Download PDF

Rwanda Commercial

Supreme Court

NDEKEZI v. NAEB

On this page

Professional case brief

Research organized from the available case record

Source document

01

Holding and result

The carrier (Ndekezi) is contractually obliged to pay NAEB the market value of the tea at Mombasa on the date of loss, as per the contract, regardless of whether the tea reached Mombasa. Set-off of mutual debts was proper. NAEB cannot recover more than its actual loss; thus, any insurance payout must be deducted from the amount owed by Ndekezi. No party is entitled to moral damages or legal fees as the appeals were either unnecessary or the joinder was justified.

Court disposition

Appeal partly allowed; cross-appeal dismissed; lower court judgment mostly upheld with modification.

Orders

  • NAEB to return 21,578,591 Frw to Ndekezi Télésphore (amount received from PHOENIX Ltd)
  • No party awarded moral damages or legal fees
  • Court fees to be borne as incurred

02

Material facts

Parties

NDEKEZI Télésphore

Appellant Counsel: Me NDAGIJIMANA Emmanuel

NAEB (National Agricultural Export Development Board)

Respondent Counsel: Me CYUBAHIRO Fiat

PHOENIX of Rwanda Assurance Company SA (PHOENIX Ltd)

Third Party/insurer Counsel: Me BUHURU Pierre Célestin

Amounts and remedies

  • Value of Tea at Kigali (invoice): USD 40,350
  • Value of Tea at Mombasa (market, Day of Loss): RWF 59,065,243
  • Insurance Payout Limit Per Trip: USD 82,500
  • Insurance Payout Ordered (phoenix to Naeb): RWF 21,578,591
  • Amount NAEB to Return to Ndekezi: RWF 21,578,591
  • Final Amount Ndekezi Owes NAEB After Set Off: RWF 37,486,832

03

Procedural history

  1. Posture

    Commercial Contract/insurance Dispute / Supreme Court Appeal

04

Questions and positions

Legal issues

Party arguments

Applicant
Ndekezi argued that the value of the stolen tea should be based on the invoice value at Kigali (40,350 USD), not the higher market value at Mombasa (59,065,243 Frw), since the tea was stolen before reaching the destination. He claimed NAEB was overcompensated and sought moral damages and legal fees.
Respondent
NAEB argued that the contract required Ndekezi to pay the market value at Mombasa on the day of loss, regardless of insurance, and that set-off of mutual debts was proper. PHOENIX Ltd argued it was not liable beyond the insurance contract and sought damages for being unnecessarily joined.

05

Court’s reasoning

  1. 01

    Article 33, 34 of the Law of 30/07/1888 (Civil Code)

    Contracts law: parties are bound by the terms they freely agreed to.

  2. 02

    Transport contract, clause 14(2)

    Carrier remains liable for full value at destination even if insurance is taken.

  3. 03

    Articles 182, 183, 185 of the Law of 30/07/1888

    Set-off of mutual debts is allowed when both debts are due and liquidated.

  4. 04

    Article 9, Law Nº 21/2012

    Plaintiff bears burden of proof for claims.

  5. 05

    General civil procedure

    No damages for unnecessary appeals or joinder unless justified.

06

Ratio, limits and disposition

Ratio decidendi

The carrier (Ndekezi) is contractually obliged to pay NAEB the market value of the tea at Mombasa on the date of loss, as per the contract, regardless of whether the tea reached Mombasa. Set-off of mutual debts was proper. NAEB cannot recover more than its actual loss; thus, any insurance payout must be deducted from the amount owed by Ndekezi. No party is entitled to moral damages or legal fees as the appeals were either unnecessary or the joinder was justified.

Obiter and limits

  • The fact that the tea was stolen before reaching the market does not relieve the carrier of liability for the market value at destination.
  • Set-off (compensation légale) is a standard legal mechanism when mutual debts exist and are due.
  • Insurance does not exempt the carrier from contractual liability unless expressly stated.

Court disposition

Appeal partly allowed; cross-appeal dismissed; lower court judgment mostly upheld with modification.

  • NAEB to return 21,578,591 Frw to Ndekezi Télésphore (amount received from PHOENIX Ltd)
  • No party awarded moral damages or legal fees
  • Court fees to be borne as incurred

Source and reliance status

Supreme Court · 30 October 2015

This page organises the available record for research. Confirm quotations, current status, and subsequent treatment against the official source before relying on the case.

Judgment reading view

Judgment text

The complete available source text.

Source document

Supreme Court

Commercial· 30 October 2015

RCOMAA 0010/13/CS

NDEKEZI v. NAEB

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2015-10-30 - Case/document no.: RCOMAA 0010/13/CS - Collection: Supreme Court

Text

Page 1

NDEKEZI v. NAEB [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RCOMAA 0010/13/CS (Mukanyundo, P.J., Nyirandabaruta na Ngagi, J.) 30 Ukwakira 2015] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubucuruzi – amasezerano y’ubwikorezi n’ay’ ubwishingizi – Kuba umwikorezi w’ icyayi cyibwe atarabashije kwerekana agaciro cyari gifite ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi cyibweho, ibyo bitamuvanaho inshingano yo kwishyura agaciro kacyo– Itegeko Nº 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y imanza z imbonezamubano, iz ubucuruzi, iz umurimo, ingingo ya 9. ‟ ‟ ‟ ‟ Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubucuruzi – Ihwanywa ry’imyenda – Nta kosa riba ryakozwe mu guhwanya imyenda mu gihe buri wese mu baburanyi yari abereyemo undi umwenda w’amafaranga wari ugeze igihe cyo kwishyurwa, umwe agahera ku mafaranga isanzwe ifitiye undi mu guhwanya umwenda, Itegeko ryo kuwa 30/07/1888 rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 182,183 n’iya 185. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubucuruzi – Gusubiza amafaranga y’ikirenga yishyuwe bitari ngombwa – Kuba umwikorezi yarishyuye amafaranga ari hejuru cyane y’ibyatakajwe, agomba kuyasubizwa hakuweho ayo umwishingizi yatanze. Indishyi – Indishyi z’akababaro – Nta ndishyi z’akababaro ababuranyi bombi basaba bahabwa mu gihe umwe yajuririye ibyo atagombaga kujurira, undi nawe akaba yarahamagawe mu rubanza kuko byari ngombwa

kubera ko ariwe watanze ubwishingizi. Incamake y’ikibazo: Ndekezi yagiranye na OCIR-THE yahindutse NAEB amasezerano y’ubwikorezi bw’icyayi gifite agaciro kangana na 40.350 USD. Akaba yaragombaga kugitwara kuva mu Rwanga ku Mulindi akakigeza i Mombasa muri Kenya. Ndekezi yafashe amasezerano y’ubwishingizi bw’icyo cyayi muri PHOENIX Ltd, bumvikana ko icyayi kiramutse cyibwe cyangwa kikagira ikindi kibazo, izishyura agaciro kacyo itarengeje (limite de garantie) n’ukuvuga 49.087.500 Frws / 82.500 USD buri rugendo. Ndekezi yatwaye icyayi ariko ageze muri Kenya kiribwa nk’uko byemejwe n’iperereza ryaho, bituma NAEB imwishyuza 59.065.243 Frws, Ndekezi we akavuga ko agomba gusubiza NAEB 40.350 USD ahwanye n’agaciro yafatiyeho ubwishingizi. NAEB irabyanga, maze ifatira amafaranga angana na 59.065.243 Frws yagombaga kwishyura Ndekezi ku mirimo itandukanye yari yarayikoreye. Ndekezi nawe ahita ayirega mu Rukiko rw’Ubucuruzi rwa Nyarugenge asaba ko itegekwa kumuha amafaranga ye 59.065.243 Frw yafatiriye n’inyungu zayo zibazwe kuri 21%, kumwishyura umwenda ungana na 19.254.794 Frw avuga ko NAEB yari isanzwe imubereyemo n’inyungu zayo, no kuyitegeka kwemera kwishyurwa na PHOENIX Ltd 40.350 USD angana n’agaciro k’icyayi ubwo cyapakirwaga. Urukiko rutegeka NAEB kwishyura Ndekezi 50.065.243 Frws yari imufitiye ikayafatira hamwe n’inyungu zayo z’ubucuruzi zingana na 18.103.496 Frws. Urukiko runategeka PHOENIX Ltd kwishyura NAEB 23.976.212 Frws y’icyayi cyibwe Ndekezi yari yafatiriye ubwishingizi. NAEB yajuriye mu Rukiko Rukuru rw’Ubucuruzi, rwemeza ko umwenda NDEKEZI ayibereyemo ungana na 59.065.243 Frws.

Page 2

Ndekezi yajuriye mu Rukiko rw’Ikirenga avuga ko Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwemeje ko atagomba kwishyurwa amafaranga ye NAEB yafatiriye ruvuga ko kangana n’agaciro k’icyayi cyayo yayitwariye kikibwa, agaciro kabariwe ku giciro mpuzamahanga i Mombasa avuga ko atari byo kubera ko icyayi cyibwe kitaragera kw’isoko, avuga ko mu gihe bikozwe gutyo, NAEB yaba yishyuwe amafaranga arenze kure agaciro k’icyayi, asaba indishyi z’akababaro n’igihembo cy’Avoka. NAEB ivuga ko Ndekezi yirengagiza amasezerano bagiranye, ko 23.976.212 Frw avuga ari agaciro k’icyayi kigipakirwa naho 59.065.243 Frw akaba ari agaciro k’icyayi cyibwe ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi cyibiweho ari nayo agomba kwishyura. PHOENIX Ltd ivuga ko ibyo Ndekezi yasezeranye na NEAB bitayireba, ko NDEKEZI yayishoye mu manza zitari ngombwa kandi Urukiko Rukuru rw’ Ubucuruzi rwaraciye urubanza neza ikaba ibisabira 10.000.000 Frw y’indishyi z’akababaro na 5.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka. Ku birebana no kumenya niba icyayi cyaribwe kitaragera ku isoko mpuzamahanga byakuraho umwikorezi inshingano zo kucyishyura habariwe ku gaciro gifite ku isoko mpuzamahanga, Uhagarariye Ndekezi avuga ko agaciro k’icyayi cyibwe kagaragazwa na facture yaherekeje icyo cyayi ari nayo NAEB yahaye Ndekezi kugingo icyo cyayi gihabwe ubwishingizi muri PHOENIX Ltd, avuga ko Urukuko rutagomba gushyingira kuri note de debit NAEB yamenyesheje

Ndekezi nyuma y’iyibwa ry’icyayi kuko itandukanye na facture NAEB yakoreye Ndekezi ajya gufata ubwishingizi, avuga ko urukiko rwemeje ko Ndekezi agomba kwishyura agaciro k’icyayi cyibwe kabariwe ku giciro mpuzamahanga i Mombasa avuga ko cyaribwe kitaragera kw’isoko rya Mombasa ngo gihabwe agaciro gatandukanye n’ako NAEB yari yagihaye i Kigali. Uhagarariye NAEB avuga ko ashingiye ku masezerano NAEB yagiranye na NDEKEZI, bigaragara ko NDEKEZI na NAEB bumvikanye ko nubwo yafata ubwishingizi bitavanaho ko mu gihe icyayi cyabura cyangwa kikangirika, NDEKEZI azishyura agaciro icyo cyayi cyari kuba gifite ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ari ko gahwanye na 59.000.000 Frw. Ku byerekeye kumenya niba NAEB itari ikwiye gufatira 59.065.243 frws, Uhagarariye Ndekezi avuga ko Urukiko rwemeje ko nta mwenda NAEB ibereyemo NDEKEZI kuko yafatiriye 59.065.243 Frw ahwanye n’agaciro k’icyayi cyayo cyibwe, ku rundi ruhande rwemeza ko PHOENIX Ltd nayo igomba kwishyura NAEB agaciro k’icyo cyayi kangana na 21.578.591 Frw kuko ari ko gaciro kacyo PHOENIX Ltd yishingiye, bikaba bigaragara ko NAEB izaba yishyuwe ikirenga, avuga ko atari Ndekezi wagombaga kwishyura kuko yari afite ubwishingizi. NAEB ikavuga ko kuba urukiko rwaremeje umubare w’amafaranga Ndekezi na PHOENIX Ltd bayishyura bifite ishyingiro kubera ko ungana n’ay’ishingiwe. Ku byerekeye indishyi zisabwa na Ndekezi, uyu asaba guhabwa indishyi

zishingiye ku kuba NAEB yarafatiriye amafaranga ye. Abahagarariye NAEB na PHOENIX bo bakavuga ko nta ndishyi Ndekezi yahabwa kubera ko impamvu ze z’ubujurire nta shingiro zifite bitewe n’uko yareze bitari ngombwa. Incamake y’icyemezo: 1. Kuba icyayi cyaribiwe mu nzira kitaragera ku isoko mpuzamahanga i Mombasa aho agaciro kacyo kagombaga kumenyekanira, ibyo bitavanaho umwikorezi inshingano ze zo kwishyura agaciro k’icyayi cyibwe, kandi akishyura hashingiwe ku giciro

Page 3

icyayi cyo mu rwego rumwe nacyo cyari gifite ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi icyayi yari atwaye cyibiweho, nkuko amasezerano impande zombi yabiteganyije .

2. Kuba buri wese mu baburanyi yari abereyemo undi umwenda w’amafaranga wari ugeze igihe cyo kwishyurwa, umwe agahera ku mafaranga isanzwe ifitiye undi mu guhwanya umwenda, nta kosa riba ryakozwe mu gihe umwikorezi yemera gusubiza ikinyuranyo cy amafaranga azaba ‟ abura kuyo umwishingizi izaba yaramwishyuriye.

3. Kuba umwikorezi yarategetswe kwishyura amafaranga y’agaciro k’icyayi cyose cyaburiye muri Kenya angana na 59.065.423 Frw, Umwishingizi nayo igategekwa kwishyura angana na 21.578.591 Frw yari yarishingiye kuri icyo cyayi, haba yishyuwe amafaranga ari hejuru cyane y’ibyatakajwe, hakaba hagomba gukurwa ayo umwishingizi yatanze, hakishyurwa angana 37.486.832Frw.

4. Nta ndishyi z’akababaro ababuranyi bombi basaba bahabwa mu gihe umwe yajuririye ibyo atagombaga kujurira, undi nawe akaba yarahamagawe mu rubanza kuko byari ngombwa kubera ko ariwe watanze ubwishingizi. Ubujurire bufite ishingiro kuri bimwe. Ubujurire bwuririye kubundi nta shingirobufite. Amagarama y’urubanza yatanzwe ahwanye n’ibyarukozwemo. Amategeko yashingiweho: Itegeko Nº 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y imanza ‟ z imbonezamubano, iz ubucuruzi, iz umurimo, ingingo ya 9., Itegeko ryo kuwa 30/07/1888 ‟ ‟ ‟ rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 182,183 n’iya 185. Nta manza zifashishijwe.

Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rukomoka ku masezerano NDEKEZI Télésphore yagiranye na OCIR-THE yaje guhinduka NAEB kuwa 03/12/2010, ajyanye n ubwikorezi bw icyayi gifite agaciro ‟ ‟ cyahawe kikiri i Kigali kangana na 40.350 USD, akaba yaragombaga kugitwara agikuye ku nganda za OCIR-THE/NAEB (SHAGASHA-GISOVU-MULINDI) akakigeza i Mombasa muri Kenya. Nk uko ayo masezerano abiteganya, NDEKEZI Télésphore akimara kuyasinya yafashe ‟ ubwishingizi bw icyo cyayi muri PHOENIX of Rwanda Assurance Company SA (PHOENIX ‟ Ltd), bagirana amasezerano y umwaka, bumvikana ko icyayi kiramutse cyibwe cyangwa kigize ‟ ikindi kibazo PHOENIX Ltd izishyura agaciro k icyo cyayi itarengeje (limite de garantie) ‟ 49.087.5000 Frw/82.500 USD buri rugendo. [2] NDEKEZI Télésphore yatwaye icyayi ariko ageze Eldoret muri Kenya kiribwa, nkuko byemejwe n iperereza rya Polisi ya Kenya, bituma NAEB yishyuza NDEKEZI Télésphore ‟

Page 4

59.065.243 Frw y agaciro icyayi cyari kuba gifite kigeze ku isoko mpuzamahanga i Mombasa, ‟ NDEKEZI Télésphore we akavuga ko NAEB igomba gusubizwa 40.350 USD ahwanye n agaciro icyayi cyari gifite gipakirwa ari nayo yafatiyeho ubwishingizi. Ibyo byateye NAEB ‟ gufatira 59.065.243 Frw yagombaga kwishyurwa NDEKEZI Télésphore ku mirimo itandukanye yari yarayikoreye. [3] NDEKEZI Télésphore yatanze ikirego mu Rukiko rw Ubucuruzi rwa Nyarugenge asaba ‟ ko NAEB itegekwa kumuha amafaranga ye 59.065.243 Frw yafatiriye n inyungu zayo zibazwe ‟ kuri 21%, kumwishyura umwenda ungana na 19.254.794 Frw avuga ko NAEB yari isanzwe imubereyemo n inyungu zayo, no kuyitegeka kwemera kwishyurwa na PHOENIX Ltd 40.350 ‟ USD angana n agaciro k icyayi ubwo cyapakirwaga. ‟ ‟ [4]

Urukiko rw Ubucuruzi rwa Nyarugenge rwaciye urubanza n ‟

O

RCOM 0095/13/TC/NYGE kuwa 13/03/2013, rutegeka NAEB kwishyura NDEKEZI Télésphore 59.065.243 Frw yari imufitiye ikayafatira, inyungu zayo z ubucuruzi zingana na 18.103.496 Frw ‟ no kumwishyura 19.254.794 Frw isanzwe imufitiye na 2.000.000 Frw y ikurikiranarubanza. ‟ Rutegeka PHOENIX Ltd kwishyura NAEB 23.976.212 Frw y icyayi cyibwe, NDEKEZI ‟ Télésphore yari yafatiye ubwishingizi. [5] NAEB yajuririye urubanza mu Rukiko Rukuru rw Ubucuruzi, maze ruca urubanza n ‟ o RCOMA 0217/13/HCC kuwa 29/07/2013, rushingiye ku ngingo ya 14, igika cya 2, y amasezerano y ubwikorezi bw icyayi NDEKEZI Télésphore yagiranye na NAEB, iteganya ko ‟ ‟ ‟ kuba NDEKEZI Télésphore yarafashe ubwishingizi bitavanaho ko mu gihe icyayi cyaba cyibwe cyangwa cyangiritse agomba kucyishyura hakurikijwe agaciro icyayi kiri ku rwego rumwe nacyo (tea of the same grade) kizaba gifite uwo munsi ku isoko mpuzamahanga rya Mombasa, no ku bimenyetso byatanzwe na NAEB byerekana ibiciro bitandukanye icyayi cyari kuba gifite kigeze ku isoko mpuzamahanga i Mombasa hakurikijwe ubwoko bwacyo cyangwa se « grade » yacyo, rwemeza ko umwenda NDEKEZI Télésphore abereyemo NAEB ukomoka ku masezerano y ubwikorezi bw icyayi yo kuwa 03/12/2010 ungana na 59.065.243 Frw, kandi akaba ari nayo ‟ ‟ yafatiriwe kugira ngo NAEB yiyishyure. Rwemeje kandi ko ubujurire bwa PHOENIX Ltd bujyanye nuko igomba kwishyura 21.578.591 Frw aho kuba 23.976.212

Frw yari yategetswe n Urukiko rw Ubucuruzi bufite ishingiro ; rutegeka ko PHOENIX Ltd yishyura NAEB ‟ ‟ 21.578.591 Frw aho kuba 23.976.212 Frw yari yategetswe n Urukiko rw Ubucuruzi. Urukiko ‟ ‟ nta cyemezo rwafashe kuri 19.254.794 Frw y umwenda NDEKEZI Télésphore yari yaregeye, ‟ kuko NDEKEZI Télésphore yavuze ko azayaregera nyuma bitewe n uko nta bimenyetso byayo ‟ afite, naho 39.430.173 Frw NAEB yasabaga ko NDEKEZI Télésphore yayishyura mu kirego kiregera kwiregura, Urukiko rwavuze ko itayahabwa kubera ko ari ikirego gishya kitaburanwe mu rwego rwa mbere. [6] NDEKEZI Télésphore ntiyishimiye imikirize y urwo rubanza, arujuririra muri uru ‟ Rukiko, avuga ko Urukiko Rukuru rw Ubucuruzi rwemeje ko atagomba kwishyurwa 59.065.243 ‟ Frw yafatiriwe na NAEB kubera ko angana n agaciro k icyayi yayitwariye kuwa 03/12/2010 ‟ ‟ kikibwa kitaragera aho yagombaga kukigeza kandi atari byo kuko agaciro kacyo kagaragazwa na « facture » no 0323/2010 yo kuwa 03/12/2010 ; ko Urukiko rwemeje ko agomba kwishyura agaciro k icyayi cyibwe kabariwe ku giciro mpuzamahanga i Mombasa, kabarwa haherewe ku ‟ giciro icyayi gifite « grade » imwe nacyo cyaguraga kandi icyayi cyaribwe kitaragera ku isoko ngo gihabwe agaciro; ko rwemeje ko PHOENIX Ltd yishyura indishyi z icyayi cyibwe zingana ‟

Page 5

na 23.976.212 Frw hakuwemo 10%, rukanategeka NDEKEZI Télésphore kwishyura agaciro k icyayi cyibwe kangana na 59.065.243 Frw. NDEKEZI Télésphore avuga ko mu gihe bikozwe ‟ gutyo, NAEB yaba yishyuwe amafaranga arenze kure agaciro k icyayi; asaba ko NAEB ‟ yamwishyura indishyi z akababaro zingana na 10.000.000 Frw na 5.000.000 Frw y igihembo ‟ ‟ cya Avoka. [7] NAEB ivuga ko NDEKEZI Télésphore yirengagiza amasezerano bagiranye, ko 23.976.212 Frw avuga ari agaciro k icyayi kigipakirwa naho 59.065.243 Frw akaba ari agaciro ‟ k icyayi cyibwe ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi cyibiweho ari nayo agomba ‟ kwishyura. Naho PHOENIX Ltd. yo, ivuga ko ibyo NDEKEZI Télésphore yasezeranye na NEAB bitayireba, ko NDEKEZI Télésphore yayishoye mu manza zitari ngombwa kandi Urukiko Rukuru rw „Ubucuruzi rwaraciye urubanza neza ikaba ibisabira 10.000.000 Frw y indishyi ‟ z akababaro na 5.000.000 Frw y igihembo cya Avoka. ‟ ‟ [8] Iburanisha mu ruhame ryabaye kuwa 29/09/2015, ababuranyi bose bitabye, NDEKEZI Télésphore yunganiwe na Me NDAGIJIMANA Emmanuel, NAEB ihagarariwe na Me CYUBAHIRO Fiat, Intumwa ya Leta, naho PHOENIX Ltd ihagarariwe na Me BUHURU Pierre Célestin. II. IBIBAZO BIRI MU RUBANZA N’ISESENGURA RYABYO 1. Kumenya niba kuba icyayi cyaribwe kitaragera ku isoko mpuzamahanga i Mombasa bikuraho Ndekezi Télésphore inshingano zo kucyishyura habariwe ku gaciro gifite ku isoko mpuzamahanga

rya Mombasa [9] Me NDAGIJIMANA Emmanuel wunganira NDEKEZI Télésphore avuga ko agaciro k icyayi cyibwe kagaragazwa na « Facture » yo kuwa 03/12/2010 yaherekeje icyo cyayi ari nayo ‟ NAEB yahaye NDEKEZI Télésphore kugira ngo icyo cyayi gihabwe ubwishingizi muri PHOENIX Ltd mu izina rya OCIR – THE/ NAEB, iyo «facture» ikaba ariyo igaragaza aho cyari giturutse, «grade» n igiciro cyacyo cya 1.5 USD/kg, ko agaciro k icyayi cyose cyibwe kari ‟ ‟ 40.350 USD angana na 23.976.212 Frw. Avuga ko Urukiko Rukuru rw Ubucuruzi rutagombaga ‟ gushingira kuri «Note de débit» nº 3/2011 NAEB yamenyesheje NDEKEZI Télésphore nyuma y iyibwa ry icyayi, igaragaza ko cyari gifite agaciro ka 59.065.243 Frw, ikanerekana «grades» ‟ ‟ z icyayi NDEKEZI Télésphore yari atwaye, kuko itandukanye na «facture» nº 323/2010 NAEB ‟ yakoreye NDEKEZI Télésphore ajya gufata ubwishingizi. [10] Yakomeje avuga ko Urukiko rwemeje ko NDEKEZI Télésphore agomba kwishyura agaciro k icyayi cyibwe kabariwe ku giciro mpuzamahanga i Mombasa kabazwe gaherewe ku ‟ kindi cyayi gifite «grade» imwe n icyo NDEKEZI Télésphore yari yikoreye, kandi icyayi ‟ cyaribwe kitaragera ku isoko rya Mombasa ngo gihabwe agaciro gatandukanye n ako NAEB ‟ yari yagihaye i Kigali, ko ibiciro Urukiko rwashingiyeho (mu bika bya 29 na 30 by urubanza ‟ rwajuririwe) atari iby icyo cyayi NDEKEZI Télésphore yari yikoreye kuko kitageze i Mombasa, ‟ ko agaciro kacyo kagombaga guhinduka kigeze i Mombasa, akaba asanga agaciro kacyo ari ako NAEB yatanze ngo gifatirwe ubwishingizi. [11] Me CYUBAHIRO Fiat uhagarariye NAEB avuga ko NDEKEZI Télésphore yirengagiza amasezerano yagiranye na NAEB, mu ngingo ya 14, igika cya 2, ko ayo 23.976.212 Frw avuga

Page 6

ari agaciro k icyayi kigipakirwa ( i Gisovu) naho 59.065.243 Frw akaba ari agaciro k icyayi ‟ ‟ cyibwe i Mombasa ku munsi cyibiweho ari nayo NDEKEZI Télésphore agomba kwishyura NAEB. [12] Yakomeje avuga ko ashingiye ku masezerano NAEB yagiranye na NDEKEZI Télésphore cyane mu ngingo ya 14, igika cya 2, bigaragara ko NDEKEZI Télésphore na NAEB bumvikanye ko nubwo yafata ubwishingizi bitavanaho ko mu gihe icyayi cyabura cyangwa kikangirika, NDEKEZI Télésphore azishyura agaciro icyo cyayi cyari kuba gifite ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ari ko gahwanye na 59.000.000 Frw, ko kandi kuba icyayi kitarageze i Mombasa ngo gipimwe hagombaga kurebwa agaciro kagezweho umunsi kibiweho nk uko babigaragaje muri ‟ dosiye ndetse no mu rubanza rwajuririwe mu gika cya 19, akaba asanga amasezerano yakozwe agomba kubahirizwa. [13] Me BUHURU P. Célestin uhagarariye PHOENIX Ltd avuga ko NDEKEZI Télésphore yafashe ubwishingizi muri PHOENIX, ikaba yarishyuye NAEB ndetse na NDEKEZI Télésphore akaba abizi, ko atumva impamvu umwishingizi yahamagawe mu rubanza kuko muri dosiye hagaragara uko amafaranga yagiye yishyurwa. UKO URUKIKO RUBIBONA. [14] Ingingo ya 33 y Itegeko ryo kuwa 30 Nyakanga 1888 rishyiraho Igitabo cya gatatu cy ‟ ‟ urwunge rw'amategeko y'imbonezamubano yakoreshwaga igihe NAEB na NDEKEZI Télésphore bashyiraga umukono ku masezerano bagiranye iteganya ko amasezerano akozwe ku buryo bukurikije

amategeko aba itegeko ku bayagiranye. Naho ingingo ya 34 y iryo Tegeko ‟ ryavuzwe haruguru iteganya ko amasezerano adategeka icyemejwe ahubwo akubitiraho n'ingaruka ubutabera, imigenzereze cyangwa amategeko byageneye inshingano bikurikije kamere yayo1. [15] Amasezerano y ubwikorezi yo kuwa 03/12/2010 yakozwe hagati ya OCIR-THE/ NAEB ‟ na NDEKEZI Télésphore, ateganya mu ngingo yayo ya 14, igika cya 2, ko nubwo NDEKEZI Télésphore yafata ubwishingizi bitamuvanaho inshingano yo kwishyura agaciro k icyayi cyose, ‟ mu gihe icyayi atwaye cyabura cyangwa kikangirika, kandi akishyura agaciro icyayi cyo mu rwego rumwe n icyo yikoreye cyahawe mu ipiganwa ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku ‟ munsi cyaburiyeho cyangwa cyangirikiyeho ( nevertheless, the fact of having subscribe to an insurance does not exempt the transporter from total responsability of any loss or damage of the transported goods. The value of lost or damaged tea shall be equivalent to the tea of the same grade on Mombasa auction market on the day when the loss of damage has been noticed.) [16] Urukiko rurasanga kuba icyayi cyaribiwe mu nzira kitaragera ku isoko mpuzamahanga i Mombasa aho agaciro kacyo kagombaga kumenyekanira, ibyo bitavanaho NDEKEZI Télésphore inshingano yo kwishyura agaciro k icyayi cya NAEB cyibwe, kandi akishyura hashingiwe ku ‟ giciro icyayi cyo mu rwego rumwe nacyo (tea of the same grade) cyari gifite ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi icyayi yari atwaye cyibiweho, kuko amasezerano yagiranye na NAEB kuwa 03/12/2010 ariko abiteganya. 1 1 Ibivugwa muri izo ngingo zombi tubisanga no mu ngingo za 64 na 65 z’Itegeko no 45/2011 ryo kuwa 25/11/2011 rigenga amasezerano

Page 7

[17] Kuba kandi NDEKEZI Télésphore yarasinye amasezerano nta gahato ashyizweho, muri ayo masezerano hakaba hateganyijwe ko azishyura agaciro k icyayi hakurikijwe igiciro kizaba ‟ kiri ku isoko ku munsi icyayi cyaburiyeho cyangwa cyangirikiyeho, ubwabyo byumvikanisha ko agaciro k icyayi kigurishijwe hanze (exportated) kaba kari hejuru y ikigurishirijwe mu gihugu. ‟ ‟ [18] Ingingo ya 9 y Itegeko Nº 21/2012 ryo kuwa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize ‟ y imanza z imbonezamubano, iz ubucuruzi, iz umurimo n iz ubutegetsi, iteganya ko ” ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ Urega agomba kugaragaza ibimenyetso by’ibyo aregera. Iyo abibuze, uwarezwe aratsinda”. Urukiko rurasanga NDEKEZI Télésphore atarabashije kwerekana agaciro icyayi cyibwe cyari gifite ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi cyibiweho, ngo yerekane ko kari hasi ya 59.065.243 Frw NAEB imwishyuza, mu gihe NAEB yo yerekana “Note de debits”2 no 3/2011 yo kuwa 25/2/2011 yakoze ishingiye ku gaciro icyayi cyo ku rwego rumwe n icyayo cyari gifite ku isoko ‟ mpuzamahanga i Mombasa, kandi ikaba yarayiteguye ishingiye ku masezerano bagiranye, bityo agaciro k icyayi kangana na 59.065.243 Frw katanzwe na NAEB akaba ariko NDEKEZI ‟ Télésphore agomba kwishyura.

2. Kumenya niba NAEB itari ikwiye gufatira 59.065.243 Frw ya NDEKEZI Télésphore no kumenya niba amafaranga Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi rwartegetse ko azishyurwa NAEB ari ikirenga. [19] NDEKEZI Télésphore na Me NDAGIJIMANA Emmanuel umwunganira bavuga ko NAEB yafatiriye amafaranga ye kandi itarigeze ijya kwishyuza PHOENIX Ltd ngo yange kuyishyura. Bavuga kandi ko niba Urukiko Rukuru rw Ubucuruzi rwari rusanze agaciro k icyayi ‟ ‟ cyibwe ari 59.065.243 Frw nk uko NAEB yabivuze, ko mu gihe PHOENIX Ltd yari yishingiye ‟ icyayi ku gaciro kangana na 40.350 USD ahwanye na 23.976.212 Frw, NAEB itari gufatira amafaranga ye 59.065.243 Frw uko yakabaye, ko yari gukuramo 21.578.591 Frw PHOENIX Ltd yemeraga kwishyura, igafatira ikinyuranyo cyayo angana na 37.486.622 Frw n ubwo nabyo atari ‟ byo. [20] Me NDAGIJIMANA Emmanuel avuga na none ko Urukiko rwemeje ko nta mwenda NAEB ibereyemo NDEKEZI Télésphore kuko yafatiriye 59.065.243 Frw ahwanye n agaciro ‟ k icyayi cyayo cyibwe, ku rundi ruhande rwemeza ko PHOENIX Ltd nayo igomba kwishyura ‟ NAEB agaciro k icyo cyayi kangana na 21.578.591 Frw kuko ari ko gaciro kacyo PHOENIX ‟ Ltd yishingiye, bityo bikaba bigaragara ko NAEB izaba yishyuwe ikirenga. [21] Yasoje avuga ko nk uko amasezerano NDEKEZI Télésphore yagiranye na PHOENIX ‟ Ltd kuwa 03/12/2010 mu izina rya OCIR-THE/ NAEB abigaragaza, PHOENIX Ltd yagombaga kwishyura NAEB mu gihe habaye

ikibazo ariko ntirenze 82.500 USD kuri buri rugendo. Ko rero mu gihe NDEKEZI Télésphore yari afite ubwishingizi bw iby abandi yaryozwa ku gipimo cya ‟ ‟ 82.500 USD kuri buri rugendo, NAEB itagombaga gufatira 59.065.243 Frw yari irimo NDEKEZI Télésphore, ahubwo ko yagombaga kwishyuza PHOENIX Ltd 82.500 USD, imaze kuyereka ko agaciro k icyayi yishingiye katakiri 40.350 USD, ko atari NDEKEZI Télésphore ‟ 2 2 http://www.cuy.be/cours/cpta/notes_debcred15.html Notes de debits: Il est possible qu'une entreprise tienne à modifier sa facture initiale. Un événement (prévu ou imprévu) peut amener le vendeur à augmenter ou à diminuer une facture qu'il a déjà envoyée.(Consulté le 15/10/2015). Bisobanura ko ugurisha ashobora guhindura inyemezabwishyu ya mbere bitewe n’impamvu ishobora guteganywa cyangwa idateganywa , azamura cyangwa agabanya ibiciro.

Page 8

wagombaga kwishyura NAEB ibyibwe kuko yari afite ubwishingizi bugera ku gipimo cya 82.500 USD kuri buri “tour”, agaciro k ibyabuze karenga icyo gipimo akabona kubibazwa, ‟ nabwo NAEB igakurikiza amategeko imwishyuza aho gufatira amafaranga imubereyemo. [22] NAEB ivuga ko kuba Urukiko Rukuru rw Ubucuruzi rwategetse ko NDEKEZI ‟ Télésphore yishyura agaciro k icyayi cyibwe hashingiwe ku gaciro kahawe icyayi gifite “grade” ‟ nk iyacyo ku isoko mpuzamahanga i Mombasa ku munsi icyayi cyibiweho ari uko aribyo byari ‟ mu masezerano NDEKEZI Télésphore bagiranye nk uko byasobanuwe haruguru. ‟ [23] NAEB ivuga kandi ko kuba Urukiko rwaremeje ko NDEKEZI Télésphore ayiha 59.65.243 Frw bifite ishingiro kimwe n amafaranga angana na 21.578.591 Frw rwategetse ‟ PHOENIX Ltd kwishyura NAEB kuko ariyo yari yarishingiye kwishyura NDEKEZI Télésphore icyayi kiramutse kibuze, ko NAEB itakwanga gusubiza NDEKEZI 21.578591 Frw mu gihe byagaragara ko PHOENIX Ltd yayishyuye, ko ibyo atari ikibazo cyagombaga kujuririrwa. Ivuga ko Urukiko rutigeze rutegeka NDEKEZI Télésphore kwishyura NAEB amafaranga arenze nk uko abivuga, ko kandi rutigeze ruvuga ko 59.065.243 Frw agomba guteranywa na 21.578591 ‟ Frw ngo ahabwe NAEB yose, ko ahubwo mu kurangiza urubanza ariho iki kibazo cyagombye gukemukira, buri wese agahabwa amafaranga afitiye uburenganzira. [24] Me BUHURU P.Célestin uhagarariye PHOENIX Ltd we avuga ko

ibyerekeye amasezerano NDEKEZI Télésphore yagiranye na NAEB bitayireba, ariko ko inshingano z umwikorezi zigomba gutandukanywa n iz umwishingizi kubera ko hari ubwishingizi ‟ ‟ ‟ bwafashwe kandi PHOENIX Ltd ikaba yarishyuye, akaba atumva rero impamvu PHOENIX Ltd yahamagajwe mu rubanza kuko yakoze ibyo igomba gukora. UKO URUKIKO RUBIBONA. a) Ku byerekeye amafaranga ya NDEKEZI Télésphore NAEB yafatiriye [25] Ingingo ya 182 y Itegeko ryo kuwa 30 Nyakanga 1888 rishyiraho Igitabo cya gatatu cy ‟ ‟ urwunge rw'amategeko mbonezamubano cyavuzwe haruguru, ryakoreshwaga igihe NDEKEZI Télésphore na NAEB bagiranaga amasezerano y ubwikorezi yo kuwa 03/12/2010, iteganya ko ‟ «ihwanya ry'imyenda riba nta rubanza kubera gusa ko amategeko abiteganya atyo, yewe n'iyo abagomba kwishyura batabizi; imyenda yombi irazimangana ku mpande zombi kuva igihe ibereyeho, kugeza ku gaciro kayo kangana»; iya 183 iteganya ko “Ihwanya ry'imyenda riba gusa hagati y'imyenda ishingiye yose ku mafaranga cyangwa ibintu runaka biguranwa by' ubwoko bumwe kandi imyenda ikaba izwi ingano ndetse ikaba igeze igihe cyo kwishyurwa” 3; naho iya 185 y iryo Tegeko igateganya ko « Ihwanya ribaho, uko impamvu z'umwenda uyu n'uyu zaba ‟ ziteye kose, keretse mu gihe: 1.cy'ikirego kigamije kugaruza ikintu cyambuwe nyiracyo ku maherere; 2. cy'ikirego kigamije gusubizwa ibyabikijwe cyangwa ibyatijwe ngo bikoreshwe;3. cy'umwenda ushingiye ku bitunga umuntu bemeje ko bidashobora gufatirwa». [26] Urukiko rurasanga ku byerekeye amafaranga ya NDEKEZI Télésphore yafatiriwe, impaka zishingiye ahanini ku ngano y amafaranga yagombaga kwishyurwa icyayi cyibiwe ‟ 3 3 Ibyateganywaga n’izo ngingo zombi , ninako biteganyijwe mu ngingo ya 107 y’ Itegeko n° 45/2011 ryo kuwa 25/11/2011 rigenga amasezerano.

Page 9

Eldoret mu Gihugu cya Kenya, aho NDEKEZI Télésphore wari ucyikoreye avuga ko kigomba kwishyurwa ku gaciro yafatiyeho ubwishingizi, mu gihe NAEB yo ivuga ko kigomba kwishyurwa hashingiwe ku gaciro icyayi cyo ku rwego rumwe n icyayo cyari gifite ku isoko ‟ mpuzamahanga i Mombasa ku munsi cyibiweho. [27] Urukiko rurasanga icyayi cya NAEB, NDEKEZI Télésphore yikoreye kikibwa kitaragera ku isoko mpuzamahanga i Mombasa, yari azi ingano yacyo (26.900 Kg) n urwego ‟ rwacyo (grades PF1, BP1 na PD) ndetse n umubare w ibiro kuri buri “grade” nk uko ‟ ‟ ‟ inyemezabuguzi ifite no 0323/2010 yo kuwa 03/12/2010 ibyerekana, iyo nyandiko ikaba ariyo NAEB yifashishije igena agaciro icyayi cyayo cyari gifite ku munsi kibiweho, ihereye ku giciro icyayi cyo ku rwego rumwe n icyayo cyari gihagazeho ku munsi kibiweho, igaragaza muri “ ‟ Note de debit nO 3/2011”, ko cyari gifite agaciro kangana na 59.065.423 Frw. [28] Urukiko rurasanga NDEKEZI Télésphore atarigeze ahinyuza ako gaciro ka 59.065.423 Frw k umunsi icyayi cyibweho, icyo avuga akaba ari uko icyayi cyakwishyurwa ku gaciro ka ‟ 23.976.212 Frw cyari gifite i Kigali ataracyikorera, yirengagije ibiteganywa mu ngingo ya 14, igika cya 2, y amasezerano yagiranye na NAEB, ibyo rero bikaba bitashingirwaho ngo havugwe ‟ ko ingano y umwenda afitiye NAEB itazwi kuko awuzi ahubwo akawirengagiza nkana kuko ‟ atigeze agaragaza ko NAEB yaba yarabaze nabi

cyangwa ko igiciro yabariyeho ku munsi icyayi kibiweho atari cyo. [29] Urukiko rurasanga kandi imvugo ya NDEKEZI Télésphore n umwunganira ko ‟ amafaranga ye atagombaga gufatirwa itahabwa ishingiro, kuko batagaragaje ko ayo mafaranga ari muyo itegeko ryateganyije mu ngingo ya 185 yavuzwe haruguru, ko adashobora gufatirwa, cyangwa se ko uwo mwenda wari utarageza igihe cyo kwishyurwa nk uko nabyo biteganyijwe ‟ mu ngingo ya 183 nayo yavuzwe haruguru. [30] Urukiko rurasanga kandi imvugo yabo itahabwa agaciro kubera ko NDEKEZI Télésphore nawe yemera ko hari amafaranga NAEB imugomba, kandi bikaba bigaragara ko nawe hari ayo agomba NAEB, kandi ingingo ya 182 yavuzwe haruguru ikaba yemera ihwanya ry imyenda ‟ hatiriwe haba urubanza. Abahanga mu mategeko nka Francois Terré, Philippe Simler na Yves Lequette, bavuga bihagije uburyo guhwanya imyenda nk uko amategeko abiteganya ‟ (compensation légale) bikorwa4, bavuga ko guhuza imyenda byemewe mu gihe uberewemo umwenda n’urimo umwenda bose bafite icyo umwe agomba undi. Banerekana ibigomba kwitabwaho kugira ngo ihwanya ry’imyenda ribe ryakorwa aribyo: kuba buri wese afitiye umwenda uwumufitiye (réciprocité), kuba ari umwenda w’amafaranga cyangwa ibindi bintu biguranwa by’ubwoko bumwe (fongibilité), kuba uzwi ingano (liquidité) no kuba ugeze igihe cyo kwishyurwa5 (exigible). [31] Urukiko rurasanga kuva igihe byari bimaze kugaragara ko icyayi

NDEKEZI Télésphore yikorereye NAEB cyibwe ndetse n agaciro kacyo kamaze kugaragazwa, hagati ya NAEB na ‟ NDEKEZI Télésphore, buri wese yari abereyemo undi umwenda w amafaranga wari ugeze igihe ‟ cyo kwishyurwa, bityo kuba NAEB yarahereye ku mafaranga isanzwe imufitiye mu guhwanya umwenda, nta kosa yakoze, cyane ko n ubu NDEKEZI Télésphore yemera gusubiza ikinyuranyo ‟ ( difference) cy amafaranga azaba abura kuyo PHOENIX Ltd izaba yaramwishyuriye, bityo ‟ rero, iyi ngingo y ubujurire bwa NDEKEZI Télésphore ikaba nta shingiro ifite. ‟ 4 4 Francois Terré, Philippe Simler, Yves Lequette, Les Obligations, 6ème édition, Paris, Dallos,1996, p.1031 -1036

Page 10

[32] Urukiko rurasanga na none NDEKEZI Télésphore yaraburanye asaba ko NAEB yategekwa kumuha inyungu zibariwe kuri 21% z amafaranga ye 59.065.243 Frw yafatiriwe, ‟ ariko ko izo nyungu atazihabwa ku mpamvu z uko guhwanya imyenda nk uko byagaragajwe, ‟ ‟ ryubahirije amategeko. b) Ku byerekeye kuba urukiko rwarategetse amafaranga y’ikirenga NAEB izishyurwa [33] Dosiye y urubanza igaragaza mu rubanza rwajuririwe (upapuro rwa 8 agace ka 30) ko ‟ umwenda NDEKEZI Télésphore abereyemo NAEB ari nawo yategetswe kwishyura ari 59.065.423 Frw angana n agaciro k icyayi cyaburiye muri Kenya. Igaragaza na none kandi ko ‟ ‟ PHOENIX Ltd nayo igomba guha NAEB 21.578.591 Frw akomoka kubwishingizibw icyayi. ‟ [34] Urukiko rurasanga kuba NDEKEZI Télésphore yarategetswe kwishyura NAEB amafaranga y agaciro k icyayi cyose cyaburiye muri Kenya angana na 59.065.423 Frw, ‟ ‟ PHOENIX Ltd nayo igategekwa guha NAEB 21.578.591 Frw yari yarishingiye NDEKEZI Télésphore kuri icyo cyayi, NAEB yaba yishyuwe amafaranga ari hejuru cyane y ibyo yatakaje, ‟ ku bw ibyo NAEB ikaba igomba guhabwa na NDEKEZI Télésphore 59.065.423 Frw ‟ havanywemo 21.578.591 Frw PHOENIX Ltd yemeye kwishyura, akayiha angana na miliyoni mirongo itatu na zirindwi ibihumbi magana ane mirongo inani na bitandatu na magana inani mirongo itatu n abiri ( 37.486.832Frw). ‟ gihe ariko byagaragara ko PHOENIX Ltd yishyuye NAEB, ayo mafaranga uko ari

21.578.591 Frw NAEB yahawe yayasubiza NDEKEZI Télésphore. c) Ku byerekeye kuba NAEB yakwishyuza PHOENIX Ltd aho kwishyuza NDEKEZI Télésphore [35] Ingingo ya 168 y Itegeko N° 21/2012 ryo kuwa 14/06/2012 ryerekeye imiburanishirize ‟ y imanza z imbonezamubano, iz ubucuruzi, iz umurimo n iz ubutegetsi iteganya ko “ ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ ku rwego rw’ubujurire hadashobora kuregerwa ikirego gishya keretse kuregera guhwanya imyenda, cyangwa gutanga ikirego cyo kwiregura ku kirego cy’ibanze cyatanzwe mu rukiko rw’ubujurire”. [36] Dosiye y urubanza igaragaza amasezerano y ubwishingizi (Assurances de ‟ ‟ Responsabilité Civile Transporteur/Conditions particulières) no 0002026 NDEKEZI Télésphore yagiranye na PHOENIX of Rwanda Assurance Company SA kuwa 03/12/2010 NDEKEZI Télésphore afata ubwishingizi bw ubwikorezi bw icyayi cya OCIR-THE/NAEB akivana ku ‟ ‟ nganda zayo za GISOVU-MULINDI-SHAGASHA kukigeza i Kigali no kugikura i Kigali kukigeza i Mombasa mu gihe cy umwaka, ubarwa guhera kuwa 04/12/2010 kugeza kuwa ‟ 03/12/2011. Mu byo bumvikanye muri ayo masezerano, harimo ko ubwishingizi bw ibyo ‟ yikoreye buri uko agiye budashobora kurenza 49.087.500 Frw angana na 82.500 USD (Limite de garantie de 49.087.500 Frw „par tour” 82.500 USD) . [37] Dosiye igaragaza kandi ko mu miburanire yayo PHOENIX Ltd yemeye kwishyura ishingiye ku masezerano yagiranye na NDEKEZI Télésphore, nyamara uyu we ntiyigeze agaragariza urukiko ko yayishyuje byibura 49.087.500 Frw PHOENIX Ltd itashoboraga kurenza nk uko biri mu masezerano, ngo ayahereho yishyura NAEB, ngo PHOENIX Ltd ibe yarabyanze, ‟ ahubwo NDEKEZI Télésphore yakomeje kuburana avuga ko agaciro k icyayi cyibwe ‟ katagomba kurenga 40.350USD angana na 23.976.212 Frw icyayi cyahawe i Kigali mbere y uko ‟

Page 11

akijyana muri Kenya aho cyibiwe kitaragera i Mombasa, ari nayo PHOENIX Ltd yemeye kumwishyura hakuwemo 10% yayo nk uko biri mu masezerano y ubwishingizi bagiranye. ‟ ‟ [38] Urukiko rurasanga rero iby uko NAEB igombaga kwishyuza PHOENIX Ltd kuko icyayi ‟ cyibwe cyishingiwe ku gipimo cya 82.500 USD imaze kuyereka ko agaciro k icyo cyayi ‟ kazamutse, asigaye ikabona kuyakurikirana kuri NDEKEZI Télésphore, iyo ngingo y ubujurire ‟ itafatwaho icyemezo muri uru rubanza kuko NDEKEZI Télésphore atigeze ayiburana mu nkiko zo hasi, bikaba hashingiwe ku biteganywa n ingingo ya 168 yavuzwe haruguru, bitaburanwa ‟ bwa mbere muri uru Rukiko.

3) Kumenya niba indishyi zasabwe muri uru rubanza zatangwa a) Indishyi zasabwe na NDEKEZI Télésphore [39] NDEKEZI Télésphore kimwe na Me NDAGIJIMANA Emmanuel umwunganira basabye indishyi z akababaro zingana na 10.000.000 Frw zishingiye ku kuba NAEB yarafatiriye ‟ amafaranga ye basaba na 5.000.000 Frw z igihembo cya Avoka. ‟ [40] Me CYUBAHIRO Fiat uhagarariye NAEB avuga ko asanga hakwiye gushingirwa ku ngingo ya 14, y amasezerano NDEKEZI Télésphore akishyura agaciro k icyayi kangana na ‟ ‟ 59.000.000 Frw ko kandi NAEB itasabwa indishyi izo arizo zose. [41] Me BUHURU P. Célestin uhagarariye PHOENIX Ltd avuga ko asanga Urukiko Rukuru rw Ubucuruzi rwaraciye urubanza neza, akaba asanga nta ndishyi cyangwa inyungu zikwiye ‟ guhabwa NDEKEZI kuko n impamvu z ubujurire ze nta shingiro zifite bitewe nuko yareze ‟ ‟ bitari ngombwa, nyamara urubanza yajuririye rwari rukeneye gusobanurwa gusa. UKO URUKIKO RUBIBONA. [42] Urukiko rusanga nta ndishyi z akababaro NDEKEZI Télésphore yahabwa kuko nk uko ‟ ‟ byagaragajwe haruguru, ihwanya ry imyenda ryakozwe rifite ishingiro. ‟

[43] Rurasanga kandi nta n indishyi z ikurikiranarubanza yahabwa kuko ingingo ze ‟ ‟ z ubujurire nta shingiro zifite, uretse imwe (ingingo yerekeranye n amafaranga y ikirenga yari ‟ ‟ ‟ yagenewe NAEB) nayo ikibazo kirimo kikaba cyarashoboraga gukemuka binyuze mu zindi nzira bidasabye ko ajurira cyangwa akabyumvikanaho na NAEB bitagombye kujuririrwa, ibyo yakoze rero bigaragaza ko yajuririye ibyo atagombaga kujuririra, bityo indishyi asaba akaba atazihabwa. b) Kumenya niba indishyi PHOENIX Ltd isaba yazihabwa [44] Me BUHURU P. Célestin uhagarariye PHOENIX Ltd avuga ko 10.000.000 Frw NDEKEZI Télésphore yatse y indishyi z akababaro na 5.000.000 Frw y igihembo cya Avoka ‟ ‟ ‟ nabo arizo baka kubera ko yabakuruye mu manza zitari ngombwa kuko urubanza yajuririye ruciye neza. [45] NDEKEZI Télésphore avuga ko ntacyo yavuga kuri izo ndishyi kubera ko ibyo bireba NAEB.

Page 12

[46] Me CYUBAHIRO Fiat akaba ntacyo yavuze ku bijyanye n ubujurire bwuririye ku bundi ‟ bwatanzwe na PHOENIX Ltd. UKO URUKIKO RUBIBONA. [47] Urukiko rurasanga kuri uru rwego rw ubujurire, PHOENIX Ltd nta ndishyi yahabwa, ‟ kuko kuba yarahamagawe muri uru rubanza byari ngombwa bitewe n uko ariyo yatanze ‟ ubwishingizi bwafashwe na NDEKEZI Télésphore ku cyayi cya NAEB, kandi PHOENIX Ltd ikaba itarigeze imumenyesha ko yayishyuye NAEB. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO. [48] Rwemeje ko ubujurire bwa NDEKEZI Télésphore bufite ishingiro kuri bimwe. [49] Rwemeje ko ubujurire bwuririye ku bundi bwatanzwe na PHOENIX Ltd budafite ishingiro. [50] Rwemeje ko urubanza no RCOM 0217/13/HCC rwaciwe n Urukiko Rukuru ‟ rw Ubucuruzi kuwa 29/07/2013 rudahindutse uretse ku bijyanye na 21.578.591 Frw PHOENIX ‟ Ltd yemeye kwishyura NAEB, nayo ikazayasubiza NDEKEZI Télésphore. [51] Rutegetse NAEB gusubiza NDEKEZI Télésphore 21.578.591 Frw. [52] Rutegetse ko amagarama y urubanza yatanzwe ahwanye n ibyarukozwemo. ‟ ‟

Source wording is retained. Consult the source document for its original formatting and pagination.

Authorities

Authorities used by the court

Cases, legislation, regulations, and constitutional provisions identified in the available record.

Law Nº 21/2012 of 14/6/2012 (Civil Procedure)

Legislation

Legislation referenced in the available case record.

Law of 30/07/1888 (Civil Code)

Legislation

Legislation referenced in the available case record.

Transport contract between NAEB and Ndekezi, clause 14(2)

Legislation

Legislation referenced in the available case record.

Case-aware research

Ask AI about this case

The judgment and available research above are public. New questions open in a separate private conversation grounded in this case.

About this LexChat collection

This page organizes the available case record for research. Verify quotations, current status, and subsequent treatment against the source document. Corrections can be reported to hello@esheria.ai.

Legal information, not legal advice. Research summaries do not replace the judgment.