IMIRONGO Y'URUKIKO RUKURU VOL. 3 - 2024
If an accused has already been convicted and punished for genocide, he cannot be punished again for failing to disclose the location of the victim's body, as this would constitute double jeopardy.
Source-derived case information.
- Parties
- Applicant: NKUNDABAGENZI Vincent; Applicant: SEMASHINGE Pascal; Applicant: MUNYAMPIRWA Sylvestre; Respondent: Ubushinjacyaha
- Court
- High Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 9 May 2024
- Procedural Posture
- Criminal / Appeal
- Outcome
- appeal allowed in part
- Legal Topics
- Genocide, Concealment or Devaluation of Evidence, Criminal Procedure, Double Jeopardy
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
NKUNDABAGENZI Vincent
Applicant
SEMASHINGE Pascal
Applicant
MUNYAMPIRWA Sylvestre
Applicant
Ubushinjacyaha
Respondent
Procedural Posture
Criminal / Appeal
Legal Issues
- 1 Whether an accused can be punished for concealing or devaluing evidence related to genocide when already convicted for genocide in Gacaca courts
Ratio Decidendi
If an accused has already been convicted and punished for genocide, he cannot be punished again for failing to disclose the location of the victim's body, as this would constitute double jeopardy.
Court Disposition
appeal allowed in part
Orders
- SEMASHINGE Pascal not punished for concealment or devaluation of evidence related to genocide due to prior conviction and punishment in Gacaca courts
Full Case Text
Judgment text and source record
463 paragraphs
# IMIRONGO Y'URUKIKO RUKURU VOL. 3 - 2024
- Source: Amategeko - Section: Court Precedents - Date: 2024-05-09 - Collection: High Court
## Text
## Page 1
1 | P a g e
IMIRONGO YATANZWE MURI ZIMWE MU MANZA ZACIWE N’URUKIKO RUKURU ZO MU KWEZI KWA NYAKANGA – NZERI 2024
Kigali, Gicurasi, 2025
Nº 3
## Page 2
2 | P a g e
IMIRONGO YATANZWE MURI ZIMWE MU MANZA ZACIWE N’URUKIKO RUKURU MU KWEZI KWA NYAKANGA, KANAMA NA NZERI 2024
## Page 3
3 | P a g e
ISHAKIRO………………………………………………………………………………………3 IJAMBO RY’IBANZE .................................................................................. 5 IRIBURIRO ............................................................................................... 6 I. IMANZA ZATANZE IMIRONGO ............................................................. 7 1. IMANZA Z’INSHINJABYAHA ............................................................... 7 1. 1. Icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside ................................. 7 1. 2. Kutagaragaza imyanzuro ikubiyemo inenge z’ibyo ujuririra mu gihe cyo kujurira kugeza urubanza ruburanishijwe. ..................................... 11 2. IMANZA Z’UBUTEGETSI ................................................................... 14 2. 1. Indishyi zihabwa uwimurwa ku mpamvu z’inyungu rusange mu gihe uwimura yisubiyeho atarishyura ingurane y’indishyi ikwiye ............ 14 2. 2. Iseswa ry’amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi ku bakozi b’inzego bwite za Leta cyangwa mu bigo byayo ................................................... 19 II. IMANZA ZASHINGIYE KU MIRONGO IMENYEREWE ............................ 23 1. IMANZA Z’INSHINJABYAHA ............................................................. 23 1. 1. Kugabanyirizwa ibihano kubera kwemera icyaha ........................... 23 1. 2. Kongera kugabanyirizwa ibihano nk’impamvu yonyine y’ubujurire ... 32 1. 3. Ibigize icyaha cyo kurema umutwe w’abagizi ba nabi ...................... 36 1. 4. Ububasha bw’Ubushinjacyaha mu gukurikirana ukekwaho icyaha .. 38 1. 5. Ingano y’ibiyobyabwenge byafatanywe uregwa mu kwemeza ko hari ubucuruzi cyangwa umugambi wo gukwirakwiza ibiyobyabwenge. .......... 39 1. 6. Ishingano zo gutanga ibimenyetso mu manza z’inshinjabyaha ......... 41 1. 7. Kwemera icyaha bwa mbere mu bujurire, ukanagisabira imbabazi ... 44 1. 8. Agaciro ko kwemera icyaha mu iperereza, guhindura imvugo mu iburanisha. ........................................................................................ 47 1. 9. Agaciro k’ubuhamya butanzwe n’abakorewe icyaha cyangwa abafitanye isano nabo. ........................................................................ 50
## Page 4
4 | P a g e
1. 10. Ikimenyetso cya kamarampaka mu isubirishwamo ry’urubanza ingingo nshya..................................................................................... 52 2. IMANZA Z’IMBONEZAMUBANO ......................................................... 55 2. 1. Agaciro k’icyemezo cy’iyandikisha ry’ubutaka ................................ 55 2. 2. Ubugure bw’umutungo utimukanwa ............................................. 58 2. 3. Indishyi mbangamirabukungu k’uwahohotewe n’impanuka ............ 61 2. 4. Indishyi zikomoka ku mpanuka yabereye mu mahanga (Hanze y’u Rwanda) ............................................................................................ 63 2. 5. Uburyozwe bw’indishyi zikomoka ku mpanuka yatewe n’amakosa y’usaba indishyi. ................................................................................ 65 2. 6. Ububasha bw’Urukiko bushingiye ku ifasi mu manza zerekeye umutungo utimukanwa. ..................................................................... 67 3. IMANZA Z’UMURIMO ....................................................................... 69 3. 1. Gusesa amasezerano y’umurimo kubera ingorane z’ubukungu ........ 69 3. 2. Agaciro k’amasezerano y’umurimo atarumvikanyweho hagati y’umukozi n’umukoresha .................................................................... 72
## Page 5
5 | P a g e
IJAMBO RY’IBANZE
Mu rwego rwo gukomeza kubaka ubutabera bushingiye ku mirongo yatanzwe mu manza zaciwe, hagamijwe gufata abantu kimwe, ku buryo abahuje ibibazo babona ibisubizo bisa, no kwirinda imanza zitari ngombwa mu nkiko, Urukiko Rukuru runejejwe no kubagezaho ku nshuro ya kabiri, imwe mu mirongo yatanzwe mu manza zaciwe n’Urukiko Rukuru, kuva mu kwezi kwa Nyakanga kugeza mu kwezi kwa Nzeri 2024. Abacamanza n’abanditsi b’Urukiko Rukuru n’ingereko zarwo zose, ab’Inkiko Zisumbuye n’iz’Ibanze, basabwe kujya bayisoma kugira ngo twese hamwe, dufatanye guteza imbere no gushimangira umuco wo gutanga ibisubizo bimwe ku bibazo bisa. Tuboneyeho kandi gusaba ababuranyi bagana izo nkiko, kuburana bifashishije iyi mirongo, nk’ikimenyetso gihamya ukuri kw’ibyo bavuga, igihe basanze bihuje n’imirongo yatanzwe muri aka gatabo.
Turasaba Abacamanza kwita kuri iyi mirongo mu manza baca, tunabibutsa ko batemerewe kunyuranya nayo, kimwe n’indi yatanzwe n’Urukiko rw’Ikirenga ndetse n’Urukiko rw’Ubujurire nk’uko biteganywa mu mabwiriza No 0001/2021 yo ku wa 15 Werurwe 2021 yerekeye itangazwa ry’ibyemezo by’inkiko.
Tuboneyeho kandi kongera kwibutsa ababuranyi ko igihe basanze haratanzwe umurongo batemeranya nawo ku kibazo runaka, kandi bahatirwa kuwukurikiza hashingiwe ku mahame agenga imicire y’imanza zishingiye ku mirongo yatanzwe mu manza (Case Precedents), bajya bibuka kubiregera mu Rukiko rw’Ikirenga nk’uko biteganywa n’ingingo ya 65 n’iya 73 z’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko.
Turabashimiye. HABARUREMA Jean Pierre Perezida w’Urukiko Rukuru
## Page 6
6 | P a g e
IRIBURIRO Aka ni agatabo ka gatatu (Vol. III), gakubiyemo imirongo yatoranyijwe muri zimwe mu manza zaciwe n’Urukiko Rukuru, mu kwezi kwa Nyakanga, Kanama na Nzeri 2024. Izi manza zirimo izatanze imirongo n’izashingiye ku mirongo imenyerewe; zose hamwe zikaba ari imanza makumyabiri n’ebyiri (22), hadashyizwemo izindi manza zashingiye ku murongo wafashwe mu rubanza rwasuzumwe nazo zaciwe n’Urukiko Rukuru mu bihe bimwe n’imanza zasuzumwe. Mu manza zatanze imirongo, habonetse imanza enye (4) zirimo imanza ebyiri (2) z’inshinjabyaha n’imanza ebyiri (2) z’ubutegetsi. Imanza zashingiye ku mirongo imenyerewe ni imanza cumi n’umunane (18), zirimo imanza icumi (10) z’inshinjabyaha, imanza esheshatu (6) z’imbonezamubano n’imanza ebyiri (2) z’umurimo.
## Page 7
7 | P a g e
I. IMANZA ZATANZE IMIRONGO
1. IMANZA Z’INSHINJABYAHA
1. 1. Icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside
Imanza z’inshinjabyaha – Icyaha cya Jenoside – Icyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside - Kudahamwa n’icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside mu gihe ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside aregwa kuzimiza cyangwa gutesha agaciro birebana n’ibikorwa bigize icyaha cya Jenoside gihama uregwa ibyo byaha byose.
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza RPA/GEN 00051/2023/HC/HCCIC - CMB RPA/GEN 00055/2023/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi, ku wa 10/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na SEMASHINGE Pascal na bagenzi be (igika cya 16).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo z’amategeko umurongo ushingiyeho :
Kumenya niba uregwa yahanirwa kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside mu gihe umubiri w’umuntu uvugwa ko atagaragaje yarahaniwe ko yamwishe mu cyaha cya jenoside yahamijwe mu nkiko Gacaca.
## Page 8
8 | P a g e
Imvano y’ikibazo.
1. NKUNDABAGENZI Vincent, SEMASHINGE Pascal na MUNYAMPIRWA Sylvestre bakurikiranyweho n’Ubushinjacyaha ibyaha byo kuba baragiye mu bitero byinshi byishe abatutsi barimo NGENDAHIMANA Célestin na Deogratias, aba baje kuregwa mu rubanza RP 00011/2023/TGI/NYBE icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside ariko MUNYAMPIRWA Sylvestre na SEMASHINGE Pascal baregwa mu rundi rubanza RP/GEN 00009/2023/TGI/NYBE, zose ziregerwa mu rukiko Rwisumbuye rwa Nyamagabe.
2. Mu kwiregura kwa NKUNDABAGENZI Vincent, SEMASHINGE Pascal na MUNYAMPIRWA Sylvestre bemeye ibyaha, bavuga ko uko Ubushinjacyaha bubivuga ari ko byagenze, ko bemera ko bagiye mu gitero cyishe Deogratias bakabisabira imbabazi, ariko SEMASHINGE Pascal we avuga ko n’ubwo yemera ibyaha aregwa yabihaniwe mu nkiko Gacaca; akaba asaba ko atakongera kubihanirwa.
3. Urukiko Rwisumbuye rwa Nyamagabe rushingiye ku mvugo z’abatangabuhamya, rwemeje ko NKUNDABAGENZI Vincent ahamwa n’icyaha cya Jenoside yakorewe abatutsi ndetse n’icyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside, rumuhanisha igihano cy’igifungo cya burundu, rwemeza kandi ko SEMASHINGE Pascal ahamwa n’icyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside, rumuhanisha igihano cy’igifungo cy’imyaka icumi (10 ans) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda ingana na miliyoni imwe (1.000.000 FRW), runemeza ko MUNYAMPIRWA Sylvestre ahamwa n’icyaha cya Jenoside yakorewe abatutsi mu gitero cyishe Deogratias, naho icyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside nticyamuhama, rwemera kureka ikirego kwakozwe n’Ubushinjacyaha mu rubanza RP/Gen
## Page 9
9 | P a g e
00009/2023/TGI/NYBE kuri SEMASHINGE Pascal ku cyaha cya jenoside yari yahamijwe n’Inkiko Gacaca.
4. SEMASHINGE Pascal, NKUNDABAGENZI Vincent na MUNYAMPIRWA Sylvestre barajuriye, maze imanza zabo zihabwa nomero RPA/GEN 00051/2023/HC/HCCIC na RPA/GEN 00055/2023/HC/HCCIC ariko zarahujwe ziburanishirizwa hamwe. Mu mpamvu z’ubujurire zabo, SEMASHINGE Pascal avuga ko yajuriye kubera ko yahamijwe icyaha cyo gukora Jenoside kandi yaragihaniwe mu Nkiko Gacaca, ko icyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside ntacyo yakoze, ko hari uwagikoze wanagihaniwe.
5. Ubushinjacyaha buvuga ko impamvu z’ubujurire za SEMASHINGE Pascal nta shingiro zifite kubera ko atagaragaje aho umubiri wa NGENDAHIMANA Célestin washyizwe kandi yari mu gitero cyamwishe.
Umurongo watanzwe:
6. Mu ica ry’urwo rubanza, cyane cyane ku byerekeye SEMASHINGE Pascal, Urukiko Rukuru, Urugereko ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi, rwemeje ibi bikurikira: “Rwasanze nk’uko byafashweho umurongo mu rubanza N° RPA/GEN 00050/2023/HC/HCCIC, ko iyo umuntu yahaniwe kwica abantu cyangwa umuntu mu gihe cya Jenocide yakorewe abatutsi atahanirwa ko atagaragaje aho yashyize uwo yishe, n’uru rukiko rugomba kugendera kuri uwo murongo maze ntiruhane SEMASHINGE Pascal ku cyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside rushingiye ku byemejwe n’uru rukiko mu manza zavuzwe haruguru, kubera ko SEMASHINGE Pascal yahanwe n’Urukiko Gacaca; bityo, ntiyahanirwa ko atagaragaje aho yashyize imibiri y’abo yishe.”
## Page 10
10 | P a g e
Urubanza umurongo ushingiyeho:
Urubanza No RPA/GEN 00039/2021/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 31/03/2022, rw’Ubushinjacyaha na URAYENEZA Gérard na bagenzi be (Igika cya 160).
Izindi manza zaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi (HCICC) zafashwemo uyu murongo:
Urubanza No RPA/GEN 00050/2023/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/04/2024, Ubushinjacyaha na URINZWENIMANA Anastase (igika cya 32).
Urubanza N˚ RPA/GEN 00022/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 25/07/2024, Ubushinjacyaha na BUKURIZA François na bagenzi be (igika cya 28).
## Page 11
11 | P a g e
1. 2. Kutagaragaza imyanzuro ikubiyemo inenge z’ibyo ujuririra mu gihe cyo kujurira kugeza urubanza ruburashijwe
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza N˚RPA 00195/2022/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 01/08/2024, rwa NIYOMUGABO Emmanuel n’Ubushinjacyaha (igika cya 11-18).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 181, agace ka 5º n’aka 6º y’Itegeko nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Kujurira bikorwa mu gihe kitarenga iminsi mirongo itatu (30) uhereye ku itariki urubanza rwaciriweho ku muburanyi wari uhari cyangwa ahagarariwe igihe urubanza rwacibwaga. Icyo gihe gikurikizwa kandi ku muburanyi wamenyeshejwe mu buryo bwemewe n’amategeko, umunsi urubanza ruzacibwaho ntaze cyangwa ngo yohereze umuhagararira. Kujurira bikorwa mu gihe cy’iminsi mirongo itatu (30) uhereye ku itariki urubanza rwamenyesherejwe umuburanyi utari uhari igihe rwasomwaga”.
Imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha – Imyanzuro y’ubujurire - Ibihe byo kugaragaza inenge z’ubujurire - Ubujurire bukozwe igihe cyo kuburana urubanza – gufata ko nta bujurire bwabayeho mu gihe uwajuriye yavuze ko ajuriye gusa ariko ntagaragaze inenge z’urubanza rujuririrwa. Kumenya niba ubujurire bwarakurikije ibiteganywa n’amategeko.
## Page 12
12 | P a g e
Ingingo ya 183 y’iryo tegeko iteganya ko “Ubujurire bukorwa mu buryo bw’umwanzuro utanga ikirego, ugaragaza […] urutonde rw’inenge z’urubanza zisabirwa gukosorwa n’ibindi bibazo bigomba gusuzumwa; ibisobanuro kuri buri nenge cyangwa kuri buri kibazo bigaragaza amakosa yakozwe n’uburyo agomba gukosorwa hashingiwe ku mategeko n’ibimenyetso n’igisabwa urukiko”.
Imvano y’ikibazo:
1. Ubushinjacyaha bwareze NIYOMUGABO Emmanuel icyaha cyo gukubita no gukomeretsa ku bushake, bumushinja kuba yaragikoze ku wa 08/12/2012, ubwo yarumaga uwitwa TWAGIRAYEZU Manasseh urutoki, rugakomereka, akaba yararegewe Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, ikirego gihabwa N° RP 01704/2021/TGI/NYGE, bugasaba ko yahamwa n’icyo cyaha kandi akagihanirwa.
2. NIYOMUGABO Emmanuel yaburanye yemera icyaha, avuga ko yasohotse mu biraro, akumva abantu bari mu kabari bavuza induru ngo abantu baricanye, ariko nawe yanyoye, abona umuntu amuciyeho nk’umuyaga, ahita akata munsi y’ibiraro by’aho yakoreraga, haza undi umwirukaho, ahita amufata agira ngo n’uwo yirukankagaho, aramuniga, amubwira ko atariwe bari kumwe ntiyabyumva, ahubwo anamukubita inkoni ku murundi, nawe aramuruma. Yakomeje avuga ko ariwe wakomeretse cyane kandi ko yagiye kumurega, agasanga yamutanze; asaba kugabanyirizwa ibihano.
3. Mu ica ry’urubanza ku wa 21/01/2022, Urukiko Rwisumbuye rwahamije icyaha cyo gukubita no gukomeretsa NIYOMUGABO Emmanuel, rumuhanisha igifungo cy’imyaka itanu (5 ans) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda ingana na miliyoni eshatu (3.000.000 FRW), rushingira ku kwemera icyaha no gusaba imbabazi kwa NIYOMUGABO Emmanuel waburanye yemera ko yarumye TWAGIRAYEZU Manasseh urutoki rugakomereka, rushingira kandi ku mvugo z’abatangabuhamya bamushinja na raporo ya muganga igaragaza ko TWAGIRAYEZU Manasseh yakomeretse urutoki.
## Page 13
13 | P a g e
4. NIYOMUGABO Emmanuel yajuririye iyo mikirize y’urubanza mu Rukiko Rukuru, avuga ko impamvu ze z’ubujurire azazigaragariza urukiko rujuririwe mu mwanzuro w’inyongera ariko ntiyigeze azigaragaza kugeza ku munsi w’iburanisha.
5. Mu kwiregura k’Ubushinjacyaha, buvuga ko ubujurire bwa NIYOMUGABO Emmanuel butakwakirwa ngo busuzumwe mu mizi kuko nta rutonde rw’inenge z’urubanza rujuririrwa ndetse n’ibisobanuro kuri buri nenge bigaragaza amakosa yakozwe byashyikirijwe urukiko rwajuririwe.
6. Urukiko Rukuru rwasuzumye ubujurire rwashyikirijwe na NIYOMUGABO Emmanuel, rusanga atarigeze atanga urutonde rw’inenge z’urubanza ajuririra, rusobanura ko iminsi mirongo itatu (30) irangiye nta myanzuro igaragaza inenge z’ubujurire umuburanyi yatanze mu rukiko rujuririrwa, bifatwa ko nta bujurire yatanze, kabone n’iyo yaba yarandikiye urukiko rujuririrwa avuga ko atishimiye imikirize y’urubanza kuko asabwa kugaragaza ibyo anenga ibihe by’ubujurire bitararenga. Urukiko rwanzuye ko kudatanga imyanzuro mu gihe cyo kujurira binyuranyije n’ibiteganywa n’ingingo ya 183 y’Itegeko No 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha, rwemeza ko ubujurire bwa NIYOMUGABO Emmanuel butakiriwe.
Umurongo wafashwe:
Kuvuga ko ujuriye ntibihagije - Iyo uvuze ko ujuriye ariko ntutange imyanzuro ikubiyemo inenge z’ibyo ujuririra mu Rukiko rwajuririwe, ubwo bujurire ntibwakirwa ngo busuzumwe.
## Page 14
14 | P a g e
2. IMANZA Z’UBUTEGETSI
2. 1. Indishyi zihabwa uwimurwa ku mpamvu z’inyungu rusange mu gihe uwimura yisubiyeho atarishyura ingurane y’indishyi ikwiye
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza N˚ RADA 00019/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 27/09/2024, rwa GASHAIJA Willbe n’Umujyi wa Kigali na EDCL mu izina ry’umuyobozi wayo (igika cya 11 n’icya 23).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 3, igika cya mbere y’Itegeko No 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange ivuga ko “Leta ni yo yonyine ishobora gutegeka kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange”.
Imanza z’ubutegetsi - Kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange – Igihe cyo gutanga indihyi ikwiye – Abafite uburenganzira bwo guhabwa indishyi ikwiye - Ibikorwa birambye bikorewe ku butaka bwemejwe ko bwishyurirwa indishyi ikwiye ku mpamvu z’inyungu rusange bikozwe na nyir’umutungo - Indishyi ikwiye ihabwa uwimurwa igomba kurihwa mbere y’uko yimuka. Gusuzuma indishyi ikwiye n’igihombo cyatewe no kwimurwa ku mpamvu z’inyungu rusange
## Page 15
15 | P a g e
Ingingo ya 35 y’iryo tegeko, iteganya ko “Kugira ngo iyimurwa ryemerwe, indishyi ikwiye ihabwa uwimurwa igomba kurihwa mbere y’uko yimuka”. Ingingo ya 36, igika cya mbere n’icya 2 y’iryo tegeko ivuga ko “Indishyi ikwiye yemejwe yishyurwa mu gihe kitarenze iminsi ijana na makumyabiri (120) uhereye igihe iyo ndishyi ikwiye yemerejwe n’Inama Njyanama ku rwego rw’Akarere, ku rwego rw’Umujyi wa Kigali cyangwa Minisiteri bireba. Iyo igihe kivugwa mu gika cya mbere cy’iyi ngingo kirenze, iyimurwa riba ritaye agaciro keretse uwimurwa n’uwimura babyumvikanyeho”.
Ingingo ya 37, igika cya mbere nayo y’iryo tegeko iteganya ko “Uwimura wisubiyeho akareka igikorwa cyo kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange kandi imitungo y’abimurwa yaramaze kubarurwa cyangwa warengeje igihe cyo kwishyura indishyi ikwiye giteganyijwe mu ngingo ya 36 y’iri tegeko yishyura indishyi y’atanu ku ijana (5%) y’indishyi ikwiye yari kuzahabwa uwimurwa”.
Imvano y’ikibazo.
1. GASHAIJA Willbe yareze Umujyi wa Kigali asobanura ko yari afite ikibanza kibaruye kuri UPI: 1/02/14/04/746, gifite ubuso bungana na 6.543 square meter, burimo amazu abiri, ubusitani, ishyamba ry’inturusu hamwe n’ibindi biti by’amoko atandukanye, buherereye mu Mudugudu wa Nyagakombe, Akagari ka Kabuga II, Umurenge wa Rusororo, Akarere ka Gasabo, mu ntangiriro y’umwaka wa 2015, Akarere ka Gasabo kabamenyesha ko bagomba kwimurwa ku mpamvu z’inyungu rusange kubera ko begereye ibigega bya Essence/Petrol (SP Fuel depot/Kabuga), hakaba hari mu mbago z’ahubatswe ibyo bigega by’amavuta akomoka kuri Peterori. Bigeze mu 2017, haje itsinda rivuye muri Minisiteri y’Ibikorwa Remezo no mu Karere ka Gasabo ribarura ubutaka bwe n’ibiri ku butaka hagamijwe gutanga ingurane ariko kugeza igihe yatangiye ikirego, nta ngurane arabona, kandi mu mwaka wa 2017, umuyaga watwaye igisenge cy’inzu ye yangirwa kuyisana, ariyo mpamvu yatanze ikirego muri uru rukiko arega Umujyi wa Kigali, arusaba kuwutegeka kumwishyura indishyi zihwanye na
## Page 16
16 | P a g e
117.222.250 FRW, habariwemo ubuso bw’ikibanza; atanu ku ijana (5%) y’igiciro cy’umutungo kubera kurenza igihe cyo kwishyurwa giteganywa n’amategeko; agaciro k’ibikoresho; ubukode bw’inzu ndetse no gusubizwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka n’igaragama yatanze. Muri urwo rubanza, GASHAIJA Willbe yasabye ko EDCL yagobokeshwa kubera ko ariyo yagombaga kwishyura amafaranga y’ingurane.
2. Mu kwiregura k’Umujyi wa Kigali, usobanura ko ikirego cya GASHAIJA Willbe nta shingiro gifite, ko kuba avuga ko mu mwaka wa 2015, hariho umushinga wo kwimura abaturage bari batuye mu mbago z’ibigega bya peteroli biri mu Karere ka Gasabo, kandi ko bagombaga guhabwa ingurane ikwiye na EDCL, ko GASHAIJA Wilbe yandikiye inzego nyinshi zirimo n’Umujyi wa Kigali asaba kurenganurwa, agahabwa ingurane ikwiye, ko n’Umujyi wa Kigali wahise wandikira Umuyobozi Mukuru wa EDCL kandi uha kopi GASHAIJA Willbe usaba ko EDCL imwishyura. Umujyi wa Kigali ukomeza usobanura ko Umuyobozi Mukuru wa EDCL yandikiye GASHAIJA Willbe kandi aha kopi Umujyi wa Kigali amubwira ko bakora ibishoboka byose kugira ngo we hamwe n’abandi baturage bose basangiye icyo kibazo bishyurwe mu gihe cya vuba. Umujyi wa Kigali usoza usaba Urukiko kwemeza ko ikirego cya GASHAIJA Willbe nta shingiro gifite kubera ko atariwo wakagombye kuregwa no kumutegeka guha Umujyi wa Kigali indishyi n’igihembo cy’Avoka. 3. Uhagarariye EDCL (yagobokeshejwe ku ngufu), yiregura avuga ko mu mwaka wa 2015, Leta y’u Rwanda (MININFRA) ibinyujije mu kigo gishinzwe guteza imbere amashanyarazi (EDCL Ltd) yateguye umushinga wo kwimura abaturage bari mu nkengero z’ibigega bya peteroli biherereye mu Murenge wa Rusororo, kugira ngo hashyirwe uruzitiro rw’ibigega (buffer zone), harimo n’umutungo wa GASHAIJA Willbe ubaruwe kuri UPI: 1/02/14/04/746, ko hakozwe igenagaciro, maze imitungo ya GASHAIJA Willbe ihabwa agaciro ka 78.499.894 FRW, ko haje kubaho impinduka, maze ubutaka bwe n’ubw’abandi baturage begeranye ntibwakomeza kurebwa n’uwo mushinga kubera ko byari bigaragaye ko uruzitiro (buffer zone) rukenewe rutazabugeramo bituma bamenyeshwa ko igikorwa
## Page 17
17 | P a g e
cy’inyungu rusange kitakibaye ku butaka bwabo, bakomeza gutunga ubutaka bwabo, kandi EDCL Ltd yemera kwishyura mu bwumvikane amafaranaga 3.924.994 FRW angana na 5% by’agaciro kari kagenewe imitungo nk’uko biteganywa mu ngingo ya 37 y’Itegeko N° 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange ariko GASHAIJA Willbe yanga gufata ayo mafaranga, ariyo mpamvu basaba Urukiko gutegeka GASHAIJA Willbe kwakira amafaranga ya 5% y’agaciro kari kagenewe imitungo ye, naho izindi mpamvu z’ubujurire zikaba nta shingiro zahabwa.
4. Ku wa 06/01/2023, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwaciye urubanza, rwemeza ko ikirego cyatanzwe na GASHAIJA Willbe gifite ishingiro kuri bimwe; rutegeka EDCL kwishyura GASHAIJA Willbe amafaranga y’u Rwanda miliyoni enye, ibihumbi magana cyenda na birindwi, na magana abiri na mirongo itanu (4.907.250 FRW) y’indishyi yo kureka igikorwa cyo kwimura GASHAIJA Willbe ku mpamvu z’inyungu rusange; rutegeka ko nta mafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka akwiye gutangwa muri urwo rubanza.
5. GASHAIJA Willbe ntiyishimiye imikirize y’urubanza, ajuririra Urukiko Rukuru arusaba gusuzuma uwimuye GASHAIJA Willbe ku mpamvu z’inyungu rusange, hagati y’Umujyi wa Kigali na EDCL; gusuzuma agaciro k’igenagaciro kahawe umutungo wa GASHAIJA Willbe kubera ko Umujyi wa Kigali watinze kumwishyura atanu ku ijana (5%) y’indishyi ikwiye; gusuzuma indishyi zijyanye n’igihombo yatejwe n’iyimurwa Urukiko Rwisumbuye rwanze kumugenera, ruvuga ko yimutse ku bushake bwe; GASHAIJA Willbe yishyuza Umujyi wa Kigali igihombo cyatewe no kumwimura ku mpamvu z’inyungu rusange no kudahabwa indishyi ikwiye; gusaba Urukiko Rukuru kugobokesha ku gahato EDCL.
6. EDCL yiregura ku mpamvu z’ubujurire, ivuga ko itegeko riteganya ko iyo habayeho kureka umushinga wo kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, uwimura yishyura atanu ku ijana (5%) by’agaciro kari kabariwe imitungo igomba
## Page 18
18 | P a g e
kwimurwa, ko nta rindi genagaciro rikwiye kurebwa kuko iryari ryakozwe impande zombi zemera ko ryari ryahaye imitungo ya GASHAIJA Willbe agaciro ka 98.145.000 FRW; bityo, ko akwiye kugenerwa atanu ku ijana (5%) yayo angana na 4.907.250 FRW nk’uko Urukiko Rwisumbuye rwabibonye. EDCL yibukije ko aya mafaranga atangwa kubera ihungabana umuntu aba yatewe n’umushinga wo kwimurwa, ukaba udashyizwe mu bikorwa. EDCL ikomeza isobanura ko kuba GASHAIJA Willbe avuga ko hagendewe kuri expertise ya 2017 kandi we yifuza kugendera kuri expertise iriho ubu, nta shingiro byahabwa kuko kuva iminsi 120 irangiye atishyuwe, yahise asubirana uburenganzira bwose yari yabujijwe n’uwo mushinga wo kumwimura kandi ko icyo gihe yari yemerewe kubyaza umusaruro umutungo we nta nkomyi.
7. Umujyi wa Kigali wireguye uvuga ko indishyi zose zisabwa na GASHAIJA Wilbe nta shingiro zifite. 8. Urukiko Rukuru rwasuzumye ubujurire rwagejejweho na GASHAIJA Willbe, rusanga umushinga wo kumwimura wararetswe; bityo, rusanga nta gihombo cyo gukurwa mu bye yagize, rusanga igihe yamaze adakoresha ubutaka bwe uko bikwiye aribyo akwiye guherwa indishyi zingana n’atanu ku ijana (5%) z’agaciro kagenewe umutungo, ziteganyirizwa abagombaga kwimurwa ariko ntibikorwe. Kubera iyo mpamvu, Urukiko rwemeje ko ubwo bujurire nta shingiro bufite, rugumishaho imikirize y’urubanza RAD 00009/2021/TGI/GSBO rwari rwajuririwe.
Umurongo watanzwe:
Indishyi ikwiye yemejwe yishyurwa mu gihe kitarenze iminsi ijana na makumyabiri (120) uhereye igihe iyo ndishyi ikwiye yemerejwe, iyo itishyuwe muri icyo gihe, nyir’umutungo agumana umutungo we, akawukoresha nk’uko byari bisanzwe, ariko agahabwa indishyi zingana na 5% z’agaciro kagenewe umutungo.
## Page 19
19 | P a g e
2. 2. Iseswa ry’amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi ku bakozi b’inzego bwite za Leta cyangwa mu bigo byayo
Urubanza rwasuzumwe:
Imanza No RADA 00089/2023/HC/KIG, RADA 00090/2023/HC/KIG, RADA 00091/2023/HC/KIG, RADA 00093/2023/HC/KIG, RADA 00105/2023/HC/KIG, RADA 00106/2023/HC/KIG, RADA 00112/2023/HC/KIG, RADA 00118/2023/HC/KIG, RADA 00119/2023/HC/KIG, rwa MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be Vs RWANDA MINES PETROLEUM AND GAS BOARD (RMB), (igika cya 11-13).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo 3, agace ka 2˚ y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda, iteganya ko “Amasezerano y’umurimo ari amasezerano hagati y’umukoresha n’umukozi wiyemeza gukora akurikije amabwiriza y’umukoresha akabihemberwa umushahara”. Kumenya niba umucamanza yaragomba kwemeza ko MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be basezerewe mu buryo bukurikije amategeko. Imanza z’ubutegetsi – Amasezerano y’umurimo - Amasezerano y’umurimo ashobora kuba ay’igihe kizwi cyangwa kitazwi - Amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi ashobora guseswa n’umwe mu bayagiranye bitewe n’impamvu zifite ishingiro - Gusesa amasezerano y’igihe kitazwi bitewe n’uko kubaho kwayo mu nzego bwite za Leta cyangwa mu bigo byayo, bidakurikije amategeko ni impamvu yumvikana.
## Page 20
20 | P a g e
Ingingo ya 11 y’iryo tegeko, iteganya ko “Amasezerano y’umurimo akorwa hashingiwe ku bwumvikane bw’umukozi n’umukoresha. Amasezerano y’umurimo hagati y’umukozi umwe n’abakoresha barenze umwe aremewe igihe cyose hatagize abangamiye ayandi. Amasezerano y’umurimo ashobora kuba ay’igihe kizwi cyangwa kitazwi”.
Ingingo ya 27 y’iryo tegeko iteganya ko “Amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi ashobora guseswa n’umwe mu bayagiranye bitewe n’impamvu zifite ishingiro”.
Imvano y’ikibazo:
1. MUSHIMIYIMANA Pierrine, MUKAMWEZI Aline, DUSENGIMANA Donatien, BAMPIRE Laurence, AKIMPAYE Urielle Olga, NIYITANGA Samuel, HAROLIMANA Simon, NIYONZIZA Josée Alice, MBARUTE Nestor bagiranye na RWANDA MINES PETROLEUM AND GAS BOARD (RMB) amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi guhera ku wa 01/04/2014, nyuma aya masezerano aza guseswa bahawe integuza, Umukoresha ababwira ko amasezerano yari afitanye nabo azaseswa ku wa 30/05/2020 ngo kuko abakozi ba Leta batemerewe guhabwa amasezerano y’igihe kirenze umwaka nk’uko amategeko abiteganya.
2. MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be bavuga ko biyambaje umugenzuzi w’umurimo kugira ngo agerageze kubahuza n’uwahoze ari umukoresha wabo bakemure ikibazo cyabo mu bwumvikane ariko birananirana, baregera Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, basaba guhabwa indishyi zijyanye no kwirukanwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, amafaranga y’amasaha y’ikirenga bakoze batahembewe, insimburamubyizi ndetse n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’Avoka.
## Page 21
21 | P a g e
3. RWANDA MINES PETROLEUM AND GAS BOARD (RMB) yireguye ivuga ko MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be batigeze birukanwa ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko kuko amasezerano bari bafite y’igihe kitazwi yari anyuranyije n’Iteka rya Minisitiri rivuga ko umukozi wa Leta ugengwa n’amasezerano y’akazi atagomba guhabwa amasezerano arenze igihe cy’umwaka; ko rero MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be basezerewe mu buryo bwemewe n’amategeko, kandi ko nta kintu uwahoze ari umukoresha wabo abagomba; bityo, ikirego nta shingiro cyahabwa, ahubwo bategekwa kwishyura uregwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’Avoka bitewe no kumushora mu rubanza nta mpamvu.
4. Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be batasezerewe ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, ahubwo bahinduriwe amasezerano ku bwumvikane mu rwego rwo kuhabiriza ibikubiye mu ngingo ya 6 y’Iteka rya Minisitiri N° 03/Mifotra/15 ryo ku wa 09/06/2015 rigena uburyo bwo gushaka no gushyira mu myanya abakozi bagengwa n’amasezerano mu nzego z’imirimo ya Leta; rutegeka bamwe mu baregaga mu manza zinyuranye kwishyura igihembo cy’Avoka wa RWANDA MINES PETROLEUM AND GAS BOARD (RMB), naho ingwate y’amagarama rwemeza ko ihwanye n’ibyakozwe.
5. MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be ntibishimiye imikirize y’urwo rubanza, barujuririra mu Rukiko Rukuru, bavuga ko umucamanza yavuze ko bahawe integuza n’umukoresha ko azasesa amasezerano y’umurimo bari bafitanye nawe ku wa 30/05/2020 bitewe no kubahiriza ibikubiye mu ngingo ya 6 y’Iteka rya Minisitiri N° 03/Mifotra/15 ryo ku wa 09/06/2015 rigena uburyo bwo gushaka no gushyira mu myanya abakozi bagengwa n’amasezerano mu nzego z’imirimo ya Leta, nyamara igihe amasezerano y’igihe kitazwi yasinywaga ku wa 18/07/2017 iri Teka rya Minisitiri ryariho; bityo, ko abakozi ataribo bari kubibazwa amasezerano yabo aseswa.
## Page 22
22 | P a g e
6. RWANDA MINES PETROLEUM AND GAS BOARD (RMB) yireguye ku mpamvu z’ubujurire ivuga ko mu gusesa amasezerano y’igihe kitazwi ko uregwa atanyuranyije n’amategeko, ahubwo ibyo yakoze byari ukubahiriza ibiteganywa n’amategeko.
Yanavuze ko kuba Urukiko Rwisumbuye rutarabageneye amafaranga y’amasaha y’ikirenga ari ukubera ko ntayari ateganyijwe mu masezerano y’akazi, ko icyo bakoze ari amahugurwa biyongera ubumenyi, ko bitakwitiranywa n’amasaha y’ikirenga. 7. Urukiko Rukuru rwasuzumye ubujurire rwashyikirijwe na MUSHIMIYIMANA Pierrine na bagenzi be, rusanga amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi abakozi bakoreragaho mu bigo bya Leta yaranyuranyije n’amategeko, rusanga kuyahindura bayahuza n’iteka riteganya uburyo amasezerano y’umurimo mu bigo bya Leta akorwa ariko umukozi akabyanga, ko adakwiye kubyitwaza asaba indishyi z’iseswa ry’ayo masezerano, rwemeza ko ubwo bujurire nta shingiro bufite, rugumishaho imikirize y’imanza zari zajuririwe.
Umurongo watanzwe:
Gusesa amasezerano y’igihe kitazwi bitewe n’uko kubaho kwayo mu nzego bwite za Leta cyangwa mu bigo byayo, bidakurikije amategeko, ni impamvu yumvikana kandi ifite ishingiro. Uwagengwaga n’ayo masezerano washaka kubyuririraho, agasaba indishyi ntazo agomba guhabwa.
## Page 23
23 | P a g e
II. IMANZA ZASHINGIYE KU MIRONGO IMENYEREWE
1. IMANZA Z’INSHINJABYAHA
1. 1. Kugabanyirizwa ibihano kubera kwemera icyaha
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza N˚ RPA 00062/2023/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 16/09/2024, rwa NDAGIJIMANA Félicien n’Ubushinjacyaha (igika cya 9-11).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 107 y’ltegeko No 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n'ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, iteganya ko “Umuntu wica undi abishaka, aba akoze icyaha. Iyo abihamijwe n’urukiko, ahanishwa igihano cy’igifungo cya burundu”.
Ingingo ya 2 y’Itegeko Nº 059/2023 ryo ku wa 04/2023 rihindura Itegeko N˚ 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange iteganya ko iyo “Umucamanza yemeje impamvu nyoroshyacyaha, ashobora kugabanya Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha – ubujurire- impamvu z’ubujurire - gusaba kugabanyirizwa ibihano – N’iyo haba hari impamvu nyoroshyacyaha, Urukiko ntirutegetswe kugabanya ibihano. Kumenya niba igihe cyose ushinjwa yaburanye yemera icyaha, ashobora kugabanyirizwa ibihano.
## Page 24
24 | P a g e
igihano ku buryo bukurikira: (a) Igifungo cya burundu gishobora kugabanywa ariko ntikijye munsi y’igihano cy’igifungo cy’imyaka 15; (b) igifungo kimara igihe kizwi kiva ku mezi 6 kuzamura gishobora kugabanywa, ariko ntikijye munsi ya kimwe cya kabiri cy’igihano gito giteganyirijwe icyaha cyakozwe”.
Ingingo ya 49 y’Itegeko N˚ 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu iteganya ko “Umucamanza atanga igihano akurikije uburemere bw’icyaha, ingaruka icyaha cyateye, impamvu zatumye agikora, uko uwagikoze yari asanzwe yitwara, imibereho ye bwite n’uburyo icyaha cyakozwemo’’.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu murongo:
Urubanza No RPA 00209/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na NIYIBIZI Charles (igika cya 14). Urubanza No RPA 00196/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 01/08/2024, rw’Ubushinjacyaha na BIZIMUNGU KANYAMIBARE (igika cya 17). Urubanza No RPA 00457/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 11/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na NSENGIMANA Damien (igika cya 10). Urubanza No RPA 01691/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 01/08/2024, rw’Ubushinjacyaha na KUBWIMANA Evariste na bagenzi be (igika cya 8). N’iyo haba hari impamvu nyoroshyacyaha, Urukiko rwajuririwe ntirutegetswe kugabanya ibihano, ahubwo mu bushishozi bwarwo, rugena igihano rurebye imikorere y’icyaha uregwa akurikiranyweho, cyangwa uburyo cyakozwemo, n’ingaruka cyateje.
## Page 25
25 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00381/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/03/2022, rw’Ubushinjacyaha na MUSANGAMFURA (Igika cya 29). Urubanza Nº RPAA 00363/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2022, rw’Ubushinjacyaha na SIBOMANA Damascène (Igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00353/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na BIRIMIMANA Jean Bosco (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00362/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na MUKAKINANI Claudine (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00312/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na MBONABUCYA Donatien (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00221/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2022, rw’Ubushinjacyaha na TURIMUBYIZA Jean Népo. Urubanza Nº RPAA 00427/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2022, rw’Ubushinjacyaha na NDAYISABA Innocent alias Papa Dreke (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00406/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/09/2022 rw’Ubushinjacyaha na HARINDINTWARI Félix (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00015/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/10/2022, rw’Ubushinjacyaha na BUREGEYA Pascal (igika cya 19 n’icya 22). Urubanza Nº RPAA 00423/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/10/2022, rw’Ubushinjacyaha na MISAGO Thaddée (igika cya 19) Urubanza Nº RPAA 00401/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/10/2022, rw’Ubushinjacyaha na MUTUYIMANA Emmanuel, ISAGO Thaddée (igika cya 15-16). Urubanza Nº RPAA 00292/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/10/2022, rw’Ubushinjacyaha na SAFARI Emmanuel (igika cya 21). Urubanza Nº RPAA 00397/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/10/2022, rw’Ubushinjacyaha na NTAMBARA Régis (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00702/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/11/2022, rw’Ubushinjacyaha na NTAWIYANGA Jean Claude (Igika cya 19).
## Page 26
26 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00425/2021/CA-CMB RPAA 00426/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na NSEKERABANZI Baheza n’undi (Igika cya 30). Urubanza Nº RPAA 00527/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na NDABAMENYE Emmanuel (igika cya 20-21). Urubanza Nº RPAA 00331/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na MAREBA Damascène (igika cya 41). Urubanza Nº RPAA 00360/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2023, rw’Ubushinjacyaha na BIKORIMANA Claude (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00525/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na MANIRAGUHA Jean Damascène (igika cya 36). Urubanza Nº RPAA 00385/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/05/2022, rw’Ubushinjacyaha na MACUMI Félicien (igika cya 21). Urubanza Nº RPAA 00573/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na NDAYISENGA Jérémie (igika cya 31). Urubanza Nº RPAA 00542/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/04/2023, rw’Ubushinjacyaha na UWIRINGIYIMANA Anastase (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00168/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/04/2023, rw’Ubushinjacyaha na UZABUMWANA Evode (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00524/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na BYIRINGIRO Théogène (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00195/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/05/2023, rw’Ubushinjacyaha na UBARIJORO Venant (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00227/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/05/2023, rw’Ubushinjacyaha na NSHIMIYIMANA Evariste (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00339/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/06/2023, rw’Ubushinjacyaha na NDAYAMBAJE Vital (igika cya 34). Urubanza Nº RPAA 00182/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2023, rw’Ubushinjacyaha na IKIBARUTA Célestin (igika cya 21).
## Page 27
27 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00286/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/09/2023, rw’Ubushinjacyaha na MBYAYINGABO Jean de Dieu (igika cya 21). Urubanza Nº RPAA 00485/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/09/2023, rw’Ubushinjacyaha na NIYIBIZI Jean Damascène (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00633/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2023, rw’Ubushinjacyaha na ISHIMWE Wellars (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00328/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/09/2023, rw’Ubushinjacyaha na NTAMUVURIRA KANANI (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00429/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/10/2023, rw’Ubushinjacyaha na HAKIZUMUREMYI Aimable (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00279/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2023, rw’Ubushinjacyaha na MANIRARORA Pascal (igika cya 54). Urubanza Nº RPAA 00591/2021/CA - CMB RPAA 00579/2021/CA - CMB RPAA 00578/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2023, rw’Ubushinjacyaha na TWIZERIMANA Théogène n’abandi (igika cya 29). Urubanza Nº RPAA 00561/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2023, rw’Ubushinjacyaha na UWIMBABAZI Djamila, (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 00482/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/11/2023, rw’Ubushinjacyaha na MUGARUKIRA Rwamahane, (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00448/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2023 rw’Ubushinjacyaha na MUHOZI Emmanuel (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00040/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/19/2023 rw’Ubushinjacyaha na MUDASHINGWA MUDASHIRWA Charles (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA/ECON 00001/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/12/2023, rw’Ubushinjacyaha na DUSABIMANA Emmanuel alias Gaparata n’undi (igika cya 28). Urubanza Nº RPAA 00633/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/01/2024, rw’Ubushinjacyaha na NDIKUMANA Célestin (igika cya 16). RPAA 00050/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/01/2024, rw’Ubushinjacyaha na NSENGIYAREMYE Olivier alias Dudu (igika cya 18).
## Page 28
28 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00762/2021/CA - CMB RPAA 00723/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/01/2024, rw’Ubushinjacyaha na NAMUHORANYE Télesphore (igika cya 16-17). Urubanza Nº RPAA 00288/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/01/2024, rw’Ubushinjacyaha na DUSHIMIMANA Théoneste (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00286/2020/CA - CMB 00287/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2024, rw’Ubushinjacyaha na DUSABIMANA Eric n’undi (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00752/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire, ku wa 28/02/2024, rw’Ubushinjacyaha na NDAYAMBAJE Eugène (igika cya 15). Urubanza Nº RPA 00027/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na MUGISHA Yves Suleiman (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00337/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na NDAGIJIMANA Jean Bosco (igika cya 18). Urubanza Nº RPA 00488/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na TURIKUMWE David alias BARIKUMWENDE (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00451/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na NIYITANGA Gad (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00305/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na KARIGIRE Roger alias Pilote. (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00085/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na Pte NGENDAHIMANA Bosco alias KARAMA (igika cya 20). Urubanza Nº RPA 00672/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na BIRINDABAGABO Innocent (igika cya 20). Urubanza Nº RPA 00002/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na NYARWAYA Jean-Marie Vianney alias Hussein (igika cya 49).
## Page 29
29 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00537/2021/CA-CMB 00538/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na UWITONZE Jean (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00178/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na HAFASHIMANA Théogène (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00176/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na MUHAWENIMANA Jeannette (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00469/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na NSENGIYAREMYE Joseph (igika cya 29). Urubanza Nº RPAA 00622/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na BAPFAGUHEKA Sylvestre (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00574/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na NSHIMIYIMANA Cyprien n’undi (igika cya 29). Urubanza Nº RPA 00009/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na UWIMANIMPAYE Japhet (igika cya 11). Urubanza Nº RPAA 00159/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na MPORANYURUKUNDO Jean Clément (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 00133/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na NZABANDORA Olivier (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00043/2023/CA – CMB RPAA 00097/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na MWUMVANEZA Jean Pierre n’undi (igika cya 38). Urubanza Nº RPAA 00181/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na BIKORIMANA Byiringiro bita Bob (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00310/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na NTAMUGABUMWE Gilbert (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00200/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na NSABIMANA Etienne (igika cya 26).
## Page 30
30 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00068/2023/CA - CMB RPAA 00070/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na MASENGESHO Michel n’undi (igika cya 11). Urubanza Nº RPAA 00422/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na NIYONSHUTI Gaston (igika cya 10). Urubanza Nº RPAA 00218/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2024, rw’Ubushinjacyaha na NZABANITA Gifonogo (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00327/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/06/2024, rw’Ubushinjacyaha na NZEYIMANA Pierre (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00293/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/06/2024, rw’Ubushinjacyaha na NTAKIRUTIMANA Aloys (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00191/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/06/2024, rw’Ubushinjacyaha na UWINTIJE Valens (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00365/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/06/2024, rw’Ubushinjacyaha na HAGENIMANA Félicien (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00226/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/06/2024, rw’Ubushinjacyaha na GANZA Rodrigue (igika cya 26). Urubanza Nº RPAA 00199/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/06/2024, rw’Ubushinjacyaha na NIYIGENABYOSE Ezechiel (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00275/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na BYIRINGIRO Thomas (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00517/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na BANDORAYINGWE Jean Claude (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00470/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na NZABONIMPA Alphonse (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00143/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na TWISHIME Théogène (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00528/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na MUREGO Charles (igika cya 11).
## Page 31
31 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00610/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na NAHIMANA Christophe (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00490/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na NGARUKIYE Samuel (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00139/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2024, rw’Ubushinjacyaha na IRADUKUNDA Samuel (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00102/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/11/2024, rw’Ubushinjacyaha na IRADUKUNDA Pelegerie n’undi (igika cya 32- 34). Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS - RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/10/2017, rw’Ubushinjacyaha na NTABANGANYIMANA Félicien na UZABAKIRIHO Bernard (igika cya 14). Urubanza Nº RPA 0282/08/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/03/2010, rw’Ubushinjacyaha na NYIRANGONDO Virginie, (Icyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, Igitabo cya mbere, nº 8, Mutarama 2011, page 21-22). Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS-RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/10/2017, rw’Ubushinjacyaha na NTABANGANYIMANA Félicien n’undi, (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 0024/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 19/05/2017, rw’Ubushinjacyaha na RURAMUGARUYE Eric (igika cya 15). Urubanza Nº RPA 0255/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 21/04/2017, rw’Ubushinjacyaha na UWIZEYE Eustache (igika cya 16). Urubanza Nº RPA 0246/09/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/12/2012, rw’Ubushinjacyaha na MUKANKUSI Victoire. Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS-RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/10/2017, rw’Ubushinjacyaha na UZABAKIRIHO. Urubanza Nº RPA 0047/11/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 27/03/2015, rw’Ubushinjacyaha na NSHUTIRAKIZA Narcisse. Urubanza Nº RPA 0021/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 26/02/2016, rw’Ubushinjacyaha na GASANA Yussuf.
## Page 32
32 | P a g e
Urubanza Nº RPA 0188/11/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/06/2015, rw’Ubushinjacyaha na DUSABE Françoise.
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS - RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/10/2017 kuko rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga kandi rukaba rwaratoranyijwe, rukanatangazwa mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko (RLR-V.3-2018, Pg 12-27).
1. 2. Kongera kugabanyirizwa ibihano nk’impamvu yonyine y’ubujurire
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza Nº RPA 01267/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/07/2024, rwa NDAYAMBAJE Abdou n’Ubushinjacyaha (igika cya 12-14).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 49 y’Itegeko N˚ 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu iteganya ko “Umucamanza atanga igihano akurikije uburemere bw’icyaha, ingaruka icyaha Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha – ubujurire- impamvu z’ubujurire- gusaba kongera kugabanyirizwa ibihano – Umucamanza ashobora kongera kugabanyiriza igihano uwahamwe n’icyaha, mu gihe hari amakosa yakozwe, urukiko rubanza rugakoresha itegeko cyangwa ubushishozi bwarwo nabi. Kumenya niba ushinjwa yakongera kugabanyirizwa ibihano.
## Page 33
33 | P a g e
cyateye, impamvu zatumye agikora, uko uwagikoze yari asanzwe yitwara, imibereho ye bwite n’uburyo icyaha cyakozwemo’’.
Ingingo ya 2 y’Itegeko Nº 059/2023 ryo ku wa 04/12/2023 rihindura Itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange iteganya ko iyo Umucamanza yemeje impamvu nyoroshyacyaha, ashobora kugabanya igihano ku buryo igifungo kimara igihe kizwi kiva ku mezi 6 kuzamura gishobora kugabanywa ariko ntikijye munsi ya kimwe cya kabiri cy’igihano gito giteganyirijwe icyaha cyakozwe; iyi ngingo ya 2, mu gace kayo ka (d) ikanateganya ko iyo Umucamanza yemeje impamvu nyoroshyacyaha, ashobora kugabanya igihano ku buryo igihano cy’ihazabu gishobora kugabanywa kugeza kuri kimwe cya kane cy’igihano cy’ihazabu gito giteganyijwe.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu murongo:
Urubanza N˚ RPA 00160/2021/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 07/06/2024, rwa NZIRORERA Fabrice n’Ubushinjacyaha (igika cya 8-11). Urubanza Nº RPA 00286/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 27/09/2024, rwa RUGENERA Régis n’Ubushinjacyahana, (igika cya 9). Urubanza Nº RPA 00461/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/07/2024, rwa HABUMUREMYI Hassan n’Ubushinjacyaha (igika cya 13-14). Urubanza Nº RPA 00159/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/08/2024, rwa HAGENIMANA Robert n’Ubushinjacyaha (igika cya 9). Umucamanza yemerewe gusa guhindura igihano cyatanzwe n’Umucamanza wo mu Rukiko rubanza ari uko amaze kugaragaza ko Urukiko rubanza, rwaba rwarakoresheje nabi itegeko, cyangwa ubushishozi bwarwo mu gutanga icyo gihano.
## Page 34
34 | P a g e
Urubanza Nº RPA 00225/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/08/2024 rwa AHISHAKIYE Ildephonse n’Ubushinjacyaha (igika cya 9). Urubanza Nº RPA 00314/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/09/2024, rwa MBARUSHIMANA Moussa n’Ubushinjacyaha (igika cya 9 -11). Urubanza Nº RPA 00337/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/09/2024, rwa NKUNDIMANA Valens n’Ubushinjacyaha (igika cya 9- 10). Urubanza Nº RPA 00326/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/09/2024, rwa NTABWOBA Claude n’Ubushinjacyaha (igika cya 9-13). Urubanza Nº RPA 01048/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 19/07/2024, rwa IRADUKUNDA Edison n’Ubushinjacyaha (igika cya 17). Urubanza Nº RPA 01201/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/08/2024, rwa MUHOZA n’Ubushinjacyaha (igika cya 12). Urubanza Nº RPA 01237/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/08/2024, rwa YATURAGIYE Donatien n’Ubushinjacyahana, (igika cya 7). Urubanza Nº RPA 00531/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 05/09/2024 rwa NDUWAYEZU Theodomile n’Ubushinjacyaha (igika cya 11 -12). Urubanza Nº RPA 00060/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 04/04/2022, rw’Ubushinjacyaha na NSABIMANA Callixte alias Sankara na bagenzi be (igika cya 10). Urubanza N° RPAA 00594/2021/CA-CMB RPAA 00595/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2024, rw’Ubushinjacyaha na HABAGUSENGA Jacques n’undi (igika cya 32). Urubanza N° RPAA 00048/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/05/2022, rw’Ubushinjacyaha na BIMENYIMANA (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00071/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na NTIHINYUKA Jean Bosco (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00034/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na MBAZIMANA Matat (Igika cya 16- 19). Urubanza Nº RPA 00007/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 09/04/2021, rw’Ubushinjacyaha na UWIMANA Emmanuel (igika cya 31).
## Page 35
35 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00366/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/01/2024, rw’Ubushinjacyaha na TWAGIRAYEZU Julien alias Mafene na RUKUNDO Juliette (Igika cya 15 -22). Urubanza Nº RPA 00078/2018/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 12/07/2019, rw’Ubushinjacyaha na BAYINGANA Hussein (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00393/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na NSABIMANA Jean (Igika cya 17 – 25). Urubanza Nº RPAA 00021/2023/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na SINGIRANUMWE Védaste (Igika cya 22 – 24). Urubanza Nº RPAA 00587/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na NTIRENGANYA Alexis (igika cya 14 – 24). Urubanza Nº RPAA 00027/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 15/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na SHAKUBONE Révérien (igika cya 27 n’icya 29). Urubanza N˚ RPA 0249/13/SC rwaciwe ku wa 25/11/2016, rw’Ubushinjacyaha na NTEZIRYAYO Emmanuel (Icyegeranyo cy’ibyemezo by’Inkiko, V2, Mata 2018, p.120-121). Urubanza Nº RPA 0129/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 07/03/2014, rw’Ubushinjacyaha na MPITABAKANA, (Igika cya 15).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza Nº RPA 0129/10/CS rwaciwe ku wa 07/03/2014, rw’Ubushinjacyaha na MPITABAKANA kuko rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga kandi rukaba rwaratoranyijwe, rukanatangazwa mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, PROSECUTION v. MPITABAKANA- RLR V.2 - 2014 - 2014-03-07.
## Page 36
36 | P a g e
1. 3. Ibigize icyaha cyo kurema umutwe w’abagizi ba nabi
Urubanza rwasuzumwe:
Imanza Nº RPA 00041/2023/HC/KIG – RPA 00046/2023/HC/KIG – RPA 00045/2023/HC/KIG, zaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 26/09/2024, rwa HAKUZIMANA Désiré, IRADUKUNDA Diogène, RWICANINYONI Jean Paul n’Ubushinjacyaha (igika cya 13-15).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 224 y‘Itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange, ivuga ko “Umuntu wese urema umutwe ugamije kugirira nabi abantu cyangwa ibyabo, hatitawe ku mubare w’abawugize cyangwa igihe uzamara, ufasha kuwushyiraho uwuyobora, uwutunganya, uwujyamo, uwoshya abandi kuwujyamo, uwushyiramo abantu ku gahato, aba akoze icyaha. Iyo abihamijwe n’urukiko, ahanishwa igifungo kitari munsi y’imyaka irindwi (7) ariko kitarenze imyaka icumi (10)”.
Imanza z’inshinjabyaha - Kurema umutwe w’abagizi ba nabi – Icyaha cyo kurema umutwe w’abagizi ba nabi kireberwa mu mugambi ugamijwe n’uwo mutwe, wo kugirira nabi abantu cyangwa ibyabo.
Kumenya niba nta cyaha cyo kurema umutwe w’abagizi ba nabi cyakozwe n’abaregwa.
## Page 37
37 | P a g e
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza No RPA 01092/2021/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 12/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na HABAMUNGU Fabien, UZABAKIRIHO Jean Marie Vianney na IRAGUHA Jean Claude, (Igika cya 19-20). Urubanza No RPAA 00098/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 06/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na Cpl SHYAKA Védaste n’undi, (Igika cya 38). Urubanza No RPA 0196/11/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 15/11/2013, rw’Ubushinjacyaha na MUKANTAGARA na NSANZIMANA, (Igika cya 17-18).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza No RPA 0196/11/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 15/11/2013, rw’Ubushinjacyaha na MUKANTAGARA na NSANZIMANA kubera ko arirwo rwasobanuye iby’iki cyaha kandi rucibwa n’Urukiko rw’Ikirenga, rukaba rwaratangajwe mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko,. PROSECUTION v. MUKANTAGARA ET AL- RLR V.2 - 2014 - 2013-11-15, pg 129 – 141.
Icyaha cyo kurema umutwe w’abagizi ba nabi kireberwa mu mugambi wo kugirira nabi abantu cyangwa ibyabo uwo mutwe uba ugamije. Iyo Ubushinjacyaha butashoboye gutanga ibimenyetso byerekana ko icyaha abaregwa bakurikiranyweho kiri mu ntego rusange z’uwo mutwe, abaregwa ntibahamwa n’icyo cyaha.
## Page 38
38 | P a g e
1. 4. Ububasha bw’Ubushinjacyaha mu gukurikirana ukekwaho icyaha
Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPA/ECON 00005/2023/HC/KIG - RPA/ECON 00047/2023/ HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 12/07/2024, rwa BYABANA Alexis, NDAYISHIMIYE Théogène, UWIMANA Marie Claire n’Ubushinjacyaha (igika cya 22 -29). Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 4, igika cya mbere y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Ikirego cy’ikurikiranacyaha gikurikiranwa n’ubushinjacyaha”. Ingingo ya 92, igika cya nyuma y’iryo tegeko iteganya ko “Ubushinjacyaha bushobora kureka ikirego busanze bitakiri ngombwa kugikurikirana”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Urundi rubanza rwafashwemo uyu umurongo: Urubanza RS/INCONST/PÉN 0001/07/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 11/01/2008, Icyegeranyo cy’Ibyemezo by’Inkiko, Agatabo ka 2, no 5, 2010, Pg 3- 18. Imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha - gukurikirana ukekwaho icyaha – kohereza dosiye yuzuye mu rukiko rubifitiye ububasha - Ikirego cy’ikurikiranacyaha gitangwa n’Ubushinjacyaha.
Kumenya niba Ubushinjacyaha bufite uburenganzira bwo guhindura ikirego no kureka gukurikirana bamwe mu bo bwari bwaregeye urukiko. Ubushinjacyaha ni bwo bufite inshingano zo gukurikirana ibirego by’ikurikiranacyaha n’iyo kubishinja imbere y’urukiko. Bushobora no kureka ikirego cy’ikurikiranacyaha mu gihe busanze bitakiri ngombwa.
## Page 39
39 | P a g e
1. 5. Ingano y’ibiyobyabwenge byafatanywe uregwa mu kwemeza ko hari ubucuruzi cyangwa umugambi wo gukwirakwiza ibiyobyabwenge.
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RPA 01207/2022/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 12/07/2024, rwa NSENGIYUMVA Emmanuel n’Ubushinjacyaha (igika cya 17).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 263, igika cya 3 y’Itegeko Nᵒ 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu iteganya ko ‘‘Umuntu wese ukora, uhinga, uhindura, utunda, ubika, uha undi, ugurisha mu Gihugu ibiyobyabwenge cyangwa urusobe rw’imiti ikoreshwa nka byo mu buryo bunyuranije n’amategeko, aba akoze icyaha. Iyo agihamijwe n’Urukiko ahanishwa igifungo cy’imyaka irindwi (7) ariko kitarenze imyaka icumi (10) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda atari munsi ya miliyoni eshanu (5.000.000 FRW) ariko atageze kuri miliyoni icumi (10.000.000 FRW) ku byerekeye ibiyobyabwenge byoroheje’’.
Imanza z’inshinjabyaha – Ibikorwa byerekeranye n’ibiyobyabwenge - umuntu wese ukora ibi bikorwa: gukora, guhinga, guhindura, gutunda, kubika, guha undi, kugurisha mu Gihugu ibiyobyabwenge cyangwa urusobe rw’imiti ikoreshwa nka byo, aba akoze icyaha. Kumenya niba gusanganwa igiti kimwe cy’urumogi byafatwa nk’aho wahinze ibiyobyabwenge.
## Page 40
40 | P a g e
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza N˚ RPA 00160/2021/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 07/06/2024, rwa NZIRORERA Fabrice n’Ubushinjacyaha (igika cya 8-11). Urubanza Nº RPAA 00147/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/06/2022, rw’Ubushinjacyaha na BUTERA Gedeon, (igika cya 29). Urubanza Nº RPAA 00542/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/12/2023, rw’Ubushinjacyaha na UWIRINGIYIMANA Emmanuel (igika cya 18 - 19). Urubanza Nº RPAA 00408/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/06/2022, rw’Ubushinjacyaha na NIYITEGEKA Augustin Alias Niyirema (igika cya 23 -27). Urubanza Nº RPAA 00132/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 15/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na UYISENGA Théogène alias Rasta (Igika cya 35 -36). Urubanza Nº RPAA 00200/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na HAKIZIMANA Eric (igika cya 33). Urubanza Nº RPAA 00327/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na MUSIRIKARE Jean Damascène (igika cya 22- 25). Urubanza Nº RPAA 00335/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na SINDIKUBWABO UWABAKURIKIZA (igika cya 29). Ubwinshi bw’ibiyobyabwenge cyangwa imiti ikoreshwa nkabyo uregwa yafatanywe bishingirwaho mu kwemezwa ko byari bigenewe gucuruzwa cyangwa gukwirakwizwa (drug trafficking), aho kuba ibyo gukoresha ku giti cye gusa (consommation ou usage personnel).
## Page 41
41 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00498/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na RUBAYIZA Alexis (igika cya 12 n’icya 16). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza Nº RPAA 00200/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na HAKIZIMANA Eric (igika cya 33) kuko arirwo rwafashe icyemezo bwa mbere kuri uyu murongo.
1. 6. Ishingano zo gutanga ibimenyetso mu manza z’inshinjabyaha
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RPA/ECON 00046/2022/HC/KIG - CMB RPA/ECON 00030/2022/HC/KIG – CMB RPA/ECON 00023/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 27/09/2024, rwa RUDASINGWA JMV, HABINEZA Félicien, MUKESHIMANA Immaculee n’Ubushinjacyaha, (Igika cya 26 – 34).
Ikibazo cyasuzumwe:
Imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha - Ibimenyetso mu rubanza - Ubushinjacyaha nibwo bugomba gutanga ibimenyetso byemeza icyaha - Gushidikanya birengera ushinjwa - Ibishingirwaho ngo umucamanza ahamye uregwa icyaha - agomba kuba afite ibimenyetso bihamya nta gushidikanya ko ushinjwa ariwe wakoze icyaha.
Kumenya niba abaregwa barahaniwe icyaha cyo kunyereza umutungo kidafitiwe ibimenyetso bidashidikanywaho.
## Page 42
42 | P a g e
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 111 y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Gushidikanya birengera ushinjwa. Iyo urubanza rwakurikiranywe mu buryo bwose, ntihagire ibimenyetso nyakuri biboneka byemeza nta shiti abacamanza ko ushinjwa yakoze icyaha koko, bagomba kwemeza ko atsinze”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza N˚ RPA 01299/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na DUKUNDIMANA Emmanuel Alias Noheli, (igika cya 22). Urubanza N˚ RPA 01167/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na YAMBABARIYE Célestin (igika cya 27). Urubanza N˚ RPA 01299/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na DUKUNDIMANA Emmanuel Alias Nohel. Urubanza N˚ RPA 00386/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru, rw’Ubushinjacyaha na UZAYISENGA Jean de Dieu (Igika cya 8 – 9). Urubanza N˚ RPA 00391/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 22/08/2024, rw’Ubushinjacyaha na BAGARAGAZA Théoneste (Igika cya 10 - 11). Urubanza N˚ RPA 00431/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na NYIRASAFARI Diane (igika cya 22-23). Ubushinjacyaha nibwo bugomba gutanga ibimenyetso byemeza icyaha. Umucamanza ntashobora kwemeza ko umuntu ahamwa n‘icyaha atabanje kugaragarizwa ibimenyetso bidashidikanywaho, kandi byagiweho impaka mu iburanisha, byemeza ko icyaha yagikoze.
## Page 43
43 | P a g e
Urubanza N˚ RPA 00911/2022/HC/KIG-CMB RPA00994/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 19/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na BUCYANAYANDI François na MWISENEZA Bélancille (igika cya 20). Urubanza N˚ RPA 01156/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 18/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na HAKIZIMANA Sylvestre alias Cyendekwe (igika cya 17). Urubanza RPAA 00055/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/10/2022, hagati y’Ubushinjacyaha na Niyonzima Adrien, (igika cya 24). Urubanza N˚ RPAA 00088/2022/CA – CMB RPAA 00089/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2024, Ubushinjacyaha na NKURIYEMUNDA SEBAKAZA n’undi (igika cya 17). Urubanza N˚ RPAA 00392/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/11/2022, rw’Ubushinjacyaha na MANIGABE Emmanuel (igika cya 19 – 24). Urubanza N˚ RPAA 00286/2020/CA - CMB 00287/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2024 rw’Ubushinjacyaha na DUSABIMANA Eric n’undi (igika cya 25). Urubanza N˚ RPAA 00533/2022/CA rwaciwe kuwa 29/06/2023 rw’Ubushinjacyaha na HABARUGIRA Pacifique (Igika cya 27 – 28). Urubanza Nº RPAA 00737/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/12/2022, rw’Ubushinjacyaha na UWAYISABA HABIMANA Antoine (igika cya 16- 17). Urubanza Nº RPAA 00249/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/12/2024, rw’Ubushinjacyaha na BAZIMAZIKI Gratien (igika cya 15). Urubanza no RPA 0084/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/05/2014, rw’Ubushinjacyaha na GATERA.
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza N˚ RPA 0084/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/05/2014, rw’Ubushinjacyaha na GATERA, ruyoboye izindi kuko rwaciwe mbere, rukanasohoka mu cyegeranyo: RLR-V.4- 20152015-10-01, Pg 141 – 153.
## Page 44
44 | P a g e
1. 7. Kwemera icyaha bwa mbere mu bujurire, ukanagisabira imbabazi
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza N˚ RPA 00168/2024/HC/KIG-CMB RPA 00168/2024/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 12/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na HABIMANA alias MPIRIMBANYI (igika cya 10-12).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 59 y’Itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu iteganya ko “Umucamanza ashobora kugabanya ibihano nk’iyo: 1º ushinjwa, mbere yo gukurikiranwa, yemeye icyaha akagisabira imbabazi uwo yakoreye icyaha n’umuryango nyarwanda mu buryo budashidikanywa, akicuza kandi akishyura ibyo yangije nk’uko bari babimutegerejeho; 2º ushinjwa yishyikirije urwego rw’ubutabera rubifitiye ububasha, mbere y’uko akurikiranwa cyangwa se mu gihe hatangiye ibikorwa by’ikurikirana; 3º mu ntangiriro z’iburanisha ku rwego rwa mbere, ushinjwa yireze Imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha - kwemera icyaha bwa mbere mu bujurire – impamvu zo kugabanya ibihano – ukwemera icyaha kugira agaciro n’iyo kwemera icyaha kwakozwe mu ntangiriro z’iburanisha ku rwego rwa mbere - ukwemera icyaha bwa mbere mu bujurire ntibigirira akamaro uregwa.
u Kumenya niba ushinjwa wemereye icyaha mu bujurire, ashobora kugabanyirizwa ibihano.
## Page 45
45 | P a g e
akemera icyaha mu buryo budashidikanywa; 4º icyaha cyakozwe nta ngaruka zikomeye cyateje”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza N˚ RPA 00168/2024/HC/KIG rwaciwe ku wa 12/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na HABIMANA Alias MPIRIMBANYI (igika cya 10-11). Urubanza N˚ RPA 00531/2022/HC/KIG rwaciwe ku wa 05/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na NDUWAYEZU Theodomir (igika cya 9-10). Urubanza N˚ RPA 00918/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 27/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na BAYISENGE Arcene (igika cya 11-12). Urubanza N˚ RPA 01403/2022/HC/KIG-CMB RPA 01526/2022/HC/KIG, rwaciwe kuwa 27/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na MUKAKALISA na RUCOGOZA Innocent (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00048/2021/CA rwaciwe ku wa 22/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na MUNYEMANA Eric alias Nyinya (igika cya 22). Urubanza N˚ RPAA 00048/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/05/2022, rw’Ubushinjacyaha na BIMENYIMANA Jean Paul (igika cya 24). Urubanza N˚ RPAA 00123/2023/CA rwaciwe ku wa 29/04/2024, rw’Ubushinjacyaha na HABUMUGISHA Damascène (igika cya 17). Urubanza N˚ RPA/GEN 00004/2019/CA rwaciwe ku wa 07/05/2021, rw’Ubushinjacyaha na MUNYAGISHARI Bernard, (igika cya 68-75). Ukwemera icyaha bwa mbere mu bujurire, ntacyo bimarira uregwa kuko icyo gihe ujurira aba azanye ingingo nshya ataburanishije mu nkiko zabanje kandi umucamanza w’ubujurire afite gusa inshingano yo gukosora amakosa yaba yarakozwe.
## Page 46
46 | P a g e
Urubanza N˚ RPAA00464/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/11/2024, Ubushinjacyaha na ZIKAMABAHARI Sylvain n’abandi mu gika cya cyarwo cya 44. Urubanza Nº RPA 00006/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/03/2022, rw’Ubushinjacyaha na DUSABIMANA Emmanuel (igika cya 20).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza Nº RPAA 00048/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujuire ku wa 22/07/2022, rw’Ubushinjacyaha na MUNYEMANA Eric alias Nyinya, kubera ko n’ubwo rwaciwe nyuma, nirwo rwasobanuye neza ibiteganywa n’ingingo ya 59, agace ka mbere n’aka 3˚, y’Itegeko N˚ 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, runasobanura impamvu hadakwiye gukomeza gukurikiza umurongo watanzwe mu zindi manza zaciwe mbere zashingiraga ku itegeko rya kera zirimo: Urubanza Nº RPA 0282/08/2008/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/03/2010, rw’Ubushinjacyaha na NYIRANGONDO Virginie; Urubanza Nº RPAA 0124/09/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 01/06/2012, rw’Ubushinjacyaha na TWIZEYIMANA Isaïe; Urubanza Nº RPA 0246/09/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/12/2012, rw’Ubushinjacyaha na MUKANKUSI Victoire; Urubanza Nº RPAA 0024/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 19/05/2017, rw’Ubushinjacyaha na RURAMUGARUYE Eric; aho muri izi manza, hari haremejwe umurongo uvuga ko: «Nta gihe ntarengwa cyo kwemera icyaha nk’impamvu nyoroshyacyaha».
## Page 47
47 | P a g e
1. 8. Agaciro ko kwemera icyaha mu iperereza, guhindura imvugo mu iburanisha.
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza N˚ RPA 01201/2020/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/09/2024, rw’Ubushinjacyaha na UWIRAGIYE Alexis (igika cya 12-15).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 3 y’Itegeko N° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ko “Buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana”. Ingingo ya 65 y’Itegeko N° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ko “Urukiko ni rwo rwonyine rupima ko imikirize y’abatangabuhamya ihuye n’ikiburanwa, ifite ingingo zikiranuye kandi ikaba ikwiye kwemerwa cyangwa guhakanwa. Ntirwitsitsa ku mubare w’abatangabuhamya, rwita cyane cyane ku bumenyi bwabo bw’ibyabaye, no ku buryo babivuga uko byagenze nta cyo bihimbira”. Imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha - kwemera icyaha imbere y’inzego z’iperereza- guhindura imvugo mu iburanisha ntibihagije ngo imvugo za mbere mu iperereza ziteshwe agaciro.
u Gusuzuma agaciro kahabwa imvugo zo kwemera icyaha mu Bugenzacyaha no mu Bushinjacyaha, mu gihe ushinjwa ageze imbere y’Urukiko agahindura imvugo.
## Page 48
48 | P a g e
Ingingo ya 107, igika cya 3 y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Icyakora, iyo icyaha cyabonewe ibimenyetso bikigaragaza, ugikurikiranyweho cyangwa umwunganira ashobora kwerekana impamvu zose yireguza, zerekana ko ikirego kitakwemerwa, zihamya ko icyo aregwa atari icyaha cyangwa se ko ari umwere n’izindi mpamvu zose zivuguruza izimuhamya icyo cyaha”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
\
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza Nº RPA 0010/06/CS - RPA 0011/06/CS-RPA 0012/06/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/07/2008, rw’Ubushinjacyaha na Sgt NTAGANIRA na bagenzi be kuko arirwo rwa nyuma rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga rukanatangazwa (igika cya 45). Urubanza Nº RPAA 00224/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/02/2023, rw’Ubushinjacyaha na RUTAYISIRE (Igika cya 22 – 23). Urubanza Nº RPA 00523/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/03/2023, rw’Ubushinjacyaha na MANIRIHO Jacques (Igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00692/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/01/2023, Ubushinjacyaha na NDAYISHIMIYE Jean Damascène (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00044/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/12/2023, Ubushinjacyaha na MIGAMBI Vianney (igika cya 20). Urubanza Nº RS/INJUST/RP 00009/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/01/2024, Ubushinjacyaha na UWAMAHORO Nadia (igika cya 26). Iyo uregwa ageze imbere y’urukiko, agahindura ibyo yavugiye mu rwego rw’iperereza, ntibivuga ko ibyo yavuze mbere nta gaciro bifite, Umucamanza uburanisha urubanza mu mizi niwe ureba agaciro imvugo yemera icyaha mu rwego rw’iperereza ifite, kabone n’iyo nyirayo yagera imbere y’Urukiko akayihindura.
## Page 49
49 | P a g e
Urubanza Nº RPAA 00499/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/1/2024, Ubushinjacyaha na NSHUTI Jackson alias Gentil (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00581/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/01/2024, Ubushinjacyaha na Pte NTAWUHIGANAYO Narcisse (igika cya 33). Urubanza Nº RPAA 00617/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2024, Ubushinjacyaha na NTAKIRUTIMANA Ephrem Dendo (igika cya 24). Urubanza Nº RPAA 00580/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/02/2024, Ubushinjacyaha na UWIMANA Samuel bita Sïdi (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00540/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2024, Ubushinjacyaha na HABIMANA Gilbert bita Kabashi (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00409/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/03/2024, Ubushinjacyaha na NIYITEGEKA Jean Marie Vianney (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00434/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, Ubushinjacyaha na NSENGIMANA Justin alias Cyuzuzo (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00140/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, Ubushinjacyaha na TWAGIRIMANA Enock (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00456/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2024, Ubushinjacyaha na NAHIMANA Clément (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00170/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, Ubushinjacyaha na NYIRAGUHIRWA Consolée (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00151/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, Ubushinjacyaha na NYIRANDIKUBWIMANA Médiatrice (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00235/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/04/2024, Ubushinjacyaha na NZEYIMANA Edouard (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00098/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, Ubushinjacyaha na TUGIRINSHUTI Alexis bahimba Kamugi (igika cya 16). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza Nº RPA 0010/06/CS - RPA 0011/06/CS-RPA 0012/06/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuwa 18/7/2008, rw’Ubushinjacyaha na Sgt Ntaganira na bagenzi be, rwasohotse mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, Vol I nº4, Mutarama 2010, pg 67 – 83.
## Page 50
50 | P a g e
1. 9. Agaciro k’ubuhamya butanzwe n’abakorewe icyaha cyangwa abafitanye isano nabo.
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza Nº RPA 00967/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru kuwa 25/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na MUGUNGA wa NDOBA.
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 59 y’Itegeko Nº 062/2024 ryo ku wa 20/06/2024 rigenga ibimenyetso iteganya ko Umutangabuhamya wese ufite amakuru y’ingirakamaro mu gukemura ikibazo arumvwa. Urwego rufite ububasha ntirushobora kumubuza kuvuga icyo akiziho cyangwa ngo ababuranyi cyangwa abafitanye ikibazo bamwihane. Icyakora, ababuranyi cyangwa abafitanye ikibazo bashobora kuvuga impamvu zose zituma batakwizera ko umutangabuhamya abatangira ubuhamya bw’ukuri, urwego rufite ububasha rukazandika. Urwego rufite ububasha ni rwo rwonyine rusuzuma ishingiro ryabyo kandi rukabiha agaciro rubona bikwiye.
Amategeko agenga ibimenyetso mu manza z’inshinjabyaha – ikimenyetso gishingiye ku buhamya – ubuhamya butanzwe n’abakorewe icyaha cyangwa abo bafitanye isano ntibwirengagizwa.
u Kumenya niba ubuhamya butanzwe n’uwakorewe icyaha cyangwa abo bafitanye isano bwafatwa nk’ikimenyetso mu rubanza.
## Page 51
51 | P a g e
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo: Urubanza Nº RS/INJUST/RP 00001/2022/HC/RSZ, rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi ku wa 24/11/2024, rwa NZAMWITA Anaclet n’Ubushinjacyaha (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00623/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/04/2024, Ubushinjacyaha na NKURIKIYIMANA Révérien alias Kanimba (igika cya 17-18). Urubanza Nº RPAA 0059/08/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 19/11/2010, rw’Ubushinjacyaha na NSHIMIYIMANA Alexis n’abandi. Urubanza Nº RPAA 00268/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/07/2022 rw’Ubushinjacyaha na NTAKIRUTIMANA Martin (igika cya 35). Urubanza Nº RPAA 00420/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/04/2024, Ubushinjacyaha na TWAGIRAMUNGU Ramadhan (igika cya 26). Urubanza Nº RPAA 0118/11/CS, rwaciwe ku wa 13/11/2015, rw’Ubushinjacyaha na NGURINZIRA. Urubanza Nº RPAA 00422/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/01/2023, rw’Ubushinjacyaha na RUTINDUKA Charles (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00754/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/04/2023, rw’Ubushinjacyaha na IRADUKUNDA Jean Marie Vianney (igika cya 25).
Kuba umutangabuhamya afitanye isano n’uwahohotewe cyangwa ari uwahohotewe ubwe, ubwabyo ntibitesha agaciro ubuhamya. Urukiko nirwo rusuzuma ireme ry’ubuhamya rushingiye ku bumenyi bw’ababutanga n’uburyo basobanura ibyo biboneye cyangwa bumvise, rukabigereranya n’ibindi bimenyetso.
## Page 52
52 | P a g e
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza Nº RPAA 0118/11/CS, rwaciwe ku wa 13/11/2015 rw’Ubushinjacyaha na NGURINZIRA kuko rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kandi rutangazwa mu cyegeranyo, UBUSHINJACYAHA v. NGURINZIRA_231283_kn- RLR V.1-2017 - 2015-11-13,
1. 10. Ikimenyetso cya kamarampaka mu isubirishwamo ry’urubanza ingingo nshya
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza Nº RS/REV/RP 00010/2023/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 19/07/2024, rw’Ubushinjacyaha na CIP RURANGIRWA Eugène, SGT RUSAGARA Jean de Dieu, NSHIMIYIMANA Callixte, HAVUGIMANA Damascène, KANAMUGIRE Jean Claude na RWAMAKUBA Faustin (igika cya 14).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 197, 5˚ y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha ivuga ko “Urubanza rushobora gusubirishwamo ingingo nshya kubera imwe mu mpamvu zikurikira: iyo kuva aho Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha – Gusubirishamo urubanza ingingo nshya – Ikimenyetso gishya - Ikimenyetso gishya kigomba kuba ari kamarampaka.
u Kumenya niba ikimenyetso gishingirwaho ingingo nshya ari ikimenyetso kimara impaka
## Page 53
53 | P a g e
urubanza ruciriwe, habonetse ikimenyetso gishya kimara impaka kigaragaza neza akarengane katewe n’urubanza rusabirwa gusubirwamo”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza Nº RCA 00102/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 23/09/2024, rwa HABUMUGISHA Laurent na NYIRANSABIMANA Edith n’Ikigo cy’igihugu gishinzwe imicungire n’imikoreshereze y’ubutaka (igika cya 18). Urubanza Nº RCA 00175/2023/HC/KG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/08/2024 rwa MUHIRE Marc na MUKABUDUWE Christine (igika cya 14). Urubanza Nº RP 00001/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 06/07/2023, rw’Ubushinjacyaha na KABURERE Gérard (igika cya 15). Urubanza Nº RS/REV/RCOM 00001/2018/SC, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 06/07/2023, SHEMA GAKUBA Charles na BASHANGIRE Grace baburana na I&M BANK (igika cya 20-37). Urubanza Nº RCOMA 0092/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuwa 29/04/2016, rwa BCR ubu yabaye I&M Bank Ltd na Etablissements Rwandais SARL (igika cya 14 -15). Urubanza Nº RS/REV/RC 00001/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/10/2022, rwa NGOGA Placide na MUKANGOGA na bagenzi be (igika cya 24). Urubanza Nº RS/REV/RIV 0002/12/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa18/01/2019, rwa MULINDAHABI Fidèle na ATRACO (igika cya 29). Urubanza Nº RS/REV/PEN 0001/15/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 21/04/2017, rwa NYAMASWA Ephron na MUKAMUSONI Astérie (igika cya 22). Ikimenyetso gishya kigomba kuba ari kamarampaka, gishobora gutuma umucamanza afata icyemezo gitandukanye n’icyari cyarafashwe mu rubanza rusubirishwamo
## Page 54
54 | P a g e
Urubanza Nº RS/REV/CIV 0004/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 07/02/2014, rw’Ubushinjacyaha GASORE KAGIRANEZA Emmanuel na NZABANDEBA Théophile (igika cya 8).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Ni Urubanza No RCOMA 0092/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 29/04/2016, rwa BCR ubu yabaye I&M Bank Ltd na Etablissements Rwandais SARL kuko arirwo rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga, rwatangajwe mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko kuri: BCR v. Ets RWANDAIS SARL- - 2016-04-29.
## Page 55
55 | P a g e
2. IMANZA Z’IMBONEZAMUBANO
2. 1. Agaciro k’icyemezo cy’iyandikisha ry’ubutaka
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RCA 00175/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 19/07/2024, rwa KAREKEZI, KAMANZI, BAZIMYA Jean Baptiste na IRAGUHA Emmanuel, SEBUHORO NGIRABABYEYI Faida (igika cya 29-38).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 23 y’Iteka rya Minisitiri Nº 002/2008 ryo ku wa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikwa ry’ubutaka rikorwa, iteganya ko “Icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka ni kopi y’umwimerere ya rejisitiri y’ubutaka iriho umukono w’umubitsi w’inyandikompamo z’ubutaka. Gishobora gutangwa mu buryo bw’ikoranabuhanga cyangwa mu buryo bw’impapuro. Icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka ni ikimenyetso ntashidikanywaho cy’uburenganzira ku butaka igihe cyose ubufite yabubonye mu buryo bukurikije amategeko”. Kumenya niba bihagije kugira icyemezo cy’iyandikisha ry’ubutaka kugira ngo witwe nyir’umutungo. Imanza z’imbonezamubano– amategeko agenga ubutaka mu Rwanda – kwandikisha ubutaka - Icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka - Icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka ni ikimenyetso ntashidikanywaho cy’uburenganzira ku butaka igihe cyose ubufite yabubonye mu buryo bukurikije amategeko.
## Page 56
56 | P a g e
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza Nº RCA 00424/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 27/09/2024, rwa NGIRUWERA Théogène na NDIMUBANDI Jean Ferdinand na UWASEKURU Nadine (igika cya 14). Urubanza Nº RCA 00105/2019/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 31/07/2024, rwa NTAGORAMA Albert, MUKANKURANGA Christine na NYIRANKURIYE Marie Immaculee (igika cya 13). Urubanza Nº RCA 00452/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 09/08/2024, rwa UWANZIGA Eugénie na BITEREYE Emmanuel, NTAWUHIGIMANA Vénuste na ZIGAMA CSS (igika cya 18). Urubanza No RCAA 00035/2018/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/07/2019, rwa NSHIMIYIMANA Yvon na Sebutinde Edouard. Urubanza No RCAA 00023/2018/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/10/2018, rwa MUBERUKA na HOME BASKET SACCO (igika cya 31). Urubanza No RCAA 0013/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 03 Kamena 2016, rwa RUTABAYIRU na BATAMULIZA. Urubanza No RS/INJUST/RAD 00002/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/03/2021, rwa UWAMAHORO MBABAZI Liliane na HABIMANA Anselme, (Igika cya 86 – 87). Urubanza No RCAA 00009/2019/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 06/03/2020, rwa NSHIMYUMUREMYI na NGENDAHAYO. Urubanza No RS/INJUST/RC 00019/2017/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 17/05/2019, rwa MWANUYERA Géorgette na MUNYANEZA Oswald n’abandi. Icyemezo cy’iyandikisha ry’ubutaka si ikimenyetso ntayegayezwa kuko gishobora guteshwa agaciro. Uvuga ko ubutaka ari ubwe kubera ko bumwanditseho ntibihagije, afite inshingano zo kugaragaza inkomoko. yabwo.
## Page 57
57 | P a g e
Urubanza No RS/INJUST/RC 00008/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 15/11/2022, rwa UWAYO Jacques na BAYINGANA (igika cya 63). Urubanza Nº RCAA 0018/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, rwa HARERIMANA Emmanuel na SEBUKAYIRE Tharcisse, (igika cya 21- 23). Urubanza No RS/ INJUST/CIV 0024/16/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/01/2018, rwa BIENVENUE Jean Baptiste, MUGUNGA Aventurier na NYIRAMATAMA (igika cya 32). Urubanza No RS/INJUST/RC 00015/2021/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 22/03/2024, rwa DUFITEMUNGU na MUKARUSINE Judith na KANAMUGIRE (igika cya 29).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading Case): Ni Urubanza Nº RCAA 0018/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, rwa HARERIMANA Emmanuel na SEBUKAYIRE Tharcisse, kuko arirwo rwaciwe mbere n’urukiko rw’Ikirenga, rugasohoka mu cyegeranyo, kuri HARERIMANA ET AL v. SEBUKAYIRE_119629_en- RLR V.3 - 2015 - 2014-12-24.
## Page 58
58 | P a g e
2. 2. Ubugure bw’umutungo utimukanwa
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza Nº RCA 00308/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 26/07/2024, rwa MPAWENIMANA Fulgence, MBARUSHIMANA Eric na SAFARI Leonard (igika 33).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 21, igika cya 2 y’Itegeko N˚ 27/2021 ryo ku wa 10/06/2021 rigenga ubutaka, iteganya ko “Ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka rikorwa binyuze muri ibi bikurikira: 1º izungura; 2º impano; 3º irage; 4º ikodeshwa; 5º igurishwa […]”. Ingingo ya 23, igika cya mbere y’iryo tegeko iteganya ko “Amasezerano y’ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka akorwa mu nyandiko ishyirwaho umukono n’abahererekanya uburenganzira ku butaka, akemezwa kandi agahamywa n’umukono Kumenya niba uwaguze umutungo utimukanwa ariko ukaba utamwanditseho, ashobora gufatwa nka nyir’uwo mutungo. Imanza z’imbonezamubano – amategeko agenga ubutaka mu Rwanda – guhererekanya uburenganzira ku butaka – guhererekanya uburenganzira ku butaka bishobora gukorwa binyuze mu bugure - amasezerano y’ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka ashyirwaho umukono n’abahererekanya, akanemezwa, agahamwa n’umukono wa noteri w’ubutaka cyangwa undi wabiherewe ububasha.
## Page 59
59 | P a g e
wa noteri w’ubutaka cyangwa undi munoteri ubihererwa uburenganzira n’umubitsi mukuru w’inyandikompamo z’ubutaka”. Ingingo ya 24 y’iryo tegeko iteganya ko “Ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka rigira agaciro ari uko rimaze kwandikwa muri rejisitiri y’ubutaka”. Ingingo ya 18 y’iryo tegeko iteganya ko “Icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka ni kopi y’umwimerere ya rejisitiri y’ubutaka iriho umukono w’umubitsi w’inyandikompamo z’ubutaka. Gishobora gutangwa mu buryo bw’ikoranabuhanga cyangwa mu buryo bw’impapuro. Icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka ni ikimenyetso ntashidikanywaho cy’uburenganzira ku butaka igihe cyose ubufite yabubonye mu buryo bukurikije amategeko”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza No RCA 00445/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 23/09/2024, rwa WEGE Laurent na FURAHA Eugene na bagenzi be (igika cya 20). Urubanza NoRS/INJUST/RC 00003/2020/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 30/09/2021, rwa CIFTCI NSHIMIYIMANA na SEBUTINDE (igika cya 24). Urubanza N° RCAA 00007/2023/CA-RCAA 00008/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/12/2023, BUGABO Jean Pierre n’undi baburana na MUSABWASONI Asthérie n’abandi (igika cya 22). Urubanza No RS/INJUST/RC 00010/2019/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2020, rwa MANIZABAYO na TWIZEYIMANA (Igika cya 22). Ku birebana n’umutungo utimukanwa w’ubutaka, umuguzi n’ugurisha ntibagomba kwihererana bonyine ngo bakore amasezerano y’ubugure. Bene ayo masezerano kugirango agire agaciro, agomba gukorerwa imbere ya noteri w’ubutaka, cyangwa undi wabiherewe ububasha, bukandikwa no muri rejisitiri y’ubutaka, hakaba hanatangwa icyemezo cy’iyandikisha ry’ubutaka.
## Page 60
60 | P a g e
RS/INJUST/RC 00004/2020/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/04/2021, rwa NSANZIMANA na NYIRAJYAMBERE (igika cya 24). Urubanza N˚ RS/INJUST/RC 00014/2021/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/05/2022, MUKANDORI aburana na KAYITESI (igika cya 31). Urubanza N˚ RCAA 00010/2022/CA-CMB RCAA 00017/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/01/2023, RUHUMURIZA aburana na NYIRABIHOGO n’abandi (igika cya 40). Urubanza N˚ RS/INJUST/RC 00012/2021/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 22/10/2022, NSENGIYUMVA na NTAGUNGIRA n’abandi (igika cya 31). Urubanza N° RS/INJUST/RCOM 00001/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 23/02/2024, rwa BYUMA Jean Claude na SOPROCOGI Ltd (igika cya 52). Urubanza N° RS/INJUST/RC 00007/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2023, rwa KARUMUHINZI Baudoux Claire na NYIRAKAZIGA Kabeja Anne Marie (igika cya 37).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading Case): Ni Urubanza No RS/INJUST/RC 00010/2019/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2020, rwa MANIZABAYO aburana na TWIZERIMANA, hagobokeshwa HAFASHIMANA Elias kuko rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga, rugaragara mu IMIRONGO CoA - No 17 - April – 2024, 2024-04-30.
## Page 61
61 | P a g e
2. 3. Indishyi mbangamirabukungu ku wahohotewe n’impanuka
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RCA 00294/2023/HC/KG rwaciwe n’Urukiko Rukuru, ku wa 27/09/2024, rwa RADIANT INSURANCE COMPANY Ltd na UMUTESI Ephride (igika 11- 13).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 18 y’Iteka rya Perezida No 31/2001 ryo ku wa 28/05/2003 rishyiraho uburyo bwo kwishyura indishyi ku bubabare bw’umubiri buturutse ku mpanuka zitewe n’ibinyabiziga, ivuga ko “Iyo uwahohotewe n’impanuka yagize ubumuga buhoraho burengeje 30%, akaba yari afite akazi ahemberwa, ahabwa indishyi z’ibangamirabukungu zibarwa hakurikijwe igihembo atahana, urwego rw’ubumuga, n’imyaka ye”.
Kumenya niba nyuma y’impanuka, umukozi wakomeje guhembwa n’umukoresha we, byaba impamvu yo kudahabwa indishyi mbangamirabukungu. Imanza z’imbonezamubano - ubwishingizi – indishyi mbangamirabukungu ku muntu wahohotewe n’impanuka asanzwe afite akazi ahemberwa - Iyo uwahohotewe yagize ubumuga burengeje 30% kandi akora umurimo ahemberwa, ahabwa amafaranga y’indishyi z’ibangamirabukungu, abarwa hakurikijwe igihembo atahana, urwego rw’ubumuga n’imyaka ye yarasigaje kubaho akora.
## Page 62
62 | P a g e
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza No RCA 00003/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 16/09/2024, RADIANT INSURANCE LTD na MURENZI Elie (igika cya 11 na 12). Urubanza No RCA 00367/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 31/07/2024, rwa MUA INSURANCE RWANDA Ltd na NIYONZIMA Ezechiel, (Igika cya 13). Urubanza No RCA 00002/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/08/2024, rwa RADIANT INSURANCE COMPANY Ltd VS HABANABAKIZE Jacques. Urubanza No RS/INJUST/RC0007/2023/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 05/04/2024, rwa Radiant Insurance Company Ltd na MUKANEZA Clarisse. Urubanza No RS/INJUST/RC 00012/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/02/2024, rwa SANLAM AG PLC na KAYIRANGA Gad & Al, (Igika cya 24). Urubanza nº RS/INJUST/RC 00009/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/05/2023, haburana SANLAM AG Plc na UWIHANGANYE Jean, (igika cya 28).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading Case): Ni Urubanza No RS/INJUST/RC 00009/2022/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/05/2023, rwa SANLAM AG PLC na UWIHANGANYE Jean, kuko arirwo rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga mbere. Indishyi z’ibangamirabukungu zigamije kuriha ibyangijwe, ntizihabwa uwatakaje akazi burundu gusa, ahubwo zigenerwa uwagize ubumuga buhoraho wese- Iyo uwahohotewe yagize ubumuga burengeje 30%, kandi akora umurimo ahemberwa, ahabwa indishyi z’ibangamirabukungu, hatitawe ku kuba yarakomeje akazi cyangwa ataragakomeje.
## Page 63
63 | P a g e
2. 4. Indishyi zikomoka ku mpanuka yabereye mu mahanga (Hanze y’u Rwanda)
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RCA 00301/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 26/06/2024, rwa KAGENZI Faustin na bagenzi be na SONARWA General Insurance Co Ltd (Igika cya 14-18).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 3, igika cya 4, ya COMESA Protocol on Third Party Motor Vehicule insurance, iteganya ko buri Biro ya COMESA ku rwego rw’Igihugu ikemura, mu izina ry’abishingizi b’abanyamuryango bayo, ibirego bituruka mu mpanuka zabereye mu mahanga zikozwe n’abafite amakarita yatanze, kandi ikanakemura ibibazo bituruka ku mpanuka zakorewe mu gihugu cyayo zikozwe n’abafite amakarita yatanzwe na Biro y’ikindi gihugu kinyamuryango cya COMESA. “Each Kumenya sosiyete yaryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yabereye mu mahanga ifite ubwishingizi bwa COMESA, igahitana umunyarwanda. Imanza z’imbonezamubano - indishyi zikomoka ku mpanuka – kwishyura indishyi zikomoka ku mpanuka bikorwa n’umwishingizi – indishyi zikomoka ku mpanuka yabereye mu mahanga, igahohotera umunyarwanda, itewe n’ikinyabiziga gifite purake nyarwanda n’ubwishingizi ndengamupaka muri COMESA zishobora kuregerwa mu Rwanda, haregwa Ikigo gihagarariye COMESA (SONARWA).
## Page 64
64 | P a g e
National Bureau shall settle, on behalf of its member insurers, claims arising from accidents caused abroad by holders of the cards it has issued and shall also handle claims arising from accidents caused in its country by holders of cards issued by the National Bureau of the Member States.” “Chaque Bureau National règle, pour le compte de ses assureurs membres, les sinistres résultant d'accidents causés à l'étranger par les titulaires des cartes qu'il a délivrées et traite également les sinistres résultant d'accidents causés dans son pays par les titulaires de cartes délivrées par le Bureau National des États membres.” Ingingo ya 13, agace ka 2, ya COMESA Protocol ivuzwe haruguru iteganya ko nk’ikigo gitanga ikarita y’ubwishingizi ya COMESA, Biro yo ku rwego rw’Igihugu ikorana na buri Biro y’Igihugu kinyamuryango, mu kwakira inyandiko zirebana n’impanuka zakozwe n’abishingiwe ku butaka bw’ibindi bihugu binyamuryango, kugira ngo bakomeze iperereza ku mpanuka no kwishyura indishyi mu gihe bisabwe. “As an issuing agency, the National Bureau arrange with each of the National Bureau of the Member States for the receipt of statements and claims concerning accidents caused in the territory of another Member State by its policy holders, to proceed with the investigation of such accidents and to pay compensation on request, supported by the usual documents of proof”. « En tant qu’organisme émetteur, le Bureau National prend des dispositions avec chacun des Bureaux Nationaux des États membres pour la réception des déclarations et réclamations concernant les accidents causés sur le territoire d'un autre État membre par ses assurés, afin de procéder à l'enquête sur ces accidents et à verser une indemnisation sur demande, appuyée des justificatifs usuels.”
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Mu gihe hari impanuka yabereye mu mahanga ikozwe n’ikinyabiziga gifite ubwishingizi ndengamupaka bwa COMESA, gifite na purake y’inyarwanda, igahitana umunyarwanda, SONARWA nk’ibiro bya COMESA yo ku rwego rw’igihugu ishobora kuryozwa indishyi zikomoka kuri iyo mpanuka.
## Page 65
65 | P a g e
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza Nº RCA 00370/2022/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/05/2024, rwa SONARWA na AHISHAKIYE Jean Pierre, (Igika cya 18 – 19). Urubanza No RS/INJUST/RC 00001/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/06/2021, rwa SONARWA na MURORUNKWERE (igika cya 18 na 19). Urubanza No RCAA 00030/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/07/2021, rwa SONARWA na KABAGEMA Augustin na bagenzi be (igika cya 19 na 27).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading Case): Ni Urubanza No RS/INJUST/RC 00001/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/06/2021, rwa SONARWA na MURORUNKWERE Suzanne, kuko arirwo rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire mbere kandi rugasobanura ibyerekeye impanuka ibereye mu mahanga ariko ku kinyabiziga gifite ubwishingizi bwa Comesa.
2. 5. Uburyozwe bw’indishyi zikomoka ku mpanuka yatewe n’amakosa y’usaba indishyi.
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RCA 00278/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 06/09/2024, rwa PRIME INSURANCE CAMPANY Ltd mu izina ry’Umuyobozi wayo na UMUGWANEZA Rachel na bagenzi be (igika cya 8-9).
Imanza z’imbonezamubano - Indishyi zikomoka ku mpanuka – ubwishingizi – hishingirwa amakosa y’uwishingiwe.
## Page 66
66 | P a g e
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 11 y’Itegeko–Teka No 20/75 ryo ku wa 20/06/1975 ryerekeye ubwishingizi muri rusange nk’uko ryahinduwe yo iteganya ibi bikurikira: “Uwishingira yishingira ibyaba ku wishingiwe byateganyijwe mu masezerano. Yishingira ibyaha bitewe n’impamvu zitunguranye, n’ibyaha bitewe n’ikosa ry’uwishingiwe, keretse iyo byateganyijwe ukundi. N’ubwo nta ngingo yaba ibivuguruza, uwishingira ntashobora kwishingira ibyaba bitewe n’ikosa rikozwe nkana n’uwishingiwe ». Ingingo ya 3 y’Itegeko-Teka No 32/75 ryo ku wa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri, nk’uko yahinduwe kugeza ubu, igira iti: “Ubwishingizi bugomba kwishingira ibyago biba ku bantu no ku bintu biturutse ku mpamvu zabereye mu Rwanda…”.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Kumenya niba mu gihe uwagonzwe ariwe wari mu makosa, hatangwa indishyi zikomoka kuri iyo mpanuka. Icyishingirwa ni ibyago byatejwe n’ikinyabiziga cyishingiwe. Kugira ngo umwishingizi yishyurire uwo yishingiye ni ngombwa ko habanza kugaragazwa ko uwishingiwe ariwe wateje ibyago, uwangirijwe akaba ariwe ufite inshingano zo kubigaragaza.
## Page 67
67 | P a g e
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza No RS/INJUST/RC 00003/2023/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 16/02/2024, SANLAM AG PLC iburana na NZAMWITAKUZE Thérèse (igika cya 33). Urubanza No RS/INJUST/RC 00019/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 02/06/2023, rwa MUSENGAMANA Jean Marie Vianney n’Ikigega Cyihariye cy’Ingoboka ku bwishingizi bw’uburyozwe bw’impanuka z’ibinyabiziga bifite moteri bigendera ku butaka n’izikomoka ku nyamaswa (SGF), (igika cya 40).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading Case): Ni Urubanza No RS/INJUST/RC 00019/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 02/06/2023, rwa MUSENGAMANA Jean Marie Vianney n’Ikigega Cyihariye cy’Ingoboka ku bwishingizi bw’uburyozwe bw’impanuka z’ibinyabiziga bifite moteri bigendera ku butaka n’izikomoka ku nyamaswa (SGF), kuko arirwo rwaciwe mbere kandi rucibwa n’Urukiko rw’Ikirenga.
2. 6. Ububasha bw’Urukiko bushingiye ku ifasi mu manza zerekeye umutungo utimukanwa.
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RCA 00265/2022/HC/KIG rwaciwe ku wa 06/09/2024, rwa LUMUMBA Félix na RWABUYONZA Jean Pierre na bagenzi be (igika cya 12-13).
Itegeko rigena ububasha bw’Inkiko - Ububasha bw’Urukiko bushingiye ku ifasi - Ububasha bw’Urukiko bushingiye ku ifasi ku mitungo itimukanwa - Imanza zerekeye umutungo utimukanwa ziregerwa mu rukiko rw’aho ibyo bintu biri.
## Page 68
68 | P a g e
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Umugereka wa I w’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena Ububasha bw’Inkiko, Umurenge wa Masaka ubarizwa mu ifasi y’Urukiko rw’Ibanze rwa Gasabo. Umugereka wa II, w’Itegeko ryavuzwe, Akarere ka Kicukiro kabarizwamo Umurenge wa Masaka kakaba mu ifasi y’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00009/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 16/02/2024, rwa RWANDA ANGLICAN CAPITAL INVESTMENTS Ltd (RACI Ltd) na UWIRAGIYE Faustin (igika cya 12-13).
Kumenya aho ububasha bw’Urukiko Rwisumbuye bushingiye ku ifasi bureberwa. Uturere nitwo tureberwamo ububasha bw’Inkiko Zisumbuye, aho kureba Umurenge kuko imirenge ireberwamo, hagenwa ububasha bw’Inkiko z’Ibanze.
## Page 69
69 | P a g e
3. IMANZA Z’UMURIMO
3. 1. Gusesa amasezerano y’umurimo kubera ingorane z’ubukungu
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RSOCA 00288/2023/HC/KG rwaciwe ku wa 30/08/2024, rwa EGLISE DE PANTECOTE DU RWANDA (ADEPR) mw’izina ry’umuyobozi wayo na CYUMA Jean Claude (igika cya 10 - 12).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 21 y’Itegeko No 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko Umukoresha, nyuma yo kubigaragariza abahagarariye abakozi mu kigo, ashobora gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe no Kumenya niba, umukozi, yarirukanywe mu buryo budakurikije amategeko Amategeko agenga umurimo – Gusesa amasezerano y’umurimo –Gusesa amasezerano y’umurimo kubera impamvu z’ubukungu – kubahiriza amategeko kugira ngo hatabaho kwirukanwa nta mpamvu - Mu igabanya ry’abakozi mu kigo kubera ingorane z’ubukungu cyangwa guhindura ikoranabuhanga, hakorwa urutonde rukurije ubushobozi, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo umukozi atunze ku buryo bwemewe n’amategeko, kandi urwo rutonde rukamenyeshwa umuyobozi w’umurimo mu nyandiko.
## Page 70
70 | P a g e
guhuza imirimo isa, kuvanaho cyangwa kuvugurura imikorere y’ikigo kubera impamvu z’ubukungu cyangwa guhindura ikoranabuhanga ryakoreshwaga hagamijwe kugira ngo ikigo kirusheho guhigana kandi akabimenyesha mu nyandiko umugenzuzi w’umurimo ubifitiye ububasha.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu umurongo:
Urubanza Nº RSOCA 0194/13/HC/KIG - RSOCA 0202/13/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 13/06/2014, rwa Banki y’Amajyambere y’u Rwanda (BRD) na MWUBAHAMANA Beata, (Igika cya 29). Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00004/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/12/2024, RWANDEKEYE Théoneste aburana na ULTIMATE FORESTS COMPANY Ltd (igika cya 24). Urubanza N° RSOCAA 0014/12/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/01/2013, haburana MUSONI wa RWIHIMBA Désiré na Banki ya Kigali Ltd (igika cya 28). Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00009/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/04/2023, haburana UWINEZA Alliance na UNGUKA BANK Plc (igika cya 37- 40). Iyo mu igabanya ry’abakozi mu kigo kubera ingorane z’ubukungu cyangwa guhindura ikoranabuhanga, hatabayeho urutonde, rukorwa hakurikijwe ubushobozi, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo umukozi atunze ku buryo bwemewe n’amategeko kandi urwo rutonde ntirumenyeshwe umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko, bifatwa ko umukozi wasezerewe, yirukanywe nta mpamvu.
## Page 71
71 | P a g e
Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00011/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/04/2023, haburana NYIRABWIZA Justine na UNGUKA BANK Plc (igika cya 27). Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00010/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/11/2023, haburana MUKANDAYISENGA Gentille na UNGUKA BANK Plc (igika cya 16). Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00005/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/12/2023, haburana KAYITESI Joselyne na ADEPR (igika cya 18). Urubanza Nº RS/INJUST/RSOC 00021/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/12/2023, GASORE Louis n’abandi baburana na MAGERWA Ltd (igika cya 36-37). Urubanza No RSOCAA 0010/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/06/2014, rwa MITIMITUJE Gaëtan na Banki ya Kigali Ltd (igika cya 17-23).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza No RSOCAA 0010/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/06/2014, rwa MITIMITUJE Gaëtan na Banki ya Kigali Ltd (igika cya 17-23), kuko rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga, kandi rwasohotse mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, RLR-V.4- 2015.
## Page 72
72 | P a g e
3. 2. Agaciro k’amasezerano y’umurimo atarumvikanyweho hagati y’umukozi n’umukoresha
Urubanza rwasuzumwe:
Urubanza No RSOCA 00218/2023/HC/KIG rwaciwe ku wa 27/09/2024, rwa Guarda World Ltd yahoze yitwa AGESPRO Security Company Ltd na NKORERIMANA Leonidas, (Igika cya 9-15).
Ikibazo cyasuzumwe:
Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 3, 2º, 23º na 29º y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko “Amasezerano y’umurimo: amasezerano hagati y’umukoresha n’umukozi wiyemeza gukora akurikije amabwiriza y’umukoresha akabihemberwa umushahara naho umukozi ni umuntu wemeye gukorera umukoresha hakurikije amasezerano bagiranye akabihemberwa umushahara. Ingingo ya 11, igika cya 7 y’iryo tegeko iteganya ko "Gihamya y’amasezerano y’umurimo ishobora kuba mu buryo ubwo ari bwo bwose.”
Imanza z’umurimo - Amasezerano y’umurimo - Amasezerano y’umurimo akorwa hashingiwe ku bwumvikane bw’umukozi n’umukoresha - Kutumvikana ku masezerano umukozi akoreraho, hagati y’umukozi n’umukoresha we, ni impamvu yumvikana, yatuma umukozi agenda nta kindi abajije cyangwa asabwe. Kumenya niba umukozi utumvikanye n’umukoresha we ku masezerano y’umurimo, byakwitwa ko yirukanywe mu kazi mu buryo bunyuranyije n'amategeko.
## Page 73
73 | P a g e
Umurongo uhuriweho n’izindi manza:
Izindi manza zafashwemo uyu murongo:
Urubanza N° RSOCA 00195/2022/HC/KIG rwa Guarda World Rwanda Ltd na NAMBAJIMANA Jean Damascène rwaciwe ku wa 30/09/2024. Urubanza N˚ RSOCA 00165/2022/HC/KIG- RSOCA 00189/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 03/06/2024, rwa Initiatives for Peace and Human Rights (IPeace) na INGABIRE Etienne, (igika cya 36). Kutumvikana ku masezerano umukozi akoreraho hagati y’umukozi n’umukoresha we ni mpamvu yumvikana yatuma umukozi asezererwa mu kazi nta nteguza, ntibifatwe nk’aho yasezerewe ku buryo budakurikije amategeko. Ibyo ubwabyo birihagije, nta nteguza yakenerwa, kugira ngo umukozi agende kuko icyo gihe, umukozi n’umukoresha nta kiba kikibahuje.