababuraniye, bagahabwa 600.000 Frw y’ikurikiranarubanza, ni ukuvuga 100,000 Frw kuri buri wese. [13] Mutabazi Steven yajuririye imikirize y’urubanza mu Rukiko rw’Ubujurire, ubujurire bwe bwandikwa kuri RCOMAA 00009/2024/CA, ajurira avuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwamurenganyije rukamutegeka gufatanya na Muzirankoni Stella kwishyura Nyandekwe Georges na bagenzi be kandi nawe ubwe atarishyurwa na Leta y’u Rwanda (MINADEF) yamuhaye akazi; ko imirimo yakozwe yashingiraga kuri BoQ yagiye ivugururwa kugeza kuri 248.164.544 Frw, Urukiko rukaba rutaragomba kwemeza ko havanwaho 20% y’ako gaciro; ko rutagombaga kwemeza ko Mutabazi Steven yahombeje umushinga rushingiye ku gaciro k’imirimo katariko; ko rwirengagije ko ibirebana n’imirimo yakozwe itari muri “Bill of Quantites (BoQ)” yamenyeshejwe MINADEF /Reserve Force; ko rwahaye ishingiro ikimenyetso cy’amabwiriza y’akazi kandi kitavuga ukuri guhuje n’ikiburanwa; kandi ko rutahaye ishingiro indishyi z’akababaro yasabye zingana na 10.000.000 Frw. Asoza asaba kwishyurwa indishyi zingana na 2.500.000 Frw z’ibyo yatakaje ku rubanza. [14] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 20/11/2024, Mutabazi Steven yunganiwe na Me Mugabo Sharif Yusuf, Leta y’u Rwanda/MINADEF ihagarariwe na Me Kayitesi Pétronille afatanyije na Me Ntwari Emile, Muzirankoni Stella ahagarariwe na Me Pascasie Madamu, Habimana Fidèle, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul bahagarariwe na Me SADI Jashi, anunganiye Mwesigye Emmanuel na Kanyandekwe Georges. [15] Mbere y’uko Leta y’u Rwanda/MINADEF yiregura ku mpamvu z’ubujurire zatanzwe na Mutabazi Steven, yatanze inzitizi yo kutakira ubujurire bwe kabiri bwatanzwe kuko butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ku mpamvu y’uko indishyi zagenwe mu rubanza rwajuririwe zitageze kuri miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw) z’amafaranga y’u Rwanda, nk’uko biteganywa mu ngingo ya 52, igika cya 2, agace ka 8º, y’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa
## Page 5
02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko; Urukiko rwemeza ko iyo ngingo ibanza gusuzumwa mbere yo kwinjira mu mizi y’urubanza.
II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA
1. Kumenya niba ubujuriire bwatanzwe na Mutabazi Steven butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire [16] Abahagarariye Leta y’u Rwanda batanze inzitizi y’iburabubasha bw’uru Rukiko, bavuga ko ubujurire bwa Mutabazi Steven budakwiriye kwakirwa kuko butari mu bubasha bwarwo ku mpamvu y’uko nta ndishyi zigeze kuri miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw) zagenwe mu rubanza rujuririrwa, ndetse ko na Mutabazi Steven ubwe ari uko yabigaragaje ku ifishi yujuje ajurira. Basobanura ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwemeje ko amafaranga Leta y’u Rwanda/MINADEF yari isigaje kwishyura Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella ari 31.791.476 Frw, akaba ari nayo yatumye Mutabazi Steven ajurira, kandi ko indishyi uyu yategetswe kwishyura Habimana Fidèle, Nyandekwe Georges, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul zingana na 51.778.100 Frw, zitakongerwaho mu rwego rwo kugena ububasha bw’uru Rukiko, kuko zo atazijuririye, uretse ko n‘indishyi zagenewe Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella n’izo bategetswe kwishyura ziteranyijwe zingana na 51.778.100 Frw akubiyemo 31.791.476 Frw Leta y’u Rwanda/MINADEF igomba guha Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella na 19.986.624 Frw azahabwa abo ba suppliers bavuzwe haruguru, nk‘uko byasobanuwe mu gika cya 123 cy’urubanza rujuririrwa. [17] Basoza bavuga ko hashingiwe ku ngingo ya 52, igika cya 2, agace ka 8, y’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko1 no ku rubanza RCOMA 00035/2022/ CA rwaciwe ku wa 13/06/2022 haburana Akarere ka Gicumbi na WOORD GROUP Ltd, mu gika cya 15, rwemejwemo ko indishyi zagenwe mu rubanza arizo zigomba gushingirwaho mu kwemeza ububasha bw’Urukiko ku rwego rw‘ubujurire bwa kabiri, ubujurire bwa Mutabazi Steven budakwiriye kwakirwa kuko butari mu bubasha bw’uru Rukiko. [18] Uhagarariye Mutabazi Steven avuga ko hashingiwe ku ngingo ya 62 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya uko bigenda iyo ababuranyi benshi baburana buri wese afite ibyo asaba cyangwa asabwa, ibyo Leta y’u Rwanda ivuga bidakwiriye guhabwa ishingiro, kuko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwemeje ko Leta y’u Rwanda/MINADEF yishyura Mutabazi Steven 31.791.476 Frw, ku rundi ruhande rukanemeza ko Mutabazi Steven yishyura Habimana Fidèle, Nyandekwe Georges, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul 51.778.100 Frw, bivuze ko harebwe agaciro mbumbe k’izo ndishyi, hatitawe ku byagenewe
1 Iyo ngingo iteganya ko: “izo manza zagenwemo n’urukiko indishyi zingana nibura na miliyoni mirongo irindwi n’eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (75.000.000 FRW) cyangwa zifite agaciro kagenwe n’umucamanza mu gihe habaye impaka kangana na miliyoni mirongo irindwi n’eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (75.000.000 FRW);” 2 Iyo ngingo iteganya ko: “Ikiburanwa kigenwa n’ibisabwa na buri muburanyi. Ibisabwa bigaragarira mu myanzuro iregera urukiko n’imyanzuro yo kwiregura, bigashimangirwa burundu mu nama ntegurarubanza ku manza iteganyijwemo. Mu iburanisha, umuburanyi ntashobora guhindura ikiburanwa ababuranyi bose batabyemeye. Ikiburanwa ntigishobora guhindurwa mu rukiko rwajuririwe. Icyakora, ikiburanwa gishobora guhindurwa n’ibirego by’imigereka iyo bifitanye isano ihamye n’ibyo ababuranyi basaba”.
## Page 6
buri muburanyi, indishyi zagenwe zose hamwe zirenze 75.000.000 Frw. Avuga kandi ko Mutabazi Steven yagaragaje ko imirimo yakozwe yari ifite agaciro ka 248.164.544 Frw, hanyuma Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi, mu gika cya 45 n‘icya 48, by’urubanza rujuririrwa, rwemeza ko imirimo yakozwe yari ifite agaciro ka 168.751.890 Frw, ako gaciro akaba ari ko kaherwaho harebwa ububasha bw’uru Rukiko kuko kagenwe n’Urukiko, ari nabyo bihuje n’umurongo watanzwe mu rubanza RCOMA 00035/2022/CA Leta y’u Rwanda/MINADEF ishingiraho imiburanire yayo, aho mu gika cya 15 cyarwo hasobanuwe ko hashingirwa ku gaciro kemejwe n’Urukiko, hadashingirwa ku kagenwe n’umuburanyi ubwe. [19] Uhagarariye Muzirankoni Stella avuga ko mu kugena ububasha bw’Urukiko rw’Ubujurire hagenderwa ku giteranyo cy’indishyi zose zategetswe mu rubanza rujuririrwa hatagendewe ku ndishyi zagenewe buri muntu, nk‘uko ingingo ya 6 y’Itegeko No22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi ibivuga, izo ndishyi zikaba zirenze 75.000.000 Frw. [20] Uhagarariye Habimana Fidèle, Nyandekwe Georges, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred na Nsabimana Paul, avuga ko harebwa indishyi zitumvikanwaho zatumye Mutabazi Steven ajurira, hagashingirwa ku biteganywa mu ngingo ya 52, y’Itegeko Nº30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko. UKO URUKIKO RUBIBONA [21] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya ikigomba gushingirwaho mu kwemeza ko ubujurire bwa kabiri bwakirwa niba ari indishyi zagenwe n’urukiko cyangwa se niba ari agaciro k’amasezerano yahereweho habarwa izo ndishyi. Zishingiye kandi nanone ku kumenya, mu gihe mu rubanza rujurirwa hagenwemo indishyi z’uburyo bubiri, niba harebwa igiteranyo cy’indishyi zose zagenwe cyangwa niba harebwa zimwe muri zo gusa. [22] Ikibazo cyo kumenya ikigomba gushingirwaho hagenwa ububasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ku rwego rw’ubujurire bwa kabiri, cyatanzweho umurongo mu rubanza RCOMAA 00035/2022/CA rwaciwe n’uru Rukiko ku wa 13/06/2022, haburana Akarere ka Gicumbi na WOORD GROUP Ltd. Muri urwo rubanza, n’ubwo hasuzumwaga ikigomba gushingirwaho hagati y‘indishyi zagenwe n’urukiko n’izasabwe n’umuburanyi, mu gika cyarwo cya 15, Urukiko rwasobanuye ko ingingo ya 52, igika cya kabiri, 8o, y’Itegeko Nº30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko ivuga ko iyo hari indishyi zagenwe mu rubanza ari zo zigomba gushingirwaho, naho byaba ngombwa ko hashingirwa ku gaciro k’ikiburanwa hakarebwa agaciro kemejwe n’Urukiko nyuma y’impaka z’ababuranyi; haba nta gaciro kagenwe n’inkiko hagashingirwa ku kagenwe n’umuhanga iyo bibaye ngombwa. Mu yandi magambo, ku bijyanye n’iyakirwa ry’ubujurire bwa kabiri, Umushingamategeko akaba atarashatse ko hashingirwa ku gaciro umuburanyi yigeneye ubwe, ahubwo iyo hari indishyi zagenwe n’Urukiko ari zo zishingirwaho hasuzumwa niba ubujurire bwa kabiri bwa kwakirwa. Ibyo ni nako byagiye bigarukwaho mu manza zitandukanye zaciwe n’uru Rukiko3.
3 Urubanza NºRCOMAA 00075/2022/CA rwaciwe ku wa 28/06/2024, haburana BANK OF KIGALI Plc na MUTARA ENTERPRISES Ltd igika cya 16 n’izindi manza nyinshi zaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire.
## Page 7
[23] Muri urwo rubanza kandi mu gika cyarwo cya 16, Urukiko rwagaragaje ko iby’uko iyo hari indishyi zagenwe mu rubanza rujuririrwa ari zo zishingirwaho hasuzumwa ububasha bw’Urukiko mu bujurire bwa kabiri, ari wo murongo ukoreshwa mu Rukiko rw’Ubujurire, runagaragaza izindi manza zinyuranye wakoreshejwemo4. [24] Mu rubanza rujuririrwa, mu gika cya 45-48, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwasanze agaciro kose k’isoko nyuma yo kuvugururwa kari 168.75.890 Frw, mu cyemezo rwafashe, rwemeza ko umwenda Leta y’u Rwanda/MINADEF isigaje kwishyura Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella ungana na 31.791.476 Frw, ruyitegeka kuyabishyura, runategeka Mutabazi Steven afatanyije na Muzirankoni Stella kwishyura Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric, Maridadi Fred, Nsabimana Paul umwenda ungana na 51.778.100 Frw. [25] Uru Rukiko rurasanga nyuma y’impaka z’ababuranyi, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwaremeje ko Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella bishyurwa na Leta y’u Rwanda/MINADEF umwenda ungana na 31.791.476 Frw akaba ari yo agomba gushingirwaho hasuzumwa ko ubujurire bwe buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire, hashingiwe ku biteganyijwe mu ngingo ya 52, igika cya 2, agace ka 8º, y’Itegeko N°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 ryavuzwe haruguru. [26] Urukiko rushingiye ku murongo wibukijwe haruguru, uvuga ko iyo mu rubanza rujuririrwa hari indishyi zagenwe, izo ndishyi ari zo zishingirwaho mu kugaragaza ububasha bw’urukiko, rurasanga isuzuma ry’ububasha bw’uru Rukiko bwo kwakira ubujurire bwatanzwe na Mutabazi Steven, indishyi zagenwe n’Urukiko, Mutabazi Steven yajuririye, ari zo zigomba gushingirwaho. Rurasanga rero ibyo Mutabazi Steven n’Avoka umwunganira bavuga ko ububasha bw’Urukiko rw’Ubujurire bwareberwa ku gaciro k’isoko ryose kemejwe n’Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi kangana n’amafaranga y’u Rwanda 168.751.890Frw nta shingiro bifite, kuko iyo hari indishyi zagenwe mu rubanza, izo ndishyi ari zo zigomba gushingirwaho mu kugena ububasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [27] Urukiko rurasanga kandi ibyo Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella bavuga ko ububasha bw’Urukiko bwareberwa ku giteranyo cy’ibyo Leta yategetswe kwishyura Mutabazi Steven n’ibyo uyu yategetswe kwishyura abo yari abereyemo umwenda (suppliers) [(31.791,476Frw+51.778.100 Frw]) = 83.569.576Frw] nabyo bitahabwa ishingiro, kuko indishyi zagenwe zivugwa zishingirwaho hasuzumwa ububasha bw’uru Rukiko, ari izajuririwe, ni ukuvuga izo Mutabazi Steven atishimiye bigatuma ajuririra uru Rukiko. Bikaba byumvikana ko atari indishyi izo ari zo zose zagenwe mu rubanza rujuririrwa, ahubwo ni izo uwajuriye atishimiye. Ibi bivuze ko muri uru rubanza, indishyi zagenwe zireberwa ku ngano y’umwenda Leta y’u Rwanda/MINADEF yategetswe kwishyura Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella mu rubanza rujuririrwa zingana na 31,791,476 Frw, kuko ari zo Mutabazi Steven atishimiye akazijuririra. Kandi nk’uko bigaragara, izo ndishyi ntizigeze kuri miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000Frw) ziteganywa n’itegeko.
4 urubanza No RCOMAA 00013/2021/CA haburana HABYARIMANA Charles na MTN RWANDACELL Ltd n’abandi mu gika cyarwo cya 39; urubanza Nº RSOCAA 0004/2018/CA rwaciwe ku wa 09/11/2018, haburana Georges NIHAL BOPEARATCHY na KARONGI TEA FACTORY Ltd, n’urubanza RCOMAA 00004/2020/CA rwaciwe ku wa 11/12/2020, hajuriyemo MABUYE Joseph, NZIZERA Alexandre, PAJ REAL ESTATE Ltd na WAREHOUSE barega SHANE Martin Dale na MUGIRANEZA Pascal.
## Page 8
[28] Rurasanga ibyo Mutabazi Steven n’Avoka we ndetse n’ibyo Avoka uhagarariye Muzirankoni Stella bavuga ko ububasha bw’Urukiko bwagenwa harebwa igiteranyo cy’indishyi bagenewe n’izo bategetswe kwishyura abagemuriye ibikoresho umushinga (suppliers) hashingiwe ku ngingo ya 6 y‘Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi yavuzwe haruguru, nta shingiro byahabwa, kuko, uretse n’uko byamaze kwemezwa ko indishyi zagenwe ari zo zishingirwaho ububasha bw’urukiko, ibiteganywa muri iyo ngingo ntibyashingirwaho muri uru rubanza, kuko hajuririwe gusa indishyi zagenewe Mutabazi Steven na Muzirankoni Stella naho izo bategetswe kwishyura zo zitajuririwe. [29] Hashingiwe rero ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ubujurire bwa Mutabazi Steven budakwiriye kwakirwa kuko butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire, kubera ko mu rubanza ajuririra, indishyi yagenewe akazijuririra zitageze kuri miliyoni mirongo irindwi n’eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (75.000.000 Frw) ziteganywa mu ngingo ya 52, igika cya 2, agace ka 8º, y’Itegeko N°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko. 2. Kumenya niba amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa muri uru rubanza afite ishingiro. [30] Uhagarariye Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric na Maridadi Fred avuga ko bashowe mu manza z’amaherere kuko iyo baza kwishyurwa nk’uko byategetswe n’inkiko bikubahirizwa n’abatsinzwe, batari kwirirwa bashaka Avoka wo kubaburanira. Ku bw’ibyo asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Mutabazi Steven kubishyura buri wese 1.000.000 Frw y’igihembo cya Abavoka na 300.000 Frw y’ikurikiranarubanza mu Rukiko rw’Ubujurire. [31] Uhagarariye Muzirankoni Stella asaba gutegeka Mutabazi Steven kumwishyura 1.500.000 Frw n’igihembo cya Avoka kingana na 3.000.000 Frw. [32] Uhagarariye Mutabazi Steven asaba ko Leta y’u Rwanda/MINADEF imwishyura indishyi zingana na 2.500.000 Frw z’ibyo yatakaje ku rubanza. Avuga ko amafaranga y’ibyatakajwe ku rubanza asabwa n’abagemuye ibikoresho (suppliers) yaryozwa uregwa kuri uru rwego ; naho asabwa na Muzirankoni Stella nta shingiro afite, kuko yivugiye ko yari arwaye atigeze akora inshingano ze, izo ndishyi akaba akwiye kuzisaba uregwa wamuzanye mu rubanza. [33] Abahagarariye Leta y’u Rwanda bavuga ko ibisabwa na Mutabazi Steven nta shingiro bifite, ko adakwiye gusaba Leta y’u Rwanda/MINADEF indishyi izo ari zo zose kuko nta kosa yamukoreye. UKO URUKIKO RUBIBONA [34] Ingingo ya 111 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ibikurikira : “Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza
## Page 9
kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [35] Urukiko rurasanga, kuba Muzirankoni Stella, Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric na Maridadi Fred barakurikiranye uru rubanza bagashaka Avoka wo kubaburanira, byumvikana ko amafaranga basaba afite ishingiro, ariko ayo basaba ari menshi harebwe ko urubanza rugarukiye ku nzitizi y’iburabubasha bw’uru Rukiko; bityo mu bushishozi bwarwo rukaba rugeneye Muzirankoni Stella amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana abiri (200.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, kuri uru rwego, naho Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric na Maridadi Fred bakaba bagenewe bose hamwe amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana abiri (200.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, bose bakaba bagomba kuyahabwa na Mutabazi Steven. Urukiko rurasanga kandi amafaranga y’ibyatakajwe ku rubanza angana na miliyoni ebyiri n’ibihumbi magana atanu (2,500,000Frw) Mutabazi Steven asaba guhabwa na Leta y’u Rwanda/MINADEF, atayahabwa kuko ubujurire yatanze butakiriwe.
III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [36] Rwemeje ko inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire yatanzwe na Leta y’u Rwanda/MINADEF ifite ishingiro ; [37] Rwemeje ko ubujurire bwatanzwe na Mutabazi Steven butakiriwe kuko butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ; [38] Rutegetse Mutabazi Steven kwishyura Muzirankoni Stella amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana abiri (200.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, kuri uru rwego ; [39] Rutegetse Mutabazi Steven kwishyura Habimana Fidèle, Nyandekwe George, Mwesigye Emmanuel, Mukimbiri Eric na Maridadi Fred bose hamwe amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana abiri (200.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, kuri uru rwego ; [40] Ruvuze ko amagarama yatanzwe ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza.