NYIRAHABIMANA vs. KOMISIYO Y’IGIHUGU ISHINZWE ABAKOZI BA LETA
The applicant's claim for review on grounds of injustice was dismissed because the alleged contradiction in the High Court's decision was a clerical error without substantive impact, and the Commission's refusal to consider the appeal did not cause compensable harm since the applicant was able to pursue her claims...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RAD 00002/2023/CA
- Parties
- Applicant: Nyirahabimana Francine; Respondent: Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 22 December 2023
- Case Number
- RS/INJUST/RAD 00002/2023/CA
- Procedural Posture
- Administrative Appeal / Court of Appeal Review for Injustice
- Outcome
- application dismissed
- Legal Topics
- Judicial Review, Public Service Employment, Procedural Time Limits, Compensation for Wrongful Dismissal, Court Procedural Errors
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Nyirahabimana Francine
Applicant
Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta
Respondent
Procedural Posture
Administrative Appeal / Court of Appeal Review for Injustice
Legal Issues
- 1 Whether the High Court contradicted itself in its decision regarding the admissibility and merits of the applicant's appeal to the Commission.
- 2 Whether the applicant is entitled to damages from the Commission for refusing to consider her appeal.
- 3 Whether the applicant is entitled to costs and legal fees.
Ratio Decidendi
The applicant's claim for review on grounds of injustice was dismissed because the alleged contradiction in the High Court's decision was a clerical error without substantive impact, and the Commission's refusal to consider the appeal did not cause compensable harm since the applicant was able to pursue her claims against the employer in other proceedings. The applicant was ordered to pay the respondent's costs and legal fees for this level of proceedings.
Court Disposition
application dismissed
Orders
- The application for review on grounds of injustice is dismissed as unfounded.
- The High Court judgment of 03/12/2021 remains in force in all its provisions.
Full Case Text
Judgment text and source record
20 paragraphs
# NYIRAHABIMANA vs. KOMISIYO Y’IGIHUGU ISHINZWE ABAKOZI BA LETA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-12-22 - Case/document no.: RS/INJUST/RAD 00002/2023/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
NYIRAHABIMANA vs. KOMISIYO Y’IGIHUGU ISHINZWE ABAKOZI BA LETA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RS/INJUST/RAD 00002/2023/CA – (Munyangeri, J. P., Ngagi na Kamere, J.) 22 Ukuboza 2023] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Icyemezo cy’urukiko – Kuvuguruzanya kw’imyanzuro y’urukiko – Iyo mu cyemezo cy’urukiko cyanditswe nk’aho nta ngingo mu zatanzwe yahawe ishingiro, kongeraho ijambo ryaba ritarashyizwemo nta cyo bihindura ku myanzuro yafashwe ku isesengura ry’ibibazo byasuzumwe, ahubwo biba ari ikosa ry’imyandikire y’icyemezo cy’urukiko ridafite ingaruka zikomeye. Amategeko agenga imanza zisabirwa gusubirishwamo ku mpamvu z’akarenga – Ikirego gisaba gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane – Ibibazo bisuzumwa mu rwego rw’akarengane – Ibibazo bitaburanyweho mu rubanza rusabirwa gusubirwamo ku mpamvu z’akarengane ntibishobora gusuzumwa mu rwego rw’akarengane, kuko umuburanyi atavuga ko yagize akarengane ku kibazo atigeze asaba urukiko gusuzuma. Incamake y’ikibazo: Nyirahabimana wari umukozi ushinzwe icungamutungo mu murenge wa Kaduha mu Karere ka Nyamagabe, yareze Komisiyo y’Igihugu ishinzwe Abakozi ba Leta mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo asaba guhabwa indishyi z’uko yanze gusuzuma ubujurire bwe buturutse kukuba Akarere ka Nymagabe kanze kumusubiza ku bujurire bw’icyemezo kamufatiye cyo kumwirukana mu kazi. Mu kirego cye asaba kurenganurwa no guhabwa indishyi z’akababaro kubera kudasubizwa n’iyo Komisiyo yitwaje ko atubahirije ibihe biteganywa n’itegeko. Mu kwiregura, Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta ivuga ko nta mategeko atarubahirijwe mu kwanga gusuzuma ku rwego rwa kabiri ubujurire bw’Urega, ko ahubwo ibihe biteganywa n’amategeko atubyubahirije, kuko yajuriye ku munsi wa gatandatu (6) nyamara yaragombaga kujurira ku munsi utarenze uwa gatanu (5). Urukiko Rwisumbuye rwaciye urubanza rwemeza ko ikirego cy’urega nta shingiro gifite, ko yajuririye Komisiyo y’Igihugu ishinzwe Abakozi ba Leta atinze. Urega yahise ajuririra Urukiko Rukuru ariko na rwo rwemeza ko ubujurire bw’Urega nta shingiro bufite ko n’ubujurire bwuririye ku bundi bwatanzwe na Komisiyo nab wo nta shingiro bufite. Urega yandikiye Perezida w’urukiko rw’Ubujurire asaba ko urwo rubanza rwaciwe n’Urukiko Rukuru rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane arabyemererwa, maze Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yemeza ko ruburanishwa n’uru Rukiko rw’Ubujurire. Urega garagaza ko akarengane yagiriwe gashingiye ku kuba urubanza asubirishamo rwarafashe ibyemezo bibiri bivuguruzanya, aho rwemeje ko ubujurire bwe bwagombaga kwakirwa, nyuma rukemeza ko nta ndishyi akwiye guhabwa kubera ko iyo Komisiyo atari yo yamwirukanye, nyamara we yarasabaga indishyi z’amakosa yakozwe n’uregwa wanze kwakira ubujurire bwe bigatuma adasubizwa mu kazi cyangwa ngo arenganurwe uko bikwiye. Mu kwiregura, Uregwa avuga ko Urega yamwandikiye ibaruwa amusaba gusubira ku cyemezo yafashe cyo kudasuzuma ubujurire bwe, amusubiza ko asanga kitagomba guhinduka kubera ko atubahirije ibihe byo kujurira biteganywa n’itegeko, aho yajuriye mu gihe cy’iminsi itandatu (6) aho kujurira mu gihe cy’iminsi itanu (5). Akomeza avuga ko kuba icyemezo yafashe cyo kudasuzuma ubujurire bwe kibaye cyaramugizeho ingaruka atabiryozwa kubera ko mu kugifata yashingiye ku biteganywa n’amategeko. Incamake y’icyemezo: 1. Iyo icyemezo cy’urukiko cyanditswe nk’aho nta ngingo mu zatanzwe yahawe ishingiro, kongeraho ijambo ryaba ritarashyizwemo ntacyo bihindura ku myanzuro yafashwe ku isesengura ry’ibibazo byasuzumwe, ahubwo biba ari ikosa ry’imyandikire y’icyemezo cy’urukiko
## Page 2
ridafite ingaruka zikomeye. Bityo, nta karengane kagaragarira buri wese Nyirahabimana yagiriwe, kabayeho. 2. Ibibazo bitaburanyweho mu rubanza rusabirwa gusubirwamo ku mpamvu z’akarengane ntibishobora gusuzumwa mu rwego rw’akarengane, kuko umuburanyi atavuga ko yagize akarengane ku kibazo atigeze asaba urukiko gusuzuma. Ikirego cyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, nta shingiro gifite. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, ingingo ya 55. Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 111. Itegeko No 86/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho sitati rusange igenga abakozi ba Leta, ingingo ya 84. Itegeko No 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 4. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RC 00030/2022/CA, Codenya Multiservices Ltd na Nzeyimana Fred rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/11/2023. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Nyirahabimana Francine yari umukozi ushinzwe icungamutungo mu Karere ka Nyamagabe, mu Murenge wa Kaduha. Ku wa 19/02/2019 ako Karere kafashe icyemezo cyo kumusezerera mu kazi ku mpamvu zo guta akazi; ku wa 22/02/2019 yandikira Umuyobozi w’ako Karere ibaruwa yakiriwe ku wa 25/02/2019, ajuririra icyo cyemezo yafatiwe mu buryo budakwiye, ariko ntiyahabwa igisubizo. [2] Nyirahabimana Francine yajuririye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta, imusubiza ko itasuzuma ubujurire bwe kuko yarengeje iminsi itanu (5) iteganywa n’Itegeko yo kugira ngo abe yajuriye, nyuma aza kubona ko hari ibyo yibeshye mu kubara ibihe, yongera kwandikira Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta ayisaba kwisubiraho, maze ku wa 27/12/2019, ashyikirizwa ibaruwa imumenyesha ko icyemezo Komisiyo yafashe cyo kudasuzuma ubujurire bwe kidahindutse. [3] Nyirahabimana Francine yaregeye Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo avuga ko Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yanze gusuzuma ubujurire bwe yitwaje ko atubahirije ibihe biteganywa n’itegeko nyamara atari byo; asaba kurenganurwa no guhabwa indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga miliyoni icumi (10.000.000 Frw), amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, amafaranga miliyoni imwe (1.000.000 Frw) y’igihembo cya Avoka no gusubizwa ingwate y’amagarama yatanze ingana n’amafaranga ibihumbi makumyabiri (20.000 Frw). [4] Uhagarariye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yireguye avuga ko nta mategeko atarubahirijwe, ko ahubwo iyo Komisiyo itasuzumye ubujurire bwa Nyirahabimana Francine ku rwego rwa kabiri, bitewe n’uko atubahirije ibihe biteganywa n’amategeko kuko yajuriye ku munsi wa gatandatu (6) nyamara yaragombaga kujurira ku munsi utarenze uwa gatanu (5).
## Page 3
[5] Mu rubanza RAD 00005/2020/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 17/11/2020, urwo Rukiko rushingiye ku ngingo ya 4 y’Itegeko No 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, no ku ngingo ya 84 y’Itegeko no 86/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho sitati rusange igenga abakozi ba Leta, ryakoreshwaga igihe Nyirahabimana Francine yirukanwaga, rwemeje ko: - ikirego cyatanzwe na Nyirahabimana Francine nta shingiro gifite; - Nyirahabimana Francine atsinzwe kubera ko rwasanze yarajuririye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta atinze; - amafaranga y’igarama Nyirahabimana Francine yatanze aregera Urukiko ahwana n’ibyakozwe mu rubanza. [6] Nyirahabimana Francine yajuririye urwo rubanza mu Rukiko Rukuru, avuga ko yajuririye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yubahirije ibihe, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwo ruvuga ko atabyubahirije. Yasobanuye ko kubara iminsi itanu y’akazi byagombaga gutangira ku wa 18/03/2019, kuko umunsi w’igikorwa utagombaga kubarwa, hanyuma uhereye kuri iyo tariki hakurikiraho iminsi ibiri itari iy’akazi nayo itaragombaga kubarwa, ko rero iminsi itanu (5) y’akazi yagombaga kurangira ku wa 22/03/2019 ari na wo munsi yatangiriyeho ubujurire bwe. [7] Uhagarariye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yireguye avuga ko ibyemejwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo bihuye n’ukuri, kubera ko Nyirahabimana Francine yayijuririye ku munsi wa gatandatu (6), kandi yaragombaga kubikora mu gihe kitarenze iminsi itanu (5). Yashoje asaba Urukiko gutegeka Nyirahabimana Francine guha Komisiyo amafaranga angana na miliyoni ebyiri (2.000.000 Frw) y’indishyi z’akababaro kubera gushorwa mu manza. [8] Mu rubanza RADA 00121/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 03/12/2021, urwo Rukiko rushingiye ku ngingo ya 84 y’Itegeko No 86/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho sitati rusange igenga abakozi ba Leta, ryakoreshwaga igihe Nyirahabimana Francine yirukanwaga, rwasanze ubujurire yatanze muri Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta bwaragombaga kwakirwa, maze rwemeza ko: - ubujurire bwa Nyirahabimana Francine nta shingiro bufite; - ubujurire bwuririye ku bundi bwa Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta nta shingiro bufite; - imikirize y’urubanza rwajuririwe idahindutse kubera impamvu zasobanuwe; - ingwate y’amagarama y’urubanza ingana n’amafaranga ibihumbi mirongo ine (40.000 Frw) Nyirahabimana Francine yatanze ajurira iguma mu Isanduku ya Leta. [9] Nyirahabimana Francine yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire asaba ko urubanza RADA 00121/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 03/12/2021 rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, uyu abikorera raporo Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, maze mu cyemezo nimero 122/CJ/2022 cyo ku wa 12/08/2022, yemeza ko rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, rukazaburanishwa n’Urukiko rw’Ubujurire. Urwo rubanza rwanditswe kuri RS/INJUST/RAD 00002//2023/CA, maze nyuma y’imihango ntegurarubanza yose, hemezwa ko ruzaburanishwa ku wa 06/12/2023, uwo munsi iburanisha ribera mu ruhame, Nyirahabimana Francine ahagarariwe na Me Manirafasha Jean Paul, Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta ihagarariwe na Me Ntarugera Nicholas, iburanisha rirapfundikirwa, ababuranyi bamenyeshwa ko icyemezo kizasomwa ku wa 22/12/2023.
## Page 4
[10] Mu myanzuro no mu miburanire, Nyirahabimana Francine anenga urubanza asubirishamo kuba rwarafashe ibyemezo bibiri bivuguruzanya, aho rwemeje ko ubujurire bwe bwagombaga kwakirwa, nyuma rukemeza ko nta ndishyi akwiye guhabwa kubera ko iyo Komisiyo atari yo yamwirukanye, nyamara we yarasabaga indishyi zingana n’amafaranga miliyoni icumi (10.000.000 Frw) zishingiye ku kuba ubujurire bwe butarakiriwe, byaratumye adasubizwa mu kazi cyangwa ngo arenganurwe uko bikwiye. Asoza asaba guhabwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka yari yarasabye mu nkiko zibanza. [11] Uhagarariye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta avuga ko ikirego cya Nyirahabimana Francine kidakwiye kwakirwa ngo kubera ko nta mpamvu n’imwe mu ziteganywa n’ingingo ya 55 y’Itegeko No 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko yatuma urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane kandi ko Komisiyo ahagarariye yakoze akazi kayo neza yubahiriza ibiteganywa n’amategeko. Asoza asaba guhabwa amafaranga y’indishyi zo gushorwa mu manza n’ay’ikurikiranarubanza. [12] Nyuma y’izo mpaka, Urukiko rurasanga hagomba gusuzumwa ibibazo bikurikira: a. Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarivuguruje mu myanzuro yarwo; b. Kumenya niba Komisiyo y’Igihugu ishinzwe Abakozi ba Leta yaha Nyirahabimana Francine indishyi z’akababaro; c. Ibyerekeye indishyi, amafaranga y’ingwate y’amagarama, ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Kumenya niba Urukiko Rukuru rwarivuguruje mu myanzuro yarwo [13] Uhagarariye Nyirahabimana Francine avuga ko Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yaranze kwakira ubujurire bwe ivuga ko yabutanze impitagihe, Urukiko Rukuru rugasanga ubwo bujurire bwaragombaga kwakirwa, asanga yaragombaga gutanga indishyi zikomoka kuri ayo makosa yo kutakira ubujurire bw’uwo ahagarariye kuko yamubujije amahirwe ku mibereho n’iterambere ry’umuryango, akaba ari naho ikirego yatanze gishingiye. Avuga kandi ko akarengane abona mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, ari uko Urukiko Rukuru rwavuze ko ubujurire bwashyikirijwe Komisiyo bwagombaga kwakirwa, rurangije ruvuga ko ubujurire bwa Nyirahabimana Francine nta shingiro bufite. [14] Uhagarariye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta avuga ko Nyirahabimana Francine yayandikiye ibaruwa isaba gusubira ku cyemezo yafashe cyo kudasuzuma ubujurire bwe, imusubiza ko isanga kitagomba guhinduka kubera ko atubahirije ibihe byo kujurira biteganywa n’itegeko kuko yajuriye mu gihe cy’iminsi itandatu (6) aho kujurira mu gihe cy’iminsi itanu (5), kandi ko icyemezo yafashe cyo kudasuzuma ubujurire bwe kibaye cyaramugizeho ingaruka bitaryozwa Komisiyo kubera ko yagifashe ishingiye ku biteganywa n’amategeko yashyizweho kugira ngo ishobore gutunganya inshingano zayo. UKO URUKIKO RUBIBONA [15] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba Urukiko Rukuru rwarafashe imyanzuro ivuguruzanya. [16] Urukiko rurasanga mu rubanza RADA 00121/2020/HC/KIG, ubwo Urukiko Rukuru rwasesenguraga ikibazo cyo kumenya niba koko Nyirahabimana Francine atarubahirije igihe
## Page 5
giteganywa n’amategeko cyo kujuririra Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta, mu gika cya 13 cy’urwo rubanza, rwaranzuye ko Nyirahabimana Francine yajuririye iyo Komisiyo igihe cy’iminsi itanu (5) iteganywa n’itegeko kitararangira, ko rero ubujurire bwe bwagombaga kwakirwa. [17] Mu gusesengura ikibazo kirebana no kumenya niba Nyirahabimana Francine yaragombaga kugenerwa indishyi yari yasabye, mu gika cya 19 cy’urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane rwavuzwe haruguru, Urukiko Rukuru rwaranzuye ko nta kosa Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yamukoreye ku buryo yategekwa kumwishyura indishyi zingana n’amafaranga miliyoni icumi (10.000.000 Frw), maze mu cyemezo cy’Urukiko, rwemeza ko ubujurire bwa Nyirahabimana Francine nta shingiro bufite. [18] Urukiko rurasanga hakurikijwe ibisobanuro Urukiko Rukuru rwatanze mu isesengura ry’ibibazo bibiri byagaragajwe haruguru ndetse n’imyanzuro rwabifasheho, rutaragombaga kuvuga mu cyemezo cyarwo ko ubujurire bwa Nyirahabimana Francine nta shingiro bufite kandi hari ingingo y’ingenzi y’ubujurire irebana n’ibihe byo kujuririra Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta rwanzuyeho ko ifite ishingiro, bityo ko rwari kwandika ko ubujurire bwe bufite ishingiro kuri bimwe. [19] Urukiko rurasanga ariko kuba icyemezo cy’Urukiko cyaranditswe mu buryo busa nk’aho nta ngingo y’ubujurire mu zo Nyirahabimana Francine yatanze yaba yarahawe ishingiro, n’ubundi kongeraho ijambo ryaba ritarashyizwemo nta cyo bihindura ku myanzuro yafashwe ku isesengura ry’ibibazo byasuzumwe, bivuze ko nta n’icyo byahindura ku mizi y’urubanza muri rusange. [20] Kubera izo mpamvu, Urukiko rurasanga nta kwivuguruza kuri mu rubanza RADA 00121/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 03/12/2021, ahubwo ari ikibazo cy’imyandikire y’icyemezo cy’Urukiko, idafite ingaruka zikomeye k’uwari we wese urebwa n’urwo rubanza. Bityo, akaba nta karengane kagaragarira buri wese Nyirahabimana Francine yagiriwe ku birebana n’iyi ngingo. 2. Kumenya niba Nyirahabimana Francine yahabwa indishyi z’akababaro [21] Uhagarariye Nyirahabimana Francine avuga ko Urukiko Rukuru rwavuze ko uwo ahagarariye atagomba gusaba Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta indishyi, ko ahubwo akwiye kuzisaba Akarere ka Nyamagabe, ariko we akaba asanga iyo Komisiyo ari yo ikwiye guha Nyirahabimana Francine amafaranga angana na miliyoni icumi (10.000.000 Frw) y’indishyi z’akababaro zikomoka ku gihombo yatewe no kuba itarasuzumye ubujurire bwe ivuga ko yabutanze atubahirije ibihe biteganywa n’amategeko kandi yarabyubahirije, bigatuma asezererwa mu bakozi ba Leta kandi yaragombaga gusubizwa mu kazi, ko rero indishyi zisabwa muri uru rubanza nta ho zihuriye no kuba yarasezerewe mu kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko kuko ibirebana n’iyirukanwa yabiregeye mu zindi manza. Avuga kandi ko kuba urubanza rwe rumaze igihe, ubu noneho asaba ko iyo Komisiyo imuha indishyi zingana n’amafaranga miliyoni makumyabiri n’eshanu (25.000.000 Frw). [22] Uhagarariye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yiregura avuga ko kuba Urukiko Rukuru rwarasanze Komisiyo ahagarariye yaragombaga kwakira ubujurire bwa Nyirahabimana Francine ariko ntiruyitegeke gufata umwanya wo kubusuzuma noneho ngo ibyange, nta ndishyi ikwiye gutegekwa gutanga kandi ko n’ubwo icyemezo Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yafashe cyaba cyaragize ingaruka kuri Nyirahabimana Francine, iyo Komisiyo itagira icyo iryozwa kubera ko ibyo yakoze yabikoze yisunze amategeko yashyizweho kugira ngo itunganye inshingano zayo. Asoza amenyesha Urukiko ko Nyirahabimana Francine yareze Akarere ka Nyamagabe mu Rukiko Rwisumbuye aregera ibijyanye no kuba yarirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. UKO URUKIKO RUBIBONA
## Page 6
[23] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba kuba Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta itarakiriye ubujurire bwa Nyirahabimana Francine kandi yaragombaga kubwakira, byaba impamvu yo kuyitegaka kumuha indishyi z’akababaro. [24] Ihame ry’amategeko rivuga ko igikorwa cyose cy’umuntu cyangirije undi, gitegeka nyir’ugukora ikosa ryagiteye ibyangiritse. Iri hame ryumvikanisha ko umuntu wese ukoreye mugenzi we igikorwa kimwangiriza, agomba kubitangira indishyi. [25] Mu gika cya 18 cy’urubanza RADA 00121/2020/HC/KIG ari na rwo rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, Urukiko Rukuru rwasobanuye ko nta gihombo Nyirahabimana Francine yatewe no kuba Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yaranze kwakira ubujurire bwe, kuko bitamubuzaga gukomeza inzira ze zo kurega Akarere ka Nyamagabe akomeza kugaragaza ko yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko anabisabira indishyi. [26] Nk’uko ababuranyi babyemeranyijeho mu gusoza iburanisha ryo ku wa 06/12/2023, Nyirahabimana Francine yareze AKarere ka Nyamagabe ibijyanye no kuba yarirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, muri dosiye y’urubanza, hakaba harashyizwemo kopi y’urubanza RAD 00001/2020/TGI/NYBE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyamagabe ku wa 07/12/2020, aho Nyirahabimana Francine yaregaga Akarere ka Nyamagabe kwirukanwa mu bakozi ba Leta mu buryo bunyuranyije n’amategeko, no kudahabwa umushahara ungana n’amafaranga miliyoni imwe, ibihumbi ijana na mirongo irindwi na magana ane na mirongo icyenda n’atanu (1.170.495 Frw) n’indishyi zibishamikiyeho, ariko kubera ko mu myanzuro ye yari yanasabye Urukiko gukuraho icyemezo yafatiwe n’ubuyobozi bw’Akarere ka Nyamagabe cyo kumwirukana burundu mu bakozi ba Leta rugategeka ko asubizwa mu kazi nyamara atarigeze atakambira icyo cyemezo ku muyobozi w’Intara y’Amajyepfo, rufata icyemezo cyo kutakira ikirego cye. [27] Hari kopi y’urubanza RADA 00006/2020/H/NYZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Nyanza, ku wa 16/09/2021, hajuririrwa urubanza RAD 00001/2020/TGI/NYBE, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Nyanza rwasanze Nyirahabimana Francine ataragombaga gutakambira umuyobozi w’Intara y’Amajyepfo, rwemeza ko ikirego cye cyagombaga kwakirwa kigasuzumwa, maze ruvanaho icyemezo cyafashwe mu rubanza RAD 00001/2020/TGI/NYBE, rutegeka ko urubanza rusubizwa mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyamagabe kugira ngo ruruburanishe mu mizi. [28] Mu rubanza RAD 00001/2021/TGI/NYBE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyamagabe ku wa 11/05/2022, urwo Rukiko rwemeje ko Nyirahabimana Francine atirukanywe mu kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, ko ariko ingingo ijyanye n’imishahara atahembwe yo ifite ishingiro; rutegeka Akarere ka Nyamagabe kumwishyura amafaranga angana na miliyoni imwe, ibihumbi ijana na mirongo irindwi na magana ane na mirongo icyenda n’atanu (1.170.495 Frw) ahwanye n’imishahara atahembwe ubwo yakoraga nk’umusigire; runategeka Akarere ka Nyamagabe kumuha amafaranga angana n’ibihumbi magana atandatu na makumyabiri (620.000 Frw) akubiyemo ingwate y’amagarama, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [29] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga Nyirahabimana Francine yariyambaje Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta, ajuririra icyemezo cyafashwe n’Ubuyobozi bw’Akarere ka Nyamagabe cyo kumwirukana burundu mu bakozi ba Leta, ariko iyo Komisiyo ntiyakira ubwo bujurire ngo ibusuzume ivuga ko yabutanze impitagihe ariko Urukiko Rukuru rugaragaza ko bwari bwaratangiwe ku gihe. [30] Urukiko rurasanga nk’uko uruhererekane rw’imanza zavuzwe haruguru rubigaragaza, Nyirahabimana Francine yarareze Akarere ka Nyamagabe ibirebana no kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko n’imishahara atahawe, mu bihe bimwe no kurega Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta asaba ko imuha indishyi zo kwanga kwakira ubujurire bwe.
## Page 7
[31] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga, ibivugwa na Nyirahabimana Francine ko Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yanze kwakira ubujurire bwe bituma asezererwa burundu mu bakozi ba Leta nta shingiro byahabwa, kuko atagaragaza uruhare iyo Komisiyo yagize mu ifatwa ry’icyemezo kimwirukana burundu mu bakozi ba Leta cyafashwe n’Akarere ka Nyamagabe cyangwa ngo abe yagaraza ko iyo iza kwakira ubujurire bwe ikabusuzuma iba yaratanze inama yo kumusubiza mu kazi, cyane ko Urukiko rubifitiye ububasha rwaregewe rwagaragaje ko Nyirahabimana Francine atirukanwe mu kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko. [32] Urukiko rero rurasanga nta ndishyi Nyirahabimana Francine yahabwa zishingiye ku kuba Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta itarakiriye ngo isuzume ubujurire bwe, kuko kuba Komisiyo ikoze une appreciation itariyo bitaba impamvu ituma itanga indishyi. Byongeye kandi kutakira ubujurire bwa Nyirahabimana Francine bikaba bitaramubujije kurega Akarere ka Nyamagabe kuba karamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Kubera izo mpamvu, Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta ikaba nta ndishyi igomba kuryozwa. [33] Ku byerekeranye n’ibyo uhagarariye Nyirahabimana Francine avuga ko uwo ahagarariye yahabwa indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga miliyoni makumyabiri n’eshanu (25.000.000 Frw) aho kuba amafaranga angana na miliyoni icumi (10.000.000 Frw) yasabye mbere hose, Urukiko rurasanga byarafashweho umurongo mu rubanza RS/INJUST/RC 00030/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/11/2023, haburana Codenya Multiservices Ltd na Nzeyimana Fred. Muri urwo rubanza, Codenya Multiservices Ltd yasabaga Urukiko gutanga igihano gihatira kwishyura, rusanga kitarigeze kigibwaho impaka mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, rwanzura ko icyo kibazo kitagomba kwakirwa ngo gisuzumwe.1 [34] Muri uru rubanza, ikibazo kirebana n’indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga miliyoni makumyabiri n’eshanu (25.000.000 Frw) nta bwo kigeze kigibwaho impaka mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, Urukiko rukaba rusanga nk’uko byafashweho umurongo mu manza zaciwe mbere, kuba umuburanyi yemerewe ko urubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, ntibimuha uburenganzira bwo kuzana ibirego bishya bitigeze bisuzumwa mu rubanza rusubirwamo. Bityo, ikibazo kirebana n’indishyi z’akababaro zingana n’amafaranga miliyoni makumyabiri n’eshanu (25.000.000 Frw) kikaba kitagomba kwakirwa ngo gisuzumwe. 3. Ibyerekeye indishyi zo gushorwa mu manza, amafaranga y’ingwate y’amagarama, ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka [35] Uhagarariye Nyirahabimana Francine asobanura ko ku rwego rwa mbere yari yasabye amafaranga angana n’ibihumbi magana atanu (500,000 Frw) y'ikurikiranarubanza, angana na miliyoni imwe (1.000.000 Frw) y'igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi makumyabiri (20.000 Frw) y'igarama yatanze arega yose hamwe akaba amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana atanu na makumyabiri (1.520.000 Frw), ku rwego rw'ubujurire akaba yari yasabye guhabwa amafaranga ibihumbi magana abiri (200.000 Frw) y'ikurikiranarubanza, amafaranga ibihumbi magana atanu (500,000 Frw) y'igihembo cya Avoka n'ingwate y’amagarama ingana n’amafaranga ibihumbi mirongo ine (40.000 Frw), ku rwego rw'Ubujurire akaba yose hamwe yari amafaranga ibihumbi magana arindwi na mirongo ine (740.000 Frw), ku rwego rwa mbere no ku rwego rw’ubujurire yose hamwe akaba angana n’amafaranga miliyoni ebyiri n’ibihumbi magana abiri na mirongo itandatu (2.260.000 Frw), akaba asaba Urukiko rw’Ubujurire gusuzuma niba yahabwa ayo mafaranga yari yarasabye. [36] Uhagarariye Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta avuga ko Komisiyo ahagarariye idakwiye gutegekwa guha Nyirahabimana Francine amafaranga asaba kubera ko nta kosa yamukoreye
1 Reba urubanza RS/INJUST/RC 00030/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/11/2023, haburana Codenya Multiservices Ltd na Nzeyimana Fred & Munyakarambi Charles, igika cya 49.
## Page 8
kandi ko ibyemezo inkiko zibanza zafashe zishingiye ku bushishozi bwazo, byubahirije amategeko. Asaba ahubwo ko Urukiko rutegeka Nyirahabimana Francine guha Komisiyo amafaranga angana na miliyoni eshatu (3.000.000 Frw) y’indishyi zo gushorwa mu manza n’amafaranga miliyoni imwe (1.000.000 Frw) y’igihembo cya Avoka. UKO URUKIKO RUBIBONA [37] Ingingo ya 111 y’Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikiye ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe. [38] Urukiko rurasanga kuba Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta yarashinze Avoka kuburana no gukurikirana uru rubanza, igomba guhabwa na Nyirahabimana Francine amafaranga yarutakajeho, angana n’amafaranga ibihumbi magana inani (800.000 Frw) akubiyemo ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka kuri uru rwego, akaba agenwe mu bushishozi bwarwo kubera ko ayo isaba ari menshi. Rurasanga amafaranga y’indishyi zo gushorwa mu manza Komisiyo y’Igihugu Ishinzwe Abakozi ba Leta isaba itagomba kuyahabwa kuko nta kigaragaza ko Nyirahabimana Francine yayireze agamije kuyishora mu manza ku maherere. [39] Urukiko rurasanga amafaranga Nyirahabimana Francine asaba atagomba kuyahabwa, kubera ko hagaragajwe ko ikirego yatanze nta shingiro gifite. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [40] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Nyirahabimana Francine cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RADA 00121/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 03/12/2021, nta shingiro gifite. [41] Rwemeje ko urubanza RADA 00121/2020/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 03/12/2021 rugumaho mu ngingo zarwo zose. [42] Rutegetse Nyirahabimana Francine guha Komisiyo y’Igihugu ishinzwe Abakozi ba Leta amafaranga ibihumbi magana inani (800.000 Frw) akubiyemo ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka kuri uru rwego.