NIKUZE v. LETA Y’U RWANDA

# NIKUZE v. LETA Y’U RWANDA

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2016-07-15 - Case/document no.: RADA 0016/13/CS - Collection: Supreme Court

## Text

## Page 1

NIKUZE v. LETA Y’U RWANDA [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – N° RADA 0016/13/CS (Nyirinkwaya, P.J., Mukandamage na Rugabirwa, J.) 15 Nyakanga 2016] Amategeko y’ubutegetsi – Guhagarikwa ku kazi by’agateganyo – Guhanwa kabiri ku ikosa rimwe – Uburenganzira ku mukozi bwo kumenyeshwa amakosa yakozwe kugirango ayisobanureho – Kuba umukozi yahagarikwa ku kazi by’agateganyo hanyuma akazirukanwa burundu ntibifatwa ko yahanywe kabiri ku ikosa rimwe kuko icyemezo cy’agateganyo gifatwa kubera inyungu z’akazi no kugira ngo iperereza rikorwe neza kandi singombwa ko umukozi acyisobanuraho kuko aba atari igihano – Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo, ingingo ya 66. Amategeko y’ubutegetsi – Guhagarikwa ku kazi by’agateganyo – Byitwa ko umukozi yahagaritswe byagateganyo ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko iyo igihe cy’amezi atandutu kirenze atagaruwe mu kazi cyangwa ngo asezererwe burundu nta mpaka – Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo, ingingo 65. Amategeko y’ubutegetsi – Kwirukanwa nta mpamvu – Ingaruka zo kuba umukoresha yasubiza inyuma igihano cyo kwirukana burundu ku kazi umukozi – Byitwa kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko igihe umukoresha asubije inyuma igihano cyo kwirukanwa burundu umukozi kuko iyirukanwa rya burundu rihera igihe umukozi wa Leta yamenyesherejwe icyemezo kimwirukana – Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo, ingingo 90 niyi 122. Amategeko y’ubutegetsi – Kwirukanwa nta mpamvu – Igenwa z’indishyi zishingiye ku kwirukanwa nta mpamvu – Kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko bitangirwa indishyi zigenwa mu bushishozi bw’urukiko – Itegeko ryo kuwa 30/07/1888 rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 258 Amategeko y’ubutegetsi – indishyi nsimburakiruhuko – Umukozi ntahabwa mafaranga nsimburakiruhuko igihe nta kimenyetso atanga kigaragaza ko yatse kiruhuko cy’umwaka umukoresha we akakimwima – Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo, ingingo 42,43. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – igihano gihatira kurangiza urubanza – Igihe nta kigaragaza ko umuburanyi atazubariza ibyategetswe mu rubanza urukiko nti rwamuca igihano cyo guhatirwa kurangiza urubanza – Itegeko n° 21/2012 ryo ku wa 14/06/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 343. Incamake y’ikibazo: Kuwa 27/10/2005, Nikuze yahawe akazi na Minisitiri w’ abakozi ba Leta n’umurimo (MIFOTRA), hanyuma kuwa 27/02/2009, Minisitiri w’Intebe amahagarika by’ agateganyo ku kazi noneho kuwa 12/04/2011 yirukanwa burundu ku kazi kubera amakosa yakoze ajyanye no gutanga ibya rubanda ku giciro gihanitse, no kuba ataratanze raporo zijyanye n’amasoko ya Leta « procurement » kandi yari « Procurement Officer ».

## Page 2

Nikuze yatakambiye Minisitiri wa MIFOTRA asaba ko icyemezo kimwirukana burundu ku kazi cyavanwaho agasubirana uburenganzira bwe yambuwe ku maherere akanahabwa amafaranga atahembwe mu gihe cy’imyaka itatu (3) yamaze ahagaritswe by’agateganyo; ariko yamusubiza ko icyo cyemezo kitavanwaho kuko ibisobanuro yatanze bidafatika. Nikuze yareze Leta y’U Rwanda mu Rukiko Rukuru asaba ko yahabwa indishyi zinyuranye zirimo izo kwirukanwa nta mpamvu hamwe n’ibyo amategeko ateganya igihe umukozi yirukanwe ku kazi nta mpamvu, maze urwo Rukiko rwemeza ko ikirego cye nta shingiro gifite. Nikuze yahise ajuririra Urukiko rw’Ikirenga avuga ko yahagaritswe by’agateganyo mu buryo bunyuranije n’amategeko kubera ko hagaritswe igihe kirengeje amezi atandatu ndetse atanabanje kumenyeshwa amakosa yakoze ngo anayisobanureho ikindi kandi yahawe ibihano bibiri biri mu rwego rwa kabiri kubera ko yahagaritswe by’agateganyo na Minisitiri w’Intebe hanyuma yirukanwa burundu ku kazi na Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo mu gihe sitati rusange iteganya ko ikosa rimwe rihanishwa igihano kimwe gusa. Yanavuze ko yirukanwe ku kazi mu buryo bunyuranije n’amategeko kubera ko mu ibaruwa ye yo ku wa 12/04/2011, Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo yamumenyesheje ko yirukanwe mu bakozi ba Leta guhera ku wa 27/02/2009, igihe yahagarikwaga by’agateganyo ku kazi, kuwibyo rero akaba abisabira indishyi zinyuranye ndetse ko leta y’U Rwanda yahabwa igihano kihatira kurangira urubanza kugirango itazakomeza kumurushya nyuma y’icibwa ryarwo. Leta y’u Rwanda yiregura ivuga ko Nikuze yirukanwe mu buryo bukurikije amategeko naho kubijyanye nuko igihano cyimwirukana cyasubijwe inyuma isanga ari ikosa ry’imyandikire ridafite icyo ryamwangirije ko rero indishyi n’amafanga y’andi asaba atabihabwa kuko bidafite aho bishingiye ndetse ko itacibwa igihano kihatira kurangira urubanza kuko izubahiriza imikirize y’urubanza. Incamake y’icyemezo: 1. Kuba umukozi yahagarikwa ku kazi by’agateganyo hanyuma akazirukanwa burundu ntibifatwa ko yahanywe kabiri ku ikosa rimwe kuko icyemezo cy’agateganyo gifatwa kubera inyungu z’akazi no kugira ngo iperereza rikorwe neza kandi singombwa ko umukozi acyisobanuraho kubwibyo rero Nikuze akaba atarahanwe kabiri ku ikosa rimwe nkuko abivuga. 2. Iyo igihe cy’amezi atandutu kirenze byitwa ko umukozi yahagaritswe byagateganyo ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko. 3. Byitwa kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko igihe umukoresha asubije inyuma igihano cyo kwirukanwa burundu umukozi kuko iyirukanwa rya burundu rihera igihe umukozi wa Leta yamenyesherejwe icyemezo kimwirukana kubwibyo rero Nikuze yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko kuko yahawe ibaruwa imusezera ku kazi kuwa 12/04/2011 hanyuma amenyeshwa ko yirukanwe mu bakozi ba Leta guhera 27/02/2009. 4. Kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko bitangirwa indishyi zigenwa mu bushishozi bw’urukiko bityo rero Nikuze akaba agenewe inshuro esheshatu z’umushahara yatahanaga. 5. Umukozi nta mafaranga ahabwa igihe nta kimenyetso atanga kigaragaza ko yatse kiruhuko cy’umwaka umukoresha we akakimwima, kandi na none Nikuze ntiyahabwa amafaranga y’ikiruhuko cy’umwaka wa 2009 kuko yahagaritswe by’agateganyo mu ntangiriro z’uwo mwaka tariki ya 27/02/2009.

## Page 3

6. Buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana bityo rero Nikuze ntiyagenerwa amafaranga y’amashimwe kuko atagaragaza uburyo yabaze n’ingingo y’amategeko ashingiraho ayasaba. 7. Mu gihe umukozi ataregeye umushahara we ntiyagenerwa amafaranga y’ingendo hamwe n’ay’icumbi kuko ayo mafaranga akubiye mu bigize umushahara. 8. Indishyi zo kudahabwa icyemezo cy’umukoresha ntizigenwa igihe uzisaba atagaragaza ingingo y’amategeko azishingiraho. 9. Indishyi zo gushorwa mu manza, iz’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka zigenwa mu bushishozi bw’urukiko iyo izo umuburanyi yasabye ari ikirenga. 10. Igihe nta kigaragaza ko umuburanyi atazubariza ibyategetswe mu rubanza urukiko nti rwa muca igihano cyo guhatirwa kurangiza urubanza bityo rero leta y’U Rwanda ikaba itacibwa igihano kiyihatira kurangiza urubanza kuko nta kigaragaza ko itazubahiriza iby’itegetswe muri uru rubanza Ubujurire bufite ishingiro kuri bimwe. Amagarama y’urubanza aherereye ku isanduku ya Leta. Amategeko yakoreshejwe: Itegeko N° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo, ingingo ya 42, 43, 66, 65, 90, 122 niyi 106 Itegeko ryo kuwa 30/07/1888 rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 258 Itegeko Nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 3 Itegeko N° 21/2012 ryo ku wa 14/06/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 343 Nta manza zifashishijwe Urubanza IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku wa 27/10/2005, NIKUZE Pélagie yahawe akazi na Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo muri SENA mu mwanya wa « Chargé des approvisionnements » muri « Unité » y’Igenamigambi n’Imirimo Rusange, bigeze ku wa 11/08/2007, amugira umukozi ushinzwe amasoko ya Leta.

## Page 4

[2] Ku wa 27/02/2009, Minisitiri w’Intebe yahagaritse by’agateganyo NIKUZE Pélagie ku kazi. Ku wa 12/04/2011, NIKUZE Pélagie yirukanwe burundu ku kazi kubera amakosa yakoze ajyanye no gutanga ibya rubanda ku giciro gihanitse, no kuba ataratanze raporo za « procurement » kandi yari « Procurement Officer ». [3] Ku wa 11/10/2011, NIKUZE Pélagie yatakambiye Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo asaba ko icyemezo kimwirukana burundu ku kazi cyavanwaho agasubirana uburenganzira bwe yambuwe ku maherere akanahabwa amafaranga angana na 14.095.158 Frw atahembwe mu gihe cy’imyaka itatu (3) yamaze ahagaritswe by’agateganyo, ariko amusubiza ko icyo cyemezo kitavanwaho kuko ibisobanuro yatanze bidafatika. [4] Ku wa 06/01/2012, NIKUZE Pélagie yareze Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) mu Rukiko Rukuru asaba ko yahabwa indishyi zinyuranye zirimo izo kwirukanirwa ubusa n’ibyo amategeko ateganyiriza umukozi wirukaniwe ubusa ku kazi, urwo Rukiko ruca urubanza n° RAD 0003/12/HC/KIG ku wa 25/01/2013, rwemeza ko ikirego cye nta shingiro gifite, bityo ko atahabwa indishyi asaba. [5] NIKUZE Pélagie yajuririye urwo rubanza mu Rukiko rw’Ikirenga avuga ko adasaba gusubizwa ku kazi, ariko ko Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) ikwiye kumuha indishyi zinyuranye zigaragarira mu mwanzuro we. [6] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 01/03/2016 no ku wa 07/06/2016, NIKUZE Pélagie ahagarariwe na Me HABIYAMBERE Aphrodis, naho Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) ihagarariwe na Me RUBANGO Epimaque, Intumwa ya Leta. II. IBIBAZO BIRI MU RUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO 1. Kumenya niba NIKUZE Pélagie yarahagaritswe by'agateganyo ku kazi mu buryo bunyuranyije n'amategeko a) Kubera ko atamenyeshejwe amakosa yakoze ngo anayisobanureho [7] Uburanira NIKUZE Pélagie avuga ko yahagaritswe by’agateganyo mu buryo bunyuranije n’amategeko kubera ko atabanje kumenyeshwa amakosa yakoze ngo anayisobanureho nk’uko biteganywa n’ingingo ya 90, igika cya mbere y’Itegeko n°22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo ya Leta, ko ahubwo yisobanuye ku mushinga w’igihano wateguwe na Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo. [8] Avuga kandi ko yahawe ibihano bibiri byo mu rwego rwa kabiri biteganywa n’ingingo ya 92 y’Itegeko n° 22/2002 ryavuzwe haruguru, kubera ko yahagaritswe by’agateganyo na Minisitiri w’Intebe hanyuma yirukanwa burundu ku kazi na Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo, nyamara hashingiwe ku ngingo ya 87 y’iryo Tegeko, ikosa rimwe rihanishwa igihano kimwe gusa. [9] Uburanira Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) avuga ko ntacyo yavuga ko byerekeranye no kuba Minisitiri w’Intebe yarahagaritse by’agateganyo NIKUZE Pélagie ku kazi ku wa 27/02/2009, atabanje kumumenyesha amakosa yakoze kubera ko icyarezwe MIFOTRA ari iyirukanwa rya NIKUZE Pélagie kandi ibyo byakurikije amategeko.

## Page 5

UKO URUKIKO RUBIBONA [10] Ingingo ya 66, 1°, d) y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo ya Leta yakurikizwaga igihe NIKUZE yahagarikwaga by’agateganyo, iteganya ko « Umukozi wa Leta ahagarikwa by’agateganyo ku murimo, iyo abonyweho ikosa rishobora gutuma ahabwa igihano cyo guhagarikwa by’agateganyo cyangwa icyo kwirukanwa ». [11] Umuhanga mu mategeko witwa Joël BERNOT asobanura ko icyemezo gihagarika umukozi by’agateganyo ku kazi, ari icyemezo cy’agateganyo gifatirwa umukozi wagaragaweho igikorwa gishobora kwitwa icyaha cyangwa ikosa ry’akazi, kandi ko icyo cyemezo gifatwa kubera inyungu z’akazi kuko gituma uwo mukozi akurikiranwa atari mu kazi, bityo kigatuma haba ituze mu kazi, kikanatuma iperereza rikorwa mu bwisanzuze kuko uwo mukozi aba atagishoboye gushyira igitutu (pression) kuri bagenzi be.1 [12] Urukiko rurasanga n’ubwo mu ibaruwa ye yo ku wa 27/02/2009, Minisitiri w’Intebe ataravuze icyo ahagarikiye by’agateganyo NIKUZE Pélagie ku kazi, ibaruwa yo ku wa 12/04/2011, uyu yandikiwe na Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo igaragaza ko yahagaritse by’agateganyo ku kazi kubera amakosa yakekwagaho yo gutanga ibya rubanda ku giciro gihanitse no kuba ataratanze raporo za “Procurement“ kandi yari “Procurement Officer“. [13] Urukiko rurasanga rero, kuba NIKUZE Pélagie yarahagaritswe by’agateganyo ku kazi kubera amakosa yakekwagaho amaze kuvugwa haruguru nk’uko biteganywa n’ingingo ya 66, 1°, d) y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 ryavuzwe haruguru, bigaragara ko atari igihano yari yahawe icyo gihe, ko ahubwo ari icyemezo cy’agateganyo yari yarafatiwe kubera inyungu z’akazi no kugira ngo iperereza rikorwe neza, ku bw’ibyo rero, ntiyahanwe kabiri nk’uko abiburanisha, kandi ntabwo byari ngombwa ko yisobanura ku birebana n’ihagarikwa rye ry’agateganyo ku kazi kuko atari igihano b) Kubera ko yahagaritswe by’agateganyo mu gihe kirenze amezi atandatu (6) [14] Me Habiyambere Aphrodis avuga ko Nikuze Pélagie yahagaritswe by’agateganyo ku kazi mu buryo bunyuranyije n'amategeko kubera ko yahagaritswe by’agateganyo mu gihe kirenze amezi 6, ku wa 27/02/2009 kugeza ku wa 12/04/2011, nyamara bitemewe n'amategeko. [15] Me RUBANGO Epimaque uburanira Leta y’u Rwanda avuga ko ntacyo yavuga ku birebana n’ibaruwa yo ku wa 27/02/2009 yahagaritse by’agateganyo NIKUZE Pélagie ku kazi kubera ko yanditswe na Minisitiri w’Intebe, ko ahubwo icyo MIFOTRA yarezwe ari iyirukanwa rya NIKUZE Pélagie kandi ko ibyo byakurikije amategeko nk’uko byasobanuwe haruguru. UKO URUKIKO RUBIBONA [16] Ingingo ya 65, igika cya 2, y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo ya Leta ryakurikizwaga igihe 1 « La suspension est une mesure provisoire et conservatoire qui présente un intérêt évident lorsque sont découverts des faits qui revêtent une qualification pénale ou disciplinaire. Outre qu’elle permet d’éloigner un agent qui se trouve mis en cause et d’apaiser ainsi les relations au sein du service, elle facilite, en outre, le déroulement des enquêtes administratives ou pénales en évitant toute pression sur ses collègues de la part de l’agent suspendu ». Par Joël BERNOT, Avocat au Barreau de Nantes, Cabinet Avoxa, http://www.fptcgc.org/admsite/fichier_pdf/2012-09- 24-gdc-

discipline_suspension_de_fonction_ok.pdf?PHPSESSID=07b7f3690f1e7327505f2b281123b589

, consulté le 30/03/2016

## Page 6

[16] Ingingo ya 65, igika cya 2, y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo ya Leta ryakurikizwaga igihe NIKUZE Pélagie yahagarikwaga ku kazi, iteganya ko «Igihe cy’ihagarikwa ry’agateganyo ku murimo ntigishobora kurenza amezi atandatu (6)». Naho ingingo ya 68 y’iryo Tegeko, igateganya ko « Ihagarikwa ry’agateganyo ku murimo ry’umukozi wa Leta rirangira bitewe no: 1° gusubizwa mu kazi iyo umwanya ubonetse; 2° gusubizwa mu kazi arangije igihano cy’igifungo cyangwa igihano cyo mu kazi; 3° kwirukanwa burundu cyangwa gusezererwa nta mpaka ». [17] Ibaruwa yo ku wa 27/02/2009 iri muri dosiye igaragaza ko Minisitiri w’Intebe yandikiye NIKUZE Pélagie amumenyesha ko ahagaritswe by’agateganyo ku mirimo yari ashinzwe muri SENA guhera ku wa 27/02/2009. Ku wa 12/04/2011, Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo nawe yamwandikiye amumenyesha ko yirukanwe burundu mu bakozi ba Leta guhera ku wa 27/02/2009. [18] Hashingiwe ku ngingo ya 65, igika cya 2 y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 ryavuzwe haruguru, Urukiko rurasanga NIKUZE Pélagie yarahagaritswe by’agateganyo ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko kubera ko yahagaritswe by’agateganyo mu gihe kirenze amezi atandatu (6) ateganywa n’iyo ngingo, kuko yirukanwe ku kazi ku wa 12/04/2011, nyuma y’umwaka umwe n’amezi 7 n’iminsi 15 agaharitswe by’agateganyo ku kazi. 2. Kumenya niba NIKUZE Pélagie yarirukanwe ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko kubera ko igihano yahawe cyo kumwirukana ku kazi cyasubijwe inyuma [19] Uburanira NIKUZE Pélagie avuga ko yirukanwe ku kazi mu buryo bunyuranije n’amategeko kubera ko mu ibaruwa ye yo ku wa 12/04/2011, Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo yamumenyesheje ko yirukanwe mu bakozi ba Leta guhera ku wa 27/02/2009, igihe yahagarikwaga by’agateganyo ku kazi. [20] Uburanira Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) avuga ko hashingiwe ku ngingo ya 90, igika cya 2, y’Itegeko n° 22/2002 ryavuzwe haruguru, igihano cyirukana burundu NIKUZE Pélagie ku kazi kitagombaga gusubira inyuma, ariko ko n’ubwo icyo gihano cyasubijwe inyuma, asanga ari ikosa ry’imyandikire (vice de forme) ridafite icyo ryamwangirije. UKO URUKIKO RUBIBONA [21] Ku byerekeye itangwa ry’ibihano, ingingo ya 90, igika cya 2, y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo ya Leta, iteganya ko « Nta gihano na kimwe gishobora gushyirwa mu bikorwa ikosa ritarahama nyir’ubwite ». Naho ingingo ya 122, igika cya 2 y’iryo tegeko, igateganya ko « Iyirukanwa rya burundu rihera igihe umukozi wa Leta yamenyesherejwe icyemezo kimwirukana ». [22] Nk’uko byagaragajwe haruguru, Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’Umurimo yandikiye NIKUZE Pélagie ibaruwa yo ku wa 12/04/2011 amumenyesha ko igihano ahawe cyo kwirukanwa ku kazi gitangiye gukurikizwa guhera ku wa 27/02/2009. [23] Urukiko rurasanga NIKUZE Pélagie yarirukanwe ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko kubera ko igihano cyo kwirukanwa burundu ku kazi yahawe kitagombaga gusubira

## Page 7

inyuma, kuba rero umukoresha we yaragisubije inyuma akagihera ku wa 27/02/2009, igihe yahagarikwaga by’agateganyo ku kazi, kandi hashingiwe ku ngingo ya 122, igika cya 2, y’Itegeko ryavuzwe haruguru, cyaragombaga guhera ku itariki ya 12/04/2011, igihe yakimuhereye, yanyuranyije n’ibiteganywa n’iyi ngingo. 3. Kumenya niba NIKUZE Pélagie yahabwa indishyi asaba [24] Uburanira NIKUZE Pélagie avuga ko Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) ikwiye kumuha indishyi zikurikira: – Indishyi z’uko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko: 237.750 Frw ahwanye n’umushahara we x amezi 6 = 1.426.500 Frw; - Indishyi z’ikiruhuko cy’umwaka wa 2008 na 2009 atahawe: 237.750 Frw x amezi 2 = 475.500 Frw; – Amafaranga y’amashimwe (côtes) y’imyaka ya 2005, 2006, 2007, 2008 na 2009 atahawe: 237.750 Frw x amezi 5 = 1.188.750 Frw, ariko ko hagomba kuvanwamo 210.000 Frw y’amashimwe y'umwaka wa 2007 na 2008 yahawe mu mwaka wa 2010; - Amafaranga y’icumbi y’imyaka itatu (3) yamaze ahagaritswe by’agateganyo ku kazi 33.964 Frw x amezi 12 x 3 = 1.222.704 Frw; -Amafaranga ya transiporo y’imyaka itatu (3) yamaze ahagaritswe by’agateganyo ku kazi: 33.964 Frw x amezi 12 x 3 = 1.222.704 Frw; –Indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umukoresha (attestation de services rendus) kigaragaza ko yakoze muri SENA: 237.750 Frw x amezi 12 x 3 = 8.559.000 Frw; -Indishyi z’uko yashowe mu manza ku maherere: 4.000.000 Frw; - 1.000.000 Frw y’ikurikiranarubanza na 2.000.000 Frw y’igihembo cy'Avoka yo ku rwego rwa mbere na 1.200.000 Frw y’ikurikiranarubanza na 3.000.000 Frw y’igihembo cy'Avoka yo ku rwego rw’ubujurire. [25] Me Rubanga Epimaque uburanira Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) avuga ko NIKUZE Pélagie atahabwa indishyi z’uko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko asaba kubera ko yirukanwe ku kazi mu buryo bukurikije amategeko, ko atahabwa amafaranga y’amashimwe (côtes) y’imyaka ya 2005, 2006 na 2009 asaba kuko Iteka rya Minisitiri w'Intebe n° 121/03 ryo ku wa 08/09/2010 rishyiraho uburyo bukoreshwa mu isuzumabushobozi n’izamurwa mu ntera ry’abakozi ba Leta riteganya ko ayo mafaranga azatangira gutangwa guhera mu mwaka wa 2011, ko rero NIKUZE atahabwa amafaranga y’amashimwe ya mbere y’umwaka wa 2011 asaba, kandi ko atahabwa indishyi z'uko atahawe icyemezo cy’umukoresha kuko atagaragaje ingingo z'amategeko ashingiraho azisaba. [26] Avuga kandi ko NIKUZE Pélagie atahabwa amafaranga y’ikiruhuko cy’umwaka wa 2008 asaba kuko atagaragaza ko yagisabye akacyimwa, kandi ko atanahabwa ay’ikiruhuko cy’umwaka wa 2009 mu gihe yahagaritswe by'agateganyo ku kazi ku wa 27/02/2009, ko atahabwa amafaranga y’icumbi n'aya transiporo asaba kuko ayo mafaranga aba akubiye mu mushahara yahembwaga buri kwezi, ariko ko yayahabwa mu gihe agaragaje ko yari ayagenewe koko. Yongeraho ko uru Rukiko rwamugenera mu bushishozi bwarwo indishyi z’akababaro,

## Page 8

amafaranga y’igihembo cy'Avoka n'ay’ikurikiranarubanza mu gihe rusanze izo ndishyi zifite ishingiro. UKO URUKIKO RUBIBONA [27] Ku byerekeranye n’indishyi muri rusange, ingingo ya 258 y’Igitabo cya gatatu cy’urwunge rw’amategeko y’imbonezamubano, iteganya ko “Igikorwa cyose cy’umuntu cyangirije undi gitegeka nyirugukora ikosa rigikomokaho kuriha ibyangiritse”. [28] Hashingiwe ku biteganywa n’iyo ngingo, Urukiko rurasanga, kuba Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) yarirukanye NIKUZE Pélagie mu buryo bunyuranyije n’amategeko bigatuma amara igihe kirekire mu gihirahiro ategereje icyemezo azafatirwa n’umukoresha we, bikanatuma adashaka akandi kazi kashoboraga kumutunga n’umuryango we, igomba kubimuhera indishyi z’uko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko zigenwe n’urukiko mu bushishozi bwarwo zingana n’inshuro esheshatu (6) z’umushahara yahembwaga (salaire net) ungana na 201.616 Frw nk’uko bigaragazwa na “Attestation de salaire“ iri muri dosiye, izo ndishyi rero, zikaba zibazwe mu buryo bukurikira: 201.616 Frw x 6 = 1.209.696 Frw. [29] Ku birebana n’amafaranga y’ikiruhuko cy’umwaka, ingingo ya 42 y’Itegeko n° 22/2002 ryo ku wa 09/07/2002 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta n’inzego z’imirimo ya Leta, iteganya ko “Nyuma y’amezi cumi n’abiri (12) y’akazi, umukozi wa Leta agomba kujya mu kiruhuko cya buri mwaka giteganywa n’amategeko gihwanye n’iminsi mirongo itatu (30) y’ukwezi“. Naho ingingo ya 43 y’iryo tegeko, igateganya ko “Iyo umukozi wa Leta atashoboye gufata ikiruhuko umwaka ushyize kubera impamvu z’akazi, kandi yaracyatse mu nyandiko, abona ikiruhuko cy’imyaka ibiri ikurikirana”. [30] Urukiko rurasanga NIKUZE Pélagie atahabwa amafaranga y’ikiruhuko cy’umwaka wa 2008 asaba kubera ko nta kimenyetso yatanze kigaragaza ko yatse icyo kiruhuko umukoresha we akakimwima, kandi ntiyahabwa amafaranga y’ikiruhuko cy’umwaka wa 2009 kuko yahagaritswe by’agateganyo mu ntangiriro z’uwo mwaka tariki ya 27/02/2009. [31] Ku kibazo cyo kumenya niba NIKUZE Pélagie yahabwa amafaranga y’amashimwe (côtes) y’imyaka ya 2005, 2006 na 2009 asaba, ingingo ya 3 y’Itegeko nº 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, iteganya ko “Buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana”. Hashingiwe kuri iyo ngingo, Urukiko rurasanga NIKUZE Pélagie atahabwa ayo mafaranga kuko atagaragaza uburyo yayabaze n’ingingo y’amategeko ashingira ayasaba. [32] Ku birebana n’amafaranga y’icumbi n’aya transiporo asaba y’igihe yamaze ahagaritswe by’agateganyo ku kazi, ingingo ya 106 y’Itegeko n° 22/2002 ryavuzwe, iteganya ko “Umukozi wa Leta, kubera akazi akora, ahabwa buri kwezi igihembo gikubiyemo: umushahara fatizo, hiyongereyeho iyo bibaye ngombwa, amafaranga agenerwa umuryango, indamunite, amashimwe n’ibindi agenerwa bifitanye isano n’imiterere yihariye y’akazi akora“. Hashingiwe ku biteganywa n’iyo ngingo, Urukiko rurasanga NIKUZE Pélagie atahabwa amafaranga y’icumbi n’aya transiporo asaba kuko ari bimwe mu bigize umushahara we kandi akaba atarigeze aregera umushahara we w’imyaka itatu (3) avuga yamaze ahagaritswe by’agateganyo.

## Page 9

[33] Ku bijyanye n’indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umukoresha, Urukiko rurasanga NIKUZE Pélagie atahabwa izo ndishyi kuko atagaragaza ingingo z’amategeko ashingira azisaba. [34] Ku byerekeraye n’indishyi z’akababaro z’uko NIKUZE Pélagie yashowe mu manza ku maherere, Urukiko rurasanga izo ndishyi zifite ishingiro, kubera ko Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) yamuhagaritse ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko bigatuma yiyambaza inkiko kugira ngo zimurenganure kandi akaba afite ibyo atsindiye muri uru rubanza, bityo ikaba igomba kubimuhera 500.000 Frw y’indishyi z’akababaro zigenwe n’urukiko mu bushishozi bwarwo kuko izo asaba ari ikirenga. [35] Urukiko rurasanga na none Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) igomba guha NIKUZE Pélagie 1.000.000 Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka yo ku nzego zombi yaburaniyemo agenwe n’urukiko mu bushishozi bwarwo kuko ayo asaba akabije kuba menshi. 4. Kumenya niba Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) yacibwa igihano kiyihatira kurangiza urubanza [36] Uburanira NIKUZE Pélagie avuga ko hashingiwe ku ngingo ya 343 y’Itegeko n° 21/2012 ryo ku wa 14/06/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) ikwiye kujya imuha 1.500.000 Frw buri kwezi y’igihano kiyihatira kurangiza urubanza kugira ngo itazakomeza kumurushya nyuma y’icibwa ryarwo. [37] Uburanira Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) avuga ko itacibwa icyo gihano kuko izubahiriza imikirize y’uru rubanza. UKO URUKIKO RUBIBONA [38] Urukiko rurasanga Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) itacibwa igihano kiyihatira kurangiza urubanza kuko nta kigaragaza ko itazubahiriza iby’itegetswe muri uru rubanza. [39] Urukiko rurasanga rero, igiteranyo cy’amafaranga Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) igomba guha NIKUZE Pélagie ari: 1.209.696 Frw y’indishyi z’uko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko + 500.000 Frw y’indishyi z’akababaro z’uko yashowe mu manza ku maherere + 1.000.000 Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka, yose hamwe akaba 2.709.696 Frw. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [40] Rwemeje ko ubujurire bwa NIKUZE Pélagie bufite ishingiro kuri bimwe. [41] Ruvuze ko imikirize y’urubanza n° RAD 0003/12/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/01/2013 ihindutse kuri bimwe. [42] Rutegetse Leta y’u Rwanda (MIFOTRA) guha NIKUZE Pélagie indishyi zingana na 2.709.696 Frw. [43] rutegetse ko amagarama y’urubanza aherera mu Isanduku ya Leta.