NIZIGAMA v. SONARWA

# NIZIGAMA v. SONARWA

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-12-05 - Case/document no.: RS/INJUST/RSOC00009/2024/SC - Collection: Supreme Court

## Text

## Page 1

NIZIGAMA v. SONARWA [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RS/INJUST/RSOC00009/2024/SC (Mukantaganzwa, J. P, Mukamulisa na Kalihangabo, J.) 05 Ukuboza 2025] Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’umurimo – Uburenganzira bw’umukozi – Iyo umukoresha asezereye umukozi cyangwa asheshe amasezerano bari bafitanye, uwo mukozi aba afite uburenganzira bwo guhabwa amafaranga yemererwa n’amategeko. Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’umurimo – Iseswa ry’amasezerano y’umurimo – Amafaranga umukozi yemererwa n’amategeko – Mu gihe iseswa ry’amasezerano y’akazi ryakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, hejuru y’uburenganzira umukozi aba afite bwo kubona imperekeza zo gusezererwa ku kazi, agira n’uburenganzira ku ndishyi z’uko yasezerewe mu buryo budakurikije amategeko. Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’umurimo – Gusezererwa ku kazi – Itangwa ry’imperekeza cyangwa iry’indishyi – Imperekeza zo gusezererwa ku kazi zitangwa hagamijwe kuziba icyuho gitewe no gusezererwa bidaturutse ku makosa y’umukozi, mu gihe indishyi zitangwa kubera ingaruka yatewe no gusezererwa mu buryo budakurikije amategeko. Incamake y’ikibazo: Nizigama yareze Sonarwa mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge avuga ko yamwirukanye mu buryo budakurikije amategeko, kuko ku wa 02/11/2019 yahawe integuza yo gusesa amasezerano y’akazi y’igihe kitazwi yakoze mu gihe cy’imyaka 24, anamenyeshwa ko yatsinzwe ikizamini cy’akazi hakurikijwe igishushanyo mbonera gishya cy’imirimo. Sonarwa ivuga ko Nizigama yabaye umukozi wayo mu gihe cy’imyaka 24, ariko kubera amavugurura yakozwe mu Kigo yatumye asezererwa ku kazi nyuma yo gukora ikizamini agatsindwa, ahabwa ibyo amategeko ateganya. Urukiko Rwisumbuye rwaciye urubanza rwemeza ko Urega yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rutegeka ko ahabwa indishyi zijyanye nabyo ariko zikuwemo amafaranga y’imperekeza yari yarahawe mbere n’Uregwa ubwo yasezererwaga. Urega yajuriye mu Rukiko Rukuru avuga ko umucamanza yitiranyije indishyi zitangwa kubera gusezererwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n'amategeko n'imperekeza ihabwa uwasezerewe ku kazi kubera iseswa ry’amasezerano y’umurimo ritewe n’impamvu z’ubukungu. Uregwa yireguye kuri ubwo bujurire avuga ko Urega atahabwa indishyi z’uburyo bubiri kuko zitabangikanywa. Mu bujurire bwa mbere, Urukiko Rukuru rwemeje ko ubujurire bw’Urega budafite ishingiro, rugumishaho urubanza rwajuririwe, ndetse rumutegeka kwishyura Uregwa indishyi zijyanye n’ibyakozwe mu rubanza. Urega yasabye ko urwo rubanza rwaciwe n’Urukiko Rukuru rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yemeza ko rwongera kuburanishwa n’uru Rukiko rw’Ubujurire. Urega avuga ko akarengane ke gashingiye ku kuba Urukiko Rukuru rwaremeje ko indishyi zo kwirukanwa ku kazi zigomba kuvanwamo imperekeza yari yarahawe asezererwa, kandi rwagombaga kumuha imperekeza n’indishyi zose zikomoka ku kwirukanwa binyuranyije n’amategeko. Avuga kandi ko rwageneye Uregwa indishyi zijyanye n’ikurikiranarubanza n'igihembo cya Avoka zirenze izo yasabye, nyamara umucamanza agomba kubahiriza ihame ry’uko aca urubanza ku cyo yaregewe kandi kuri cyo cyonyine. Uregwa yireguye avuga ko nta karengane kari mu rubanza rusubirishwamo, kuko ingingo ijyanye no gukura amafaranga y’imperekeza mu ndishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko, itagombaga gusuzumwa kuko itabanje gushyikirizwa Umugenzuzi w’umurimo. Avugako yatanze ikirego cyo kwiregura mu Rukiko kugira ngo agaragaze ko ibyo yari yarahaye Urega bikwiye gukurwa mu ndishyi yagenerwa mu gihe Urukiko rwari gusanga yarirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Bityo, asanga imperekeza n’indishyi zo kwirukanwa mu kazi zitabangikanywa, ko zimwe zisimbura izindi bitewe n’uko zimwe ari ingaruka z’igikorwa cy’umukoresha, izindi zikaba ari nk’iyubahiriza ry’amasezerano.

## Page 2

Uregwa yasubije ku mpamvu yo kuba yaragenewe amafaranga menshi kuyo yasabye y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’avoka avuga ko bibaye ari akarengane uru Rukiko rwabikosora. Incamake y’icyemezo: 1. Iyo umukoresha asezereye umukozi cyangwa asheshe amasezerano bari bafitanye, uwo mukozi aba afite uburenganzira bwo guhabwa amafaranga yemererwa n’amategeko. 2. Mu gihe iseswa ry’amasezerano y’akazi ryakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, hejuru y’uburenganzira umukozi aba afite bwo kubona imperekeza zo gusezererwa ku kazi, agira n’uburenganzira ku ndishyi z’uko yasezerewe mu buryo budakurikije amategeko. 3. Imperekeza zo gusezererwa ku kazi zitangwa hagamijwe kuziba icyuho gitewe no gusezererwa bidaturutse ku makosa y’umukozi, mu gihe indishyi zitangwa kubera ingaruka yatewe no gusezererwa mu buryo budakurikije amategeko. Ikirego cyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, gfite ishingiro. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda, ingingo ya 21, 30 n’iya 31. Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 10, 102, 110 n’iya 111. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RSOC00005/2024/SC, haburana Niyitegeka Emmanuel na SONARWA, rwaciwe n’uru Rukiko ku wa 28/11/2025. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Nizigama Félicité yabaye umukozi wa SONARWA General Insurance Company Ltd ikomeza kwitwa SONARWA muri uru rubanza, mu gihe kirenga imyaka 24 agengwa n’amasezerano y’igihe kitazwi. Ku wa 02/11/2019 yahawe integuza yo gusesa amasezerano y’akazi; anamenyeshwa ko yatsinzwe ikizamini cy’akazi hakurikijwe igishushanyo mbonera gishya cy’imirimo. [2] Nizigama Félicité yareze SONARWA mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge avuga ko yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko, arusaba kumugenera indishyi zitandukanye zikomoka kuri uko kwirukanwa; ikirego cyandikwa kuri RSOC00224/2021/TGI/NYGE. [3] SONARWA yireguye ivuga ko Nizigama Félicité yayikoreye koko mu gihe cy’imyaka 24, asezererwa kubera ivugururwa ry’imirimo (Restructuring) kuko yari gahunda ya Leta y’amavugurura no gushyira mu mirimo abakozi babikwiye; akaba ari muri urwo rwego nawe yabimenyeshejwe mbere y’uko abatarahakoraga baza gupiganwa, maze ahabwa amahirwe nk’abandi bakozi yo guhitamo umwanya azakoraho ikizamini, ariko ikizamini kiramutsinda, ahabwa ibyo amategeko ateganya. [4] Ku wa 30/5/2022, Urukiko rwaciye urubanza rwemeza ko Nizigama Félicité yasezerewe ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rutegeka SONARWA kumuha indishyi zingana na 2.176.650Frw y’ikinyuranyo cy’indishyi zo kwirukanwa binyuranyije n’amategeko zingana na 6.439.950Frw n’imperekeza yari yarahawe zingana na 4.263.300Frw; hamwe na 720.000Frw akubiyemo indishyi z’ikurikiranarubanza, igihembo cya Avoka n’igarama.

## Page 3

[5] Ku wa 15/06/2022, Nizigama Félicité yajuririye icyo cyemezo mu Rukiko Rukuru, avuga ko umucamanza yitiranyije indishyi zitangwa kubera gusezererwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko1 n'imperekeza ihabwa uwasezerewe ku kazi kubera iseswa ry’amasezerano y’umurimo ritewe n’impamvu z’ubukungu2, kandi ko Urukiko rwirengagije ko SONARWA imusezerera yamuhaye icyemezo cy’imirimo kirimo amakosa; maze ubujurire bwe bwandikwa kuri RSOCA00124/2022/HC/KIG. [6] SONARWA yireguye ivuga ko Nizigama Félicité atahabwa indishyi z’uburyo bubiri kuko zitabangikanwa; isobanura ko kuba Urukiko rwaremeje ko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko agahabwa indishyi zijyanye nabyo hakuwemo iz’imperekeza yahawe mbere ari byo byari bikwiye. SONARWA yatanze kandi ikirego kiregera kwiregura, isaba indishyi z’igihembo cya Avoka zingana na 500.000Frw n’iz’ikurikiranarubanza zihwanye na 200.000Frw. [7] Ku wa 30/05/2024, Urukiko Rukuru rwaciye urubanza rwemeza ko ubujurire bwa Nizigama Félicité budafite ishingiro, rugumishaho urubanza rwajuririwe, maze rutegeka Nizigama Félicité kwishyura SONARWA indishyi zingana na 800.000Frw z’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [8] Mu gufata icyo cyemezo, Urukiko Rukuru rwashingiye ku kuba rwarasanze umukoresha agenera umukozi imperekeza mu gihe habayeho gusesa amasezerano y’akazi mu buryo bwemewe n’amategeko, ariko habaho kuyasesa mu buryo bunyuranyije n’amategeko hagatangwa indishyi. [9] Ku wa 08/07/2024, Nizigama Félicité yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire asaba ko urubanza RSOCA00124/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/05/2024 rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Ku wa 15/10/2024, Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire yakoze raporo ayoherereza Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, agaragaza ko hashobora kuba harabayemo akarengane, amusaba kugena Urukiko ruzaruburanisha. [10] Ku wa 30/10/2025, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, ashingiye kuri iyo raporo yemeje mu cyemezo nimero 194/CJ/2024 ko urubanza rwoherezwa mu Bwanditsi bw’Urukiko rw’Ikirenga kugira ngo ruzaruburanishe; ikirego cyandikwa kuri RS/INJUST/RSOC00009/2024/SC. [11] Iburanisha ryabereye mu ruhame ku wa 05/11/2025, Me Intwazayamugabo Armand ahagarariye Nizigama Félicité, naho Me Bimenyimana Eric ahagarariye SONARWA. [12] Nizigama Félicité avuga ko akarengane gashingiye ku kuba Urukiko Rukuru rwaremeje ko indishyi zo kwirukanwa ku kazi zigomba kuvanwamo imperekeza yari yarahawe na SONARWA imusezerera, kandi rwagombaga kumuha imperekeza n’indishyi zose zikomoka ku kwirukanwa binyuranyije n’amategeko. Asobanura kandi ko Urukiko rwirengagije ihame rivuga ko umucamanza aca urubanza ku cyo yaregewe kandi kuri cyo cyonyine; kuko rwageneye SONARWA indishyi zijyanye n’ikurikiranarubanza n'igihembo cya Avoka zirenze izo yasabye. [13] SONARWA yiregura isobanura ko Nizigama Félicité atagomba guhabwa indishyi z’ubwoko bubiri icyarimwe; Ku bijyanye no kuba Urukiko Rukuru rwarageneye SONARWA amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka aruta ayasabwe, SONARWA ivuga ko biramutse bigaragaye ko ari ho akarengane ke gashingiye, byakosorwa.

1 Ingingo ya 30 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko iseswa ry’amasezerano y’umurimo rinyuranyije n’amategeko rituma hatangwa indishyi. […] iyo umukozi afite uburambe ku kazi burenze imyaka icumi (10) ku mukoresha umwe, indishyi ntizishobora kurenga umushahara ahabwa w’amezi icyenda (9). 2 Ingingo ya 31 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 ryavuzwe haruguru iteganya ko usesa amasezerano y’umurimo kubera impamvu z’ubukungu, iz’ikoranabuhanga cyangwa iz’uburwayi ku mukozi umaze nibura amezi cumi n’abiri (12) akora nta guhagarika, bituma umukoresha amuha impererekeza zo gusezererwa ku kazi.

## Page 4

[14] Ibibazo byasuzumwe muri uru rubanza ni ukumenya niba umukozi wari waragenewe imperekeza yanahabwa indishyi zo gusezererwa mu buryo bunyuranyije n'amategeko, kumenya niba Urukiko Rukuru rwarageneye SONARWA indishyi zirenze izo yasabye n’icyo kumenya ishingiro ry’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cya Avoka byasabwe n’ababuranyi muri uru rubanza. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO a) Kumenya niba Urukiko Rukuru rwaragombaga kwakira ikirego cya SONARWA [15] Me Intwazayamugabo Armand uhagarariye Nizigama Félicité avuga ko itegeko ry’umurimo mu Rwanda ryateganyije uburyo ikibazo kibaye hagati y’umukozi n’umukoresha kiregerwa, harimo kubanza kuregera intumwa z’abakozi n’abagenzuzi b’umurimo, byananirana bagahabwa icyemezo cyo kutumvikana bakabona kugana inkiko; SONARWA ikaba itarigeze ibanza gushyikiriza Umugenzuzi w’umurimo ikibazo cy’uko amafaranga y’indishyi zikomoka ku kwirukanwa mu kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko azagenerwa Nizigama Félicité azakurwamo imperekeza yahawe. [16] Akomeza avuga ko kuba SONARWA yarabisabye Urukiko bitafatwa nk’ikirego kiregera kwiregura kuko kitagamije gusaba indishyi, ahubwo kigamije kwambura umukozi uburenganzira yahawe, kuko imperekeza Nizigama Félicité yahawe zari uburenganzira bwe bushingiye ku burambe yari afite; bityo gusaba Urukiko kuzikura mu ndishyi zikomoka ku kwirukanwa binyuranyije n’amategeko azagenerwa, bikaba binyuranyije n’ibiteganywa n’ingingo ya 102 y’Itegeko Nᵒ 22/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi. [17] Me Bimenyimana Emmanuel uhagarariye SONARWA avuga ko ibivugwa n’uhagarariye Nizigama Félicité ko ingingo ijyanye no gukura amafaranga y’imperekeza mu ndishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko, itagombaga gusuzumwa kuko SONARWA itabanje kuyishyikiriza Umugenzuzi w’umurimo nta shingiro bifite kuko SONARWA atari yo yatanze ikirego, ariko ko mu Rukiko, yatanze ikirego kiregera kwiregura kugira ngo igaragaze ibyo yari yarahaye Nizigama Félicité bikwiye gukurwa mu ndishyi yagenerwa mu gihe rwari gusanga yarirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko nk’uko biteganywa n’ingingo ya 110 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru. UKO URUKIKO RUBIBONA [18] Ingingo ya 111 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ikirego kiregera kwiregura gitangwa n’uregwa agamije gusaba ko urega agira ibyo acibwa muri urwo rubanza; cyakirwa gusa iyo kiri mu bubasha bw’urukiko rwaregewe kandi kigamije kwiregura k’uregwa ku kirego cy’iremezo cyangwa ibifitanye isano nacyo. [19] Kuba Nizigama Félicité yarareze SONARWA mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, avuga ko yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko, akanabisabira indishyi zitandukanye, maze mu kwiregura, SONARWA igasaba Urukiko ko ruramutse rusanze yaramusezereye binyuranyije n’amategeko, rwazategeka ko amafaranga y’imperekeza yahawe asezererwa ku kazi yakurwa mu ndishyi ruzamugenera, Urukiko rurasanga ari ikirego kigamije kwiregura kuko gishamikiye ku cya Nizigama Félicité, bityo kikaba cyaragombaga kwakirwa. [20] Urukiko rusanga ibivugwa n’uhagarariye Nizigama Félicité ko icyo kirego kitagombaga kwakirwa kubera ko SONARWA itagishyikirije Umugenzuzi w’umurimo nta shingiro bifite, kuko SONARWA atari yo yatanze ikirego, kandi ikaba itarigeze yiregura imbere y’Umugenzuzi w’umurimo kubera ko ititabye nk’uko bigaragazwa n’inyandikomvugo y’Umugenzuzi w’Umurimo mu Karere ka Nyarugenge yo ku wa 17/05/2021.

## Page 5

b) Kumenya niba umukozi wari waragenewe imperekeza yanahabwa indishyi zo gusezererwa mu buryo bunyuranyije n'amategeko [21] Me Intwazayamugabo Armand uhagarariye Nizigama Félicité, avuga ko SONARWA yamuhaye amafaranga y’imperekeza ateganywa n'ingingo ya 31 y'Itegeko Nᵒ 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda hashingiwe ku burambe bw'imyaka 24 yayikoreye, hanyuma imusezerera ku mpamvu z’uko yatsinzwe ikizamini, ko kuba yararegeye Urukiko rukemeza ko SONARWA yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n'amategeko, rwagombaga no kumugenera amafaranga y’indishyi nk’uko ziteganywa n'ingingo ya 30 y’Itegeko ryavuzwe hejuru, kandi hadakuwemo imperekeza yahawe mbere kubera iseswa ry’amasezerano y’umurimo. [22] Akomeza asobanura ko imperekeza Nizigama Félicité yahawe nyuma yo gukuraho imisoro n’ibindi ari 3.289.100Frw, hiyongereyeho personal fund, amafaranga yose yageze kuri konti ye akaba ari 5.921.227. Asobanura ko mu kugena indishyi Nizigama Félicité agomba guhabwa, Urukiko rwafashe izingana na 6.439.950Frw rukuramo 4.263.300Frw y’imperekeza, bivuze ko yaba agiye no gusabwa gusubiza amafaranga y’imisoro angana na 1,552,427 atahawe. Asoza asaba ko Nizigama Félicité yasubizwa 4.263.300Frw yakuwe mu mafaranga y’indishyi zo kwirukanwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n'amategeko, ko kandi Urukiko ruramutse rubibonye ukundi, yategekwa gusubiza ayo yakiriye mu ntoki kuko imisoro yakaswe ku mperekeza atariwe wayakiriye. [23] Me Bimenyimana Emmanuel yiregura avuga ko Me Bimenyimana Emmanuel uhagarariye SONARWA avuga ko kuba Nizigama Félicité yaranenze impamvu y’ivugururwa ry’imirimo (Restructuring) umukoresha yashingiyeho asesa amasezerano y’umurimo bari bafitanye, agomba no kwemera gusubiza amafaranga y’imperekeza yahawe kuko bitashoboka ko yakwishyurwa icyarimwe indishyi zijyanye no gusesa amasezerano ku mpamvu z’ivugururwa ry’imirimo ziteganywa n’ingingo ya 31 y’Itegeko rigenga umurimo mu Rwanda, n’indishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko ziteganywa n’ingingo ya 30 y’iryo Tegeko. [24] Akomeza avuga ko kuba Nizigama Félicité yararegeye ko SONARWA yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko, ibintu byagombaga gusubira uko byari bimeze mbere y’uko ahabwa imperekeza (au prestin état), bivuze ko yagombaga kugarura imperekeza yahawe, hanyuma agahabwa amafaranga ateganywa n’amategeko ajyanye no kwirukanwa binyuranyije n’amategeko. [25] Asoza avuga ko imperekeza n’indishyi zo kwirukanwa mu kazi zitabangikanywa, ko zimwe zisimbura izindi bitewe n’uko zimwe ari ingaruka z’igikorwa cy’umukoresha, izindi zikaba ari nk’iyubahiriza ry’amasezerano; bityo akaba asanga nta karengane Nizigama Félicité yakorewe n’Urukiko Rukuru. UKO URUKIKO RUBIBONA [26] Impaka kuri iki kibazo zishingiye ku kumenya niba amafaranga y’indishyi Urukiko Rukuru rwageneye Nizigama Félicité kubera gusezererwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n'amategeko yaragombaga kuvanwamo ay’imperekeza yari yarahawe kubera iseswa ry’amasezerano y’umurimo. [27] Ku birebana n’urubanza mu mizi, ingingo ya 30 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko iseswa ry’amasezerano y’umurimo rinyuranyije n’amategeko rituma hatangwa indishyi. Mu gika cyayo cya 3 iteganya ko iyo umukozi afite uburambe ku kazi burenze imyaka icumi (10) ku mukoresha umwe, indishyi zidashobora kurenga umushahara ahabwa w’amezi icyenda (9).

## Page 6

[28] Ingingo ya 31 y’iryo Tegeko iteganya ko bitabangamiye izindi ngingo ziteganyijwe muri iri tegeko, gusesa amasezerano y’umurimo kubera impamvu z’ubukungu, ku mukozi umaze nibura amezi cumi n’abiri (12) akora nta guhagarika, bituma umukoresha amuha impererekeza zo gusezererwa ku kazi. [29] Ikibazo kirebana no kumenya niba indishyi zo gusezererwa ku kazi mu buryo budakurikije amategeko zishobora kubangikanywa n’imperekeza zo gusezererwa ku kazi cyatanzweho umurongo n’uru Rukiko mu rubanza RS/INJUST/RSOC00005/2024/SC, haburana Niyitegeka Emmanuel na SONARWA, rwaciwe n’uru Rukiko ku wa 28/11/2025, aho rwasobanuye ko iyo umukoresha asezereye umukozi cyangwa asheshe amasezerano bari bafitanye, uwo mukozi aba afite uburenganzira bwo guhabwa amafaranga yemererwa n’amategeko, harimo imperekeza zo gusezererwa ku kazi. Mu gihe iseswa ry’amasezerano y’akazi ryakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, hejuru y’uburenganzira umukozi aba afite bwo kubona imperekeza zo gusezererwa ku kazi, agira n’uburenganzira ku ndishyi z’uko yasezerewe mu buryo budakurikije amategeko. Rwasobanuye kandi ko imperekeza zo gusezererwa ku kazi ziba zigamije kuziba icyuho gitewe n’uko gusezererwa bidaturutse ku makosa y’umukozi, mu gihe indishyi zitangwa kubera akababaro umukozi yatewe no gusezererwa mu buryo budakurikije amategeko. [30] Ku birebana n’uru rubanza, dosiye igaragaza ko ku wa 01/10/2019, SONARWA yasezereye Nizigama Félicité ku kazi ku mpamvu z’ubukungu, imumenyesha ko yatsinzwe ikizamini ku mwanya wa “Underwriter and Claims Analyst”, imuha imperekeza zingana n’amafaranga 5.921.227. [31] Dosiye igaragaza kandi ko mu rubanza RSOC00224/2021/TGI/NYGE, Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwemeje ko SONARWA yasezereye Nizigama Félicité mu buryo bunyuranyije n’ingingo ya 21 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 ryavuzwe haruguru kuko itakoze urutonde rw’abakozi bagombaga gusezererwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo atunze ku buryo bwemewe n’amategeko; maze rushingiye ku ngingo ya 30 y’iryo tegeko rwemeza ko agomba guhabwa indishyi aho guhabwa imperekeza, rumugenera izihwanye n’umushahara we w’amezi icyenda, bityo ahabwa 6.439.950Frw, rutegeka ko agomba kuvanwamo 4.263.300Frw y’imperekeza yahawe, hagasigara amafaranga 2.176.6503. Uko ni nako Urukiko Rukuru rwabyemeje mu bujurire, aho rwavuze ko itangwa ry’imperekeza ritabangikanywa n’indishyi4. [32] Urukiko rurasanga rero, hashingiwe ku bisobanuro byatanzwe haruguru, imperekeza Nizigama Félicité yari yarahawe zitaragombaga kuvanwa mu ndishyi zo gusesa amasezerano y’umurimo mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Ibi bisobanuye ko agomba guhabwa indishyi zo gusezererwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko zingana na 6.439.950Frw hatavanywemo 4.263.300Frw y’imperekeza yahawe. c) Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarageneye SONARWA indishyi zirenze izo yasabye [33] Me Intwazayamugabo Armand uhagarariye Nizigama Félicité, avuga ko SONARWA mu myanzuro no mu miburanire yayo mu Rukiko Rukuru, yari yasabye indishyi z’igihembo cya Avoka zingana na 500.000Frw n’iz’ikurikiranarubanza zingana na 200.000Frw, ariko mu rubanza rusabirwa gusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, Urukiko Rukuru rwategetse Nizigama Félicité kuyishyura indishyi z’igihembo cya Avoka n’ikurikiranarubanza zingana na 800.000Frw; akaba asaba ko byakosorwa kubera ko asanga rwarirengagije ihame ry’uko umucamanza aca urubanza ku cyo yaregewe kandi kuri cyo cyonyine. [34] Me Bimenyimana Emmanuel, uhagarariye SONARWA, avuga ko yari yasabye indishyi zingana na 700.000Frw ariko mu bushishozi bw’Urukiko, rugena 800.000Frw; ariko ko Urukiko rusanze ari impamvu y'akarengane rwabikosora.

3 Reba urubanza RSOC00224/2021/TGI/NYGE, mu gika cya 9 n’icya 17. 4 Reba urubanza RSOCA00124/2022/HC/KIG, mu gika cya 8.

## Page 7

UKO URUKIKO RUBIBONA [35] Ingingo ya 10 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko Umucamanza aca urubanza ku cyasabwe cyose kandi kuri icyo cyonyine. [36] Ku birebana n’iyi ngingo, Urukiko rusanga ababuranyi bemeranya ko Urukiko Rukuru rwageneye SONARWA amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cya Avoka arenze ayo yasabye, ayo akaba ari amakosa Urukiko rwakoze kuko rwanyuranyije n’ingingo ya 10 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 rimaze kuvugwa haruguru; bityo Urukiko rukaba rwaragombaga kuyigenera 700.000Frw, arimo ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. d) Kumenya niba indishyi ababuranyi basaba muri uru rubanza bakwiye kuzihabwa [37] Me Intwazayamugabo Armand uhagarariye Nizigama Félicité, arasaba Urukiko gutegeka SONARWA kumuha 500.000Frw y'ikurikiranarubanza na 1.000.000Frw y'igihembo cya Avoka. [38] Me Bimenyimana Emmanuel, uhagarariye SONARWA, arasaba ko uwo aburanira asubizwa amafaranga y’igihembo cya Avoka yo ku rwego rw'Urukiko rw'Ikirenga angana na 1.000.000 n’ay’ikurikiranarubanza angana na 300.000. UKO URUKIKO RUBIBONA [39] Ingingo ya 111 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ari ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. [40] Hashingiwe ku biteganywa n’iyi ngingo, Urukiko rurasanga Nizigama Félicité akwiye kugenerwa 1.000.000Frw y’igihembo cya Avoka hamwe na 500.000Frw y’ikurikiranarubanza, kuko ari we utsinze urubanza kandi akaba yaragombye gukurikirana urubanza no gushaka umwunganira. [41] Urukiko rurasanga 1.000.000Frw y’igihembo cya Avoka na 300.000Frw y’ikurikiranarubanza SONARWA isaba itayahabwa, kuko itsinzwe urubanza. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [42] Rwemeje ko ikirego rwashyikirijwe na Nizigama Félicité cyo gusubirishamo ku mpamvu z'akarengane urubanza RSOCA00124/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/05/2024 gifite ishingiro. [43] Rwemeje ko imikirize y’urubanza RSOCA00124/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/05/2024, ihindutse kuri byose. [44] Rwemeje ko indishyi zo gusezererwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko Nizigama Félicité yagenewe zitagombaga kuvanwamo imperekeza yahawe. [45] Rutegetse SONARWA kwishyura Nizigama Félicité indishyi zo gusezerwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko zingana 6.439.950Frw. [46] Rutegetse SONARWA kwishyura Nizigama Félicité 1.000.000Frw y’igihembo cya Avoka na 500.000Frw y’ikurikiranarubanza.