NYIRANDAYAMBAJE vs. UMUJYI WA KIGALI

NYIRANDAYAMBAJE vs. UMUJYI WA KIGALI

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-03-08 - Case/document no.: RADA 00006/2022/HC/KIG - Collection: High Court

Text

Page 1

NYIRANDAYAMBAJE vs. UMUJYI WA KIGALI [Rwanda URUKIKO RUKURU – RADA 00006/2022/HC/KIG – (Hitimana, J. P.) 8 Werurwe 2023] Amategeko agenga imanza z’ubutaka – Imyubakire – Kubaka inyubako nta byangombwa – Ibihano bitangwa ku muntu wubatse nta byangombwa – Kubaka inyubako nta ruhushya ntabwo bihita bihanishwa igihano cyo kuyikuraho, bisaba ko iba itajyanye n'igishushanyombonera cy'umujyi, cyangwa yubatswe itubahirije amabwiriza, ariko mu gihe ibyubahirije uwayishyizeho acibwa amande, agahagarika kubaka kugeza igihe aboneye icyangombwa cyaburaga. Incamake y’ikibazo: Nyirandayambaje utuye mu Mujyi wa Kigali, Akarere ka Gasabo, Umurenge wa Remera, Akagali ka Rukiri I mu mudugudu w’Urumuri, yahubatse inzu zinyongera nta burenganzira abiherewe n’Urwego rubishinzwe maze zikurwaho hamwe n’uruzitiro rwari rumaze imyaka icumi rwubatswe, n’Ubuyobozi bwa Kagali kabisabwe n’ubuyobozi bw’Umurenge. Nyuma y’uko atakambiye Ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali asaba guhabwa indishyi z’ibyo yasenyewe ariko agasubuzwa ko atazihabwa, yabiregeye Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge asaba ko yahabwa ubutabera kuko yarenganye, Umujyi wa Kigali ukamusubiza umutungo we. Umujyi wa Kigali uvuga ko ibyo Urega avuga atari ukuri kuko yubatse izo nzu mu buryo bw’akajagari biba ngombwa ko zikurwaho kuko Iteka rya Minisitiri N°03/cab.m/019 ryo ku wa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi

n’imyubakire iteganya ko amakosa y’imyubakire ahanishwa gusenya ibyubatswe. Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko ikirego cy’Urega nta shingiro gifite, maze akijuririra mu Rukiko Rukuru avuga ko Urukiko rwirengagije imiburanire ye, rumuhanisha igihano gisumba icyateganywaga n’Itegeko, mu gihe yari guhanishwa gucibwa amande mu mwanya wo gusenyerwa; dore ko uwafashe icyo gihano nta bubasha yari abifitiye ndetse bikaba bitari byubahirije ibiteganywa n’amategeko. Mu myiregurire ye, Uregwa avuga ko ubujurire bw’Urega nta shingiro bufite kubera ko uwakuyeho inyubako afite ububasha yahawe n’Akarere, ndetse akaba yarakuyeho iyo nyubako mu buryo bukurikije amategeko, kuko kubaka nta burenganzira ubanje gusaba bihanishwa igihano cyo gukuraho inyubako. Muri uru rubanza hasuzumwe ikibazo cyo kumenya niba Urega yarahanwe n’utabifitiye ububasha kuko avuga ko akurikije ibiteganywa n’amategeko Urwego rw’Igihugu rufite imiturire n’imyubakire mu nshingano zarwo ni rwo ruhana amakosa y’imyubakire, harimo no gutegeka ko inyubako isenywa, iyo Akarere cyangwa Umujyi wa Kigali bitahannye, nta mpamvu ifatika. Bisobanuye ko inzego zemerewe gutanga ibihano by’imyubakire ari Akarere n’Umujyi wa Kigali, ariko igihano cyo gusenya cyo kikabanza kwemezwa na Komite Nyobozi y’Akarere cyangwa y’Umujyi wa Kigali. Bityo, kuba yarasenyewe n’Ubuyobozi bw’Akagari, ndetse bikaba bitarabanje kwemezwa na Komite Nyobozi y’Akarere, yakorewe amakosa agomba kuba intandaro yo kwishyura indishyi k’uruhande rw’Umujyi wa Kigali.

Page 2

Uregwa avuga ko nta makosa Urega yakorewe kubera ko amategeko yemerera Akarere guha ububasha Umurenge bwo gukuraho inyubako yubatswe mu kajagari. Incamake y’icyemezo: Kubaka inyubako nta ruhushya ntabwo bihita bihanishwa igihano cyo kuyikuraho, bisaba ko iba itajyanye n'igishushanyombonera cy'umujyi, cyangwa yubatswe itubahirije amabwiriza, ariko mu gihe ibyubahirije uwayishyizeho acibwa amande, agahagarika kubaka kugeza igihe aboneye icyangombwa cyaburaga. Ubujurire bufite ishingiro. Ubujurire bwuririye ku bundi nta shingiro bufite. Amategeko yashingiweho: Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015, ingingo ya 29, 34 n’iya 151. Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 111 n’iya 132. Iteka rya Minisitiri N°03/cab.m/019 ryo ku wa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire, ingingo ya 37, 38 n’iya 39. Iteka rya Minisitiri No 02/CAB.M/019 rigena ibyiciro by’inyubako n’uburyo bukurikizwa mu gusaba no gutanga impushya zo kubaka, ingingo ya 5. Nta manza zifashishijwe. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Nyirandayambaje Dorothée yubatse inzu z’inyongera aho asanzwe atuye (annexes) nta burenganzira abanje kubisabira. Aho Ubuyobozi bw’Umurenge bubimenyeye, bwakuyeho izo nyubako nk’uko bigaragara muri raporo

y’inama ya JOC yo ku wa 28/08/2019, kubera ko izo nyubako ari akajagari kubatswe na Nyirandayambaje Dorothée. [2] Nyuma yo gutakamba Nyirandayambaje Dorothée asaba ko yahabwa agaciro k’izo nyubako ze zasenywe agasubizwa ko atahabwa izo ndishyi kubera ko yakoze amakosa yo kubaka nta ruhushya abanje kubisabira, yatanze ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, arega Umujyi wa Kigali, avuga ko taliki ya 27/08/2019 saa tanu z’amanywa, Bwana Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'Akagari ka Rukiri I aherekejwe na Dasso; abakozi b’irondo n’abandi bantu benshi bitwaje amapiki binjiye ku gahato mu rugo kwa Nyirandayambaje Dorothee, bamukingirana mu nzu we n’abana be, ubundi batangira kumusenyera inyubako zigizwe na “annexes”3 n’uruzitiro rwari rumaze imyaka 10 rwubatswe, maze ibikoresho byari bigize izo nyubako byose barabitwara.

Page 3

Icyo gikorwa cy'urugomo cyarangiye saa kumi n’igice, kikaba cyarakozwe mu buryo butunguranye kuko Nyirandayambaje atabanje kubimenyeshwa ngo anahabwe amahirwe yo kwisobanura, kandi kikaba cyarakozwe n’urwego rudafite mu nshingano zarwo kugenzura inyubako. Nyuma y’icyo gikorwa Nyirandayambaje Dorothee yabimenyesheje inzego z'ubuyobozi zinyuranye asaba kurenganurwa agasubizwa umutungo we wigabijwe, ariko ntiyahabwa igisubizo kimushimishije, akaba ariyo mpamvu yahisemo kubitangira ikirego kugirango ahabwe ubutabera. [3] Uhagarariye Umujyi wa Kigali yasobanuye ko uko Nyirandayambaje Dorothée asobanura ibintu atari uko byagenze. Yasobanuye ko mw’ibaruwa yo kuwa 28/08/2019, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umusigire w’Umurenge wa Remera yohereje Umuyobozi w’Akarere ka Gasabo amushyikiriza raporo y’inyandikomvugo ya JOC (Inama y’umutekano yaguye mu Karere ka Gasabo), mu ngingo ya III, aho yagaragaje inyubako (Annex 6) Nyirandayambaje Dorothée yubatse mu buryo bw’akajagari ndetse mu gihe bari barimo gusenya Nyirandayambaje Dorothée yahamagaye abakozi b’Umujyi wa Kigali baje basanga akajagari kamaze gukurwaho ndetse basanga ibyo yavugaga ko bamusenyeye bamufungiranye ari ibinyoma kuko baje bakomanga Nyirandayambaje Dorothée aba ariwe ubafungurira bamubajije uruhushya rwo kubaka yahawe ntarwo yagaragaje. Avuga ko ibyo Nyirandayambaje Dorothée avuga, ko isenywa ryakozwe n’urwego rudafite

mu nshingano zarwo kugenzura inyubako yirengagije ibiteganywa n’Iteka rya Minisitiri N°03/cab.m/019 ryo ku wa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire mu ngingo ya 38, iteganya ko: Ku makosa y’imyubakire ahanishwa gusenya ibyubatswe, nyuma ya raporo y’abashinzwe igenzura, icyemezo cyo gusenya inyubako gifatwa na Komite Nyobozi y’Akarere cyangwa y’Umujyi wa Kigali, ikanagena uburyo bikorwamo. Komite Nyobozi y’Akarere cyangwa y’Umujyi wa Kigali ishobora guha Umurenge ububasha bwo gushyira mu bikorwa ibivugwa mu gika cya mbere cy’iyi ngingo. Ko ibaruwa yo kuwa 09/10/2019 Akarere ka Gasabo kandikiye Nyirandayambaje Dorothée kandi ikibazo cy’ubutaka bwasenyweho inzu bwari buri mu manza nk’uko bigaragazwa n’Umurenge wa Remera mu ibaruwa isubiza Nyirandayambaje Dorothée yo kuwa 09/01/2015 ndetse na raporo yayobowe n’urwego rw’Umuvunyi yo kuwa 08/03/2019 y’inama y’inteko y’Abaturage b’Akagari ka Rukiri I, mu Murenge wa Remera, Akarere ka Gasabo, Umujyi wa Kigali ku kibazo cya Nyirandayambaje Dorothée bigaragara ko ariwe witeye ibibazo kuko atumviye inama yagiriwe. [4] Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko ikirego cya Nyirandayambaje Dorothée nta shingiro gifite kubera ko yubatse nta burenganzira abanje gusaba, ubwo avuga yari yasabye bukaba bwari ubwo kubaka igikoni na douche, kandi narwo rukaba rwari rwararangiye. Rwategetse ko ingwate y’igaramaya

Nyirandayambaje Dorothée yatanze arega iheze mu Isanduku ya Leta kuko ihwanye n’ibyakozwe muri uru rubanza. [5] Nyirandayambaje Dorothée ntiyishimiye imikirize y’uru rubanza, arajurira avuga ko Urukiko rwirengagije imiburanire ye, akaba yaragaragazaga ko yahawe igihano gisumba icyateganywaga n’itegeko kuko igihano yagombaga guhanishwa ari icyo gucibwa amande atari icyo gusenyerwa kubera ko n’ubwo yaba nta burenganzira yari yabanje gusaba, ibyo yubakaga ntabwo bihabanye n’igishushanyo mbonera cy’Umujyi. Avuga kandi ko uwafashe icyo gihano nta bubasha yari abifitiye kandi ntabwo byananyuze mu nzira ziteganywa n’amategeko.

Page 4

[6] Umujyi wa Kigali uvuga ko ubujurire bwa Nyirandayambaje Dorothée nta shingiro bufite kubera ko uwakuyeho inyubako afite ububasha yahawe n’Akarere, ndetse akaba yarakuyeho iyo nyubako mu buryo bukurikije amategeko, kuko kubaka nta burenganzira ubanje gusaba bihanishwa igihano cyo gukuraho inyubako. [7] Muri uru rubanza harasuzumwa niba Nyirandayambaje Dorothée yaragombaga guhanishwa igihano cyo gusenyerwa inyubako yubatse nta burenganzira, cyangwa niba yaragombaga gucibwa amande inyubako ntizisenywe. Mu gihe Urukiko rurasanze inyubako zaragombaga gusenywa, harasuzumwa niba kuzisenya byarakozwe n’ubifitiye ububasha kandi akabikora akurikije amategeko. Mu gihe Urukiko rusanze bitari ngombwa ko inyubako zikurwaho, ntibiba bikibaye ngombwa gusuzuma ububasha bw’Umuyobozi wafashe icyo cyemezo, kuko inenge ya mbere yaba yihagije kugaragaza ko icyemezo kinyuranyije n’amategeko. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Gusuzuma niba icyemezo cyo gukuraho inyubako Nyirandayambaje Dorothée yari yubatse nta burenganzira abanje kubisabira cyarafashwe hirengagijwe amategeko 1.1. Kumenya niba Nyirandayambaje Dorothée yaragombaga guhanishwa igihano cyo gusenyerwa [8] Me Rwigema Vincent wunganira Nyirandayambaje Dorothee avuga mu gika cya 14 cy’urubanza rujuririrwa, Urukiko rwanzuye ko isenyerwa rya Nyirandayambaje Dorothée ritanyuranije n’amategeko, ngo kuko yari kugenzurwa

akanamenyeshwa iyo aza kuba yarahawe uruhushya rwo kubaka, hanyuma akanyuranya n’ibiri mu ruhushya yahawe. Mu gika cya 15 Urukiko rwanzuye ko nta kosa ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali bwakoze, bityo ikirego cya Nyirandayambaje Dorothee kikaba nta shingiro gifite. Avuga ko Urukiko rwirengagije imiburanire ya Nyirandayambaje Dorothée wagaragazaga ko yahawe igihano gisumba icyateganywaga n’Itegeko, agihabwa n’utabifiye ububasha bitananyuze mu nzira ziteganywa n’amategeko. [9] Uhagarariye Nyirandayambaje Dorothee avuga ko mu gufata icyemezo, urukiko rwirengagije amategeko akurikira: • Ingingo ya 5 y’Iteka rya Minisitiri No 02/CAB.M/019 rigena ibyiciro by’inyubako n’uburyo bukurikizwa mu gusaba no gutanga impushya zo kubaka. Ingingo ya 37; 38 na 39 z’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire. Ingingo ya 111 na 132 al.2 CPCCSA, ingingo ya 29; 34 na 151 z’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda.

1. Guhabwa igihano gisumba igiteganywa n’itegeko: Ingingo ya 5 y’Iteka rya Minisitiri No 02/CAB.M/019 rigena ibyiciro by’inyubako n’uburyo bukurikizwa mu gusaba no gutanga impushya zo kubaka igaragaza ko inyubako zo guturamo zubatswe ku buso butarengeje metero kare 200, zidafite igice cyo munsi y’ubutaka kandi zakira abantu batarenze 15 zibarizwa mu kiciro cya 2, bityo n’izasenywe zivugwa muri uru rubanza akaba aricyo kiciro zibarizwamo. Umugereka wa IV w’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire kuri No 1 hateganijwe ko inyubako nshya zubatswe nta ruhushya ariko hakurikijwe ibiteganywa n’igishushanyo mbonera ku bijyanye n’imyubakire, nyiri ukuzubaka ahanishwa gucibwa amande angana na 300.000frw, agasaba uruhushya rwo kubaka; kandi akaba ahagaritse ibikorwa bye kugeza igihe azaruherwa. Kuba Urukiko rwarasanze

Page 5

Nyirandayambaje Dorothee yarubatse nta ruhushya inyubako zo mu rwego rwa 2 ariko rukemeza ko kuba yarahanishijwe kumusenyera bikurikije amategeko, asanga harabayeho kwirengagiza ibyo amategeko ateganya byavuzwe haruguru, kuko yaba yarahawe igihano kinyuranije n’igiteganywa n’amategeko, Nyirandayambaje Dorothée yasobanuraga ko inyubako yazitangiye afite uruhushya ariko azisoza rwararengeje igihe, ndetse abitangira n’ikimenyetso. Urukiko mu gika cya 13 cy’urubanza rujuririrwa rwanzuye ko uruhushya yari yarahawe runyuranije nibyo avuga ko yubatse, nyamara rukomeza gushimangira ko igihano cyo gusenyerwa kitanyuranije n’amategeko, kandi nyamara ukurikije ibyo Nyirandayambaje yiyemereraga, yakabaye yarahanishijwe ibiteganywa kuri nimero 10 y’umugereka wa IV w’Iteka ryavuzwe haruguru, agacibwa amande angana na 50.000frw akanategekwa gusaba kuvugururirwa uruhushya, ibikorwa by’ubwubatsi bikaba bisubitswe kugeza igihe uruhushya ruzavugururirwa. Mu gihe Urukiko rwari rusanze ko yubatse ibinyuranije n’uruhushya yari yarahawe, urukiko rwari rukwiriye kubona ko iyo amategeko aza kubahirizwa, yakabaye yarahanishijwe igihano giteganijwe kuri nimero 13 y’umugereka wa IV w’Iteka ryavuzwe haruguru, agacibwa amande angana na 50.000frw agasabwa no guhita abikosora. [10] Me Shema Gerard uhagarariye Umujyi wa Kigali avuga ko Urukiko rushingiye ku bisobanuro byatanzwe n’ababuranyi, rwasanze kuba

Nyirandayambaje Dorothee ubwe atabasha kugaragaza ko yari afite uburenganazira bwo kubaka inyubako asabira indishyi z’ibikoresho bye byasenywe. Avuga ko ntanaho Nyirandayambaje Dorothée yahera avuga ko yasenyewe bitubahirije amategeko atabanje kumenyeshwa aho Umujyi wa Kigali ukaba waravuze ko yari kugenzurwa ndetse akanamenyeshwa mu gihe yari kubakaka yarahawe uruhushya rwo kubaka noneho akubaka binyuranije n’uruhushya yahawe. Urukiko rero rwasanze Nyirandayamabaje Dorothee yarubatse inyubako mu buryo budakurikije amategeko nk’uko bigaragara mu ibaruwa yo kuwa 09/10/2019 ndetse n’ingingo ya 39 y’Iteka rya Minisitiri N° 03/CAB.M/019 ryo ku wa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire. Ndetse n’ umugereka wa IV w’iri Teka kuri nimero 2 uteganya ko inyubako nshya yubatswe nta ruhushya igomba kuvanwaho. Bakaba basaba ko icyemezo cyafashwe n’urukiko mu rubanza rujuririrwa kigomba kugumaho kuko cyafashwe mu buryo bukurikije amategeko. [11] Urukiko rurasanga icyo Nyirandayambaje Dorothée n’umwunganira mu mategeko banenga ku cyemezo cy’urubanza rwajuririwe, ni uko Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko kuba Nyirandayambaje Dorothée yarahanishijwe igihano cyo gusenyerwa bikurikije amategeko, ariko bakarunenga bavuga ko kuba Urukiko rwarasanze Nyirandayambaje Dorothee yarubatse nta ruhushya inyubako zo mu rwego rwa 2 ntibyari bihagije kugira ngo

rubishingireho ruvuga ko yagombaga gusenyerwa, kubera ko binyuranyije n’ibiteganywa n’Umugereka wa IV w’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire kuri nimero 1 hateganijwe ko inyubako nshya zubatswe nta ruhushya ariko hakurikijwe ibiteganywa n’igishushanyo mbonera ku bijyanye n’imyubakire, nyiri ukuzubaka ahanishwa gucibwa amande angana na 300.000frw, agasaba uruhushya rwo kubaka; kandi akaba ahagaritse ibikorwa bye kugeza igihe azaruherwa. [12] Urukiko rurasanga abahagarariye Umujyi wa Kigali nabo bashingira kuri iri Teka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire, mu ngingo yaryo ya 37, iya 38 n’iya 39 bakemeza ko

Page 6

igihano Nyirandayambaje Dorothée yagombaga guhanishwa ari icyo gusenyerwa kuko aricyo giteganyijwe n’izo ngingo. [13] Urukiko rurasanga ingingo ya 37, igika cya mbere, y’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire iteganya ko umuntu cyangwa ishyirahamwe rifite ubuzimagatozi ukoze ikosa ryo mu myubakire, ahanishawa ibihano byo mu rwego rw’ubutegetsi biteganyijwe ku mugereka wa IV w’iri Teka, hakurikijwe ibyiciro by’inyubako zakoreweho amakosa. [14] Urukiko rurasanga Umugereka wa IV w’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire, ugaragaza, mu gace ka 2, ko igihano cyo gusenyerwa gihanishwa umuntu wakoze amakosa yo mu myubakire, yubaka inyubako nshya nta ruhushya, kandi atubahirije igishushanyo mbonera ndetse/cyangwa atubahirije ibisabwa n’amabwiriza y’imyubakire (New development started without permit, not complying with urban planning and/or building regulations requirements). Ni ukuvuga ko kugira ngo umuntu ahanishwe igihano cyo gusenyerwa, hagomba amakosa abiri, 1° kuba yatangiye inyubako nta ruhushya yabisabiye; 2° kuba iyo nyubako itajyanye n’igishushanyo mbonera cy’aho hantu (not complying with urban planning) cyangwa inyubako idakurikije ibisabwa n’amabwiriza y’imyubakire (not complying with building

regulations requirements). Uyu mugereka ugaragaza ariko ko uwubatse nta ruhushya (biri mu gaca ka 1.) ahanishwa amande iyo ibyo yubatse bijyanye n’igishushanyo mbonera cy’aho hantu (complying with urban planning) cyangwa inyubako ikurikije ibisabwa n’amabwiriza y’imyubakire (complying with building regulations requirements). Ni ukuvuga ko kuba Nyirandayambaje Dorothée yarubatse nta ruhushya ntabwo byari bihagije kugira ngo ahanishwe igihano cyo gukuraho inyubako yari yubatse, ahubwo hagomba no kurebwa niba ibyo yubatse byari bijyanye cyangwa bitajyanye n’igishushanyo mbonera, cyangwa niba byubahirije cyangwa bitubahirije amabwiriza y’imyubakire. [15] Urukiko rurasanga icyo abahagarariye Umujyi wa Kigali bagarukiraho, ni ukuvuga ko Nyirandayambaje Dorothée yahanishijwe igihano cyo gukurirwaho inyubako kubera ko yari yubatse mu kajagari (ni ukuvuga nta ruhushya afite). Ibi ni nabyo Urukiko Rwisumbuye rwashingiyeho, aho mu rubanza rwajuririwe mu gika cya 14, rwavuze ngo “rurasanga kuba Nyirandayambaje Dorothee ubwe atabasha kugaragaza ko yari afite uburenganazira bwo kubaka inyubako asabira indishyi z’ibikoresho bye byasenywe ntanaho yahera avuga ko ko yasenyewe bitubahirije amategeko atabanje kumenyeshwa kuko nk’uko ababuranira Umujyi wa Kigali babivuga yari kugenzurwa akanamenyeshwa igihe yari kuba yubaka yarahawe uruhushya ahubwo akanyuranya nibiri mu ruhuhshya yahawe. Nyamara

ibi Urukiko Rwisumbuye ruvuga, ntirugaragaza aho biteganyijwe n’amategeko. Ahubwo nk’uko byasobanuwe, kuba umuntu yubatse nta ruhushya ntabwo ubwabyo bihagije kugira ngo ahanishwe igihano cyo gukurirwaho inyubako, ahubwo hagomba no kugaragazwa ko iyo nyubako itajyanye n’igishushanyo mbonera cy’aho hantu (not complying with urban planning) cyangwa ko inyubako idakurikije ibisabwa n’amabwiriza y’imyubakire (not complying with building regulations requirements). Ibi ntaho abahagarariye Umujyi wa Kigali babigaragariza ibimenyetso. [16] Urukiko rurasanga mu iburanisha, abahagarariye Umujyi wa Kigali basobanuye ko inyubako za Nyirandayambaje Dorothée zitari zubahirije igishushanyo mbonera cy’aho hantu,

Page 7

kubera ko Nyirandayambaje Dorothée yubatse inyubako ariko agamije kuzazihindura inzu z’ubucuruzi n’ubwo ngo nta bimenyetso babifitiye kubera ko imiryango yarebaga imbere mu gipangu, ariko ngo nyuma yashoboraga guhindura agacamo imiryango ireba ku muhanda. Aha ariko nk’uko n’abahagarariye Umujyi wa Kigali babivuga, ni ugukeka ko yari kuzabikora, ariko nta kimenyetso bagaragaza ko koko izi nyubako (annexes) yari kuzihinduramo inzu z’ubucuruzi. Bityo nta kimenyetso Umujyi wa Kigali ugaragaza ko izi nyubako zitajyanye n’imiturire igenewe aha hantu ubutaka buri. Ntabwo kandi abahagarariye Umujyi wa Kigali bagaragaza ko hari andi mabwiriza y’imyubakire Nyirandayambaje Dorothée atari yakurikije, uretse gusa kuba atari afite uruhushya rwo kubaka izo nyubako. [17] Urukiko rurasanga na raporo yakozwe kuri iki kibazo, raporo y’inyandikomvugo ya JOC yo ku wa 18/08/2019, icyo igaragaza cyashingiweho Nyirandayambaje Dorothée asenyerwa, ni uko “annexes” 6 zose zakuweho kubera ko zari zarubatswe mu kajagari. Ntibasobanura mu kajagari icyo bishatse kuvuga, ariko byumvikana ko ari uko Nyirandayambaje Dorothée yari yazubatse nta ruhushya yabanje kubisabira. [18] Urukiko rurasanga nk’uko byasobanuwe, kuba inyubako yubatswe nta ruhushya (without permit) bishobora guhanishwa gukuraho inyubako cyangwa bigahanishwa gucibwa amande, ariyo mpamvu Umujyi wa Kigali utagombaga kugarukira ku kuba

Nyirandayambaje Dorothée yarutse atabanje kubisabira uruhushya, ahubwo wagombaga, mbere yo gukuraho inyubako, kugenzura ukareba niba inyubako zihuje n’igishushanyo mbonera ukamuca amande ukamusaba no guhagarika akabanza gusaba icyangombwa. Kuba atari uko byakozwe, kandi Umujyi wa Kigali ukaba udashobora kuvuguruza ibyo Nyirandayambaje Dorothée n’umwunganira bavuga ko yahanishijwe igihano kirenze icyo yagombaga guhanishwa, bifite ishingiro kuko kubaka nta ruhushya ubwabyo bidahagije ngo inyubako ihite ikurwaho. 1.2. Kumenya niba Nyirandayambaje Dorothée yarahanwe n’utabifitiye ububasha [19] Nyirandayambaje Dorothée avuga ko ikindi Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ari uko yasenyewe n’utabifitiye ububasha: Ingingo ya 37 y’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire, iteganya mu gika cya mbere ko umuntu ukoze ikosa ryo mu myubakire, ahanishwa ibihano byo mu rwego rw’ubutegetsi biteganyijwe ku mugereka wa IV w’iri Teka ryavuzwe haruguru, hakurikijwe ibyiciro by’inyubako zakoreweho amakosa. Mu gika cya kabiri hateganyijwe ko ibihano bitangwa n’Akarere cyangwa Umujyi wa Kigali uretse igihano cyo gusenya inyubako cyemezwa na Komite Nyobozi y’Akarere cyangwa iy’Umujyi wa Kigali. Mu gika cya gatatu hateganijwe ko icyakora, Urwego rw’Igihugu rufite imiturire n’imyubakire mu nshingano zarwo ruhana

amakosa y’imyubakire, harimo no gutegeka ko inyubako isenywa, iyo Akarere cyangwa Umujyi wa Kigali bitahannye, nta mpamvu ifatika. Iyi ngingo igaragaza ko inzego zemerewe gutanga ibihano by’imyubakire ari Akarere n’Umujyi wa Kigali, ariko igihano cyo gusenya cyo kikabanza kwemezwa na Komite Nyobozi y’Akarere cyangwa y’Umujyi wa Kigali, cyangwa se urwego rw’igihugu rufite imiturire n’imyubakire mu nshingano zarwo mu gihe Akarere cyangwa Umujyi wa Kigali bitahannye. Kuba Nyirandayambaje Dorothée yarasenyewe n’ubuyobozi bw’Akagari (ES) ka Rukiri ya I nk’uko byasobanuwe haruguru, kandi katari mu nzego zfite ububasha bwo gutanga ibihano by’imyubakire, kakabikora bitabanje kwemezwa na Komite Nyobozi y’Akarere

Page 8

cyangwa y’Umujyi wa Kigali, bigaragara ko ibyo kakoze bitari m’ububasha bwako, bityo akaba ari amakosa akwiriye kuba intandaro yo kwishyura indishyi k’uruhande rw’Umujyi wa Kigali (Civilement responsable). [20] Umujyi wa Kigali uvuga ko Nyirandayambaje Dorothée atasenyewe n’urwego rutabifitiye ububasha, kubera ko amategeko yemera Akarere kuba kaha Umurenge ububasha bwo gukuraho inyubako.

UKO URUKIKO RUBIBONA [21] Urukiko rurasanga atari ngombwa gusuzuma niba urwego rw’Umurenge cyangwa urw’Akagari rwari rufite ububasha bwo gukuraho inyubako ye, kubera ko uru Rukiko rwasanze ataragombaga guhanishwa icyo gihano. Ku bw’ibyo si ngombwa gusuzuma niba uwafashe igihano yari abifitiye ububasha kandi rwasanze atari icyo gihano yagombaga gufatirwa. 1.3. Gusuzuma niba Nyirandayambaje Dorothée yarasenyewe inzira ziteganywa n’amategeko zitubahirijwe [22] Nyirandayambaje Dorothée avuga ko ikindi na none Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ari uko yasenyewe hatubahirijwe inzira ziteganywa n’amategeko: Mu gika cya 14 cy’urubanza rujuririrwa Urukiko rwanzuye ko Nyirandayambaje Dorothée atasenyewe mu buryo bunyuranije n’amategeko, ngo kuko bitari ngombwa kumugenzura no kubanza kumumenyesha ngo kuko nta ruhushya rwo kubaka yari yarahawe. Nubwo iyi mvugo ivuguruzanya nibyo Urukiko rwari rwagezeho mu gika cya 13 cy’urubanza rujuririrwa, aho rwanzuye ko rwasanze inyubako yasenyewe zinyuranye nizo yari yaraherewe uruhushya, ariko inanyuranije n’ibiteganywa n’ingingo ya 38 y’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire, ko igihano cyo gusenya gifatwa na Komite Nyobozi y’akarere cyangwa y’Umujyi wa Kigali hashingiwe kuri Raporo y’abashinzwe igenzura. Ingingo ikomeza isobanura ko urwego rwafashe icyemezo ku

gihano cyo gusenya rugena n’uburyo bizakorwamo. Mu gihe cyose hatagaragazwa ko hari igenzura ryakorewe Nyirandayambaje Dorothée ngo abarishinzwe babe barakoreye Raporo Komite y’Akarere cyangwa y’Umujyi wa Kigali nabo bayishingireho bafate icyemezo cyo kumuhanisha gusenya inyubako ze ndetse ngo banagene uko bizakorwamo, kuba yarasenyewe bigaragaza ko byakozwe mu buryo bunyuranije n’ibiteganywa n’iyi ngingo mu gika cyayo cya mbere. Kuba kandi hatagaragazwa ububasha bwo gushyira mu bikorwa igihano cyo gusenya Umurenge wa Remera waba warahawe na Komite nyobozi y’Akarere cyangwa y’umujyi wa Kigali, nabyo bigaragaza ko igika cya kabiri cy’iyo ngingo kitubahirijwe. Byongeye kandi, kuba ishyirwa mu bikorwa ryo gusenya ryarakozwe n’Ubuyobozi bw’Akagari ka Rukiri ya mbere, birashimangira ko amategeko yishwe, kuko Akagari katari kabifitiye ububasha. [23] Uhagarariye Umujyi wa Kigali avuga ko Nyirandayambaje Dorothée yari kugenzurwa ndetse akanamenyeshwa mu gihe yari kubakaka yarahawe uruhushya rwo kubaka noneho akubaka binyuranije n’uruhushya yahawe.

Page 9

[24] Urukiko rurasanga atari ngombwa gusuzuma niba Nyirandayambaje Dorothée yarasenyewe inzira ziteganywa n’amategeko zitubahirijwe, kubera ko uru Rukiko rwasanze ataragombaga guhanishwa icyo gihano cyo gukurirwaho inyubako. Ku bw’ibyo si ngombwa gusuzuma niba mu kuyikuraho amategeko yarubahirijwe kandi rwasanze atari icyo gihano yagombaga gufatirwa. 1.4. Gusuzuma niba Nyirandayambaje Dorothée yaragombaga kubanza kumenyeshwa mbere yo gusenyerwa [25] Nyirandayambaje Dorothée avuga ko ikindi Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ari uko yarasenyewe atabanje kumenyeshwa: Mu gika cya 14 n’icya 15 by’Urubanza rujuririrwa, Urukiko rugaragaza ko bitari ngombwa kubanza kumenyesha Nyirandayambaje mbere yuko asenyerwa, nyamara ibyo bikaba binyuranije n’ibiteganywa n’ingingo ya 39 al.1 y’Iteka rya Minisitiri No 03/CAB.M/019 ryo kuwa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire, iteganya ko mbere yo gusenya, nyiri nyubako abanza gusabwa gusenya ibyo yubatse binyuranije n’amategeko, atabikora Akarere, Umujyi wa Kigali cyangwa Urwego rw’Igihugu rufite imiturire mu nshingano zarwo akaba aribyo bisenya iyo nyubako bigategeka nyir’inyubako kwishyura ikiguzi cy’ibyakoreshejwe mu gusenya. Kuba ibiteganywa muri iki gika bitarubahirijwe mu gihe cyo gusenyera Nyirandayambaje Dorothée, biragaragarira buri wese ko amategeko atubahirijwe, bityo akaba akwiriye kubiherwa

indishyi kuko umutungo we wangijwe, aranawamburwa ku maherere kandi nyamara binyuranije n’ibiteganywa n’ingingo ya 34 y’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda. [26] Me Shema Gerard avuga ko ntanaho Nyirandayambaje Dorothée yahera avuga ko yasenyewe bitubahirije amategeko atabanje kumenyeshwa aho Umujyi wa Kigali ukabawaravuze ko yari kugenzurwa ndetse akanamenyeshwa mugihe yarikubakaka yarahawe uruhushya rwo kubaka noneho akubaka binyuranije n’uruhushya yahawe. Urukiko rero rwasanze Nyirandayamabaje Dorothee yarubatse inyubako muburyo budakurikije amategeko nk’uko bigaragara mu ibaruwa yo kuwa 09/10/2019 ndetse n’ingingo ya 39 y’Iteka rya Minisitiri N° 03/CAB.M/019 ryo ku wa 15/04/2019 rishyiraho amabwiriza ajyanye n’imitunganyirize y’imijyi n’imyubakire. Ndetse n’umugereka wa IV w’iri teka kuri no 2 uteganya ko inyubako nshya yubatswe nta ruhushya igomba kuvanwaho. Bakaba basaba ko icyemezo cyafaashwe nurukiko murubanza rujuririrwa kigomba kugumaho kuko cyafashwe muburyo bukurikije amategeko. [27] Urukiko rurasanga atari ngombwa gusuzuma niba Nyirandayambaje Dorothée yaragombaga kubanza kumenyeshwa mbere yo gusenyerwa, kubera ko uru Rukiko rwasanze ataragombaga guhanishwa icyo gihano cyo gukurirwaho inyubako. Ku bw’ibyo si ngombwa gusuzuma niba mu kuyikuraho yaragombaga gubanza kumenyeshwa kandi rwasanze atari icyo gihano yagombaga gufatirwa.

2. Gusuzuma niba indishyi zaregewe ku rwego rwa mbere zatangwa [28] Me Rwigema Vincent wunganira Nyirandayambaje Dorothee avuga ko atanga ikirego yari yasabye guhabwa indishyi zingana na 14.728.640Frw zikomoka kw’isenyerwa ry’inyubako n’ibikoresho by’ubwubatsi bye byatwawe n’abamusenyeye, akaba yarabishingiraga ku mibare yagaragajwe na raporo y’igenagaciro yakozwe kuri icyo gikorwa. Yari yasabye kandi guhabwa indishyi z’akababatro zingana na 5.000.000frw, n’amafaranga y’ikurikiranarubanza angana na

Page 10

520.000frw n’ayigihembo cy’avoka angana na 1.000.000frw. Mu gika cya 16 cy’Urubanza rujuririrwa, Urukiko rwanzuye ko izo ndishyi nta shingiro zifite, nyamara ntirwatanga ubusobanuro bw’icyemezo cyarwo, bityo runyuranya n’inshingano yo gutanga ubusobanuro iteganywa n’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda, mu ngingo yaryo ya 151al.1 (3) kimwe n’iya 132 al.2 CPCCSA. Bashingiye ku biteganywa n’ingingo ya 39 al.2 y’Iteka ryavuzwe haruguru iteganya ko ibikoresho by’ubwubatsi bivuye ku nyubako yasenywe bifatirwa bigatezwa cyamunara cyangwa urwego rukabifashisha abatishoboye, kandi akaba nta kimenyetso cyuko ariko byagenze ku bikoresho byashenywe ku nyubako ze; kuba kandi yaragaraje ko yasenyewe mu buryo bunyuranije n’amategeko, barasaba ko icyemezo cyafashwe ku ndishyi cyahindurwa, akagenerwa indishyi zose yari yasabye ku rwego rwa mbere. [29] Me Shema Gerard uhagarariye Umujyi a Kigali avuga ko kubijyanye n’izindi ndishyi zisabwa muri uru rubanza yaba iz’akababaro, n’andi mafaranga yakoreshejwe muri uru rubanza, Nyirandayambaje Dorothee asaba ntashingiro bikwiye guhabwa. [30] Urukiko rurasanga Nyirandayambaje Dorothee asaba guhabwa indishyi zingana na 14.728.640Frw zikomoka kw’isenyerwa ry’inyubako n’ibikoresho by’ubwubatsi bye byatwawe n’abamusenyeye. Nyirandayambaje Dorothée agaragaza igenagaciro ryakozwe na Eng Rutazana Jerome ku wa 08/10/2019 rigaragaza ko ibikorwa byose

byangijwe bifite agaciro k’amafaranga 14.782.640, aya mafaranga Umujyi wa Kigali ukaba ukwiye kuyamwishyura kubera ko nk’uko byasobanuwe, wamusenyeye ataricyo gihano yagombaga guhabwa, kandi ukaba utavuguruza iri genagaciro ryakozwe. [31] Urukiko amafaranga y’indishyi zari zasabwe ku rwego rwabanjirije uru, ni ukuvuga amafaranga 5.000.000frw y’indishyi z’akababaro Nyirandayambaje Dorothée asaba, ntiyayahabwa kuko atagaragaza aho ashingiye, kuko kuba yarasenyewe, yabisabiye amafaranga ahwanye n’ibikoresho byose yari yakoresheje, andi asaba akaba adasobanura uburyo ayabaramo. Naho amafaranga y’ikurikiranarubanza angana na 520.000 (harimo n’ayo yatanzeho ingwate y’amagarama) nayo ntagaragaza uburyo yayabazemo, bityo akaba agenewe amafaranga 100.000 y’ikurikiranarubanza, agasubizwa n’amafaranga 20.000 yatanzeho ingwate y’amagarama. Ku byerekeye amafaranga 1.000.000 y’igihembo cya Avoka, Urukiko rurasanga yayahabwa kubera ko ari mu rugero.

3. Gusuzuma amafaranga y’igihembo cya Avoka, ikurikiranarubanza n’ingwate y’amagarama [32] Me Rwigema Vincent uhagarariye Nyirandayamabaje Dorothee avuga ko kuba Nyirandayambaje Dorothee akomeje gutanga amafaranga yo guhemba Avoka no gukurikirana urubanza kubera ihohoterwa yakorewe n'abakozi b'Umujyi wa Kigali, arasaba ko ku rwego rw'ubujurire Urukiko rwategeka Umujyi wa Kigali kumwishyura 1.000.000frw y'igihembo cy'Avoka na 540.000frw y'ikurikirana rubanza n'ingwate y'amagarama. [33] Me Shema Gerard uhagarariye Umujyi wa Kigali avuga ko amafaranga y'ikurikirana rubanza ndetse n’igihembo cya Avoka asabwa na Nyirandayambaje Dorothee ntakwiye kuyahabwa kuko ntashingiro afite, ahubwo akaba asaba igihembo cya Avoka kingana n’amafaranga 1.000.000 n’amafaranga 500.000 y’ikurikiranarubanza.

Page 11

[34] Urukiko rurasanga amafaranga 1.000.000 y'igihembo cy'Avoka wamuburaniye kuri uru rwego Nyirandayambaje Dorothée asaba, ntiyayahabwa yose kubera ko ari menshi, akaba agenewe mu bushishozi bw’urukiko amafaranga 500.000 y’igihembo cya Avoka. Akwiye kandi guhabwa amafaranga 50.000 y’ikurikiranarubanza, agasubizwa n’amafaranga 40.000 yatanzeho ingwate y’amagarama, aya mafaranga akaba agenwe mu bushishozi bw’Urukiko kubera ko amafaranga 500.000frw y'ikurikirana rubanza asaba ari menshi. [35] Urukiko rurasanga amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka uhagarariye Umujyi wa Kigali asaba ntayo yahabwa kubera ko ubujurire bwa Nyirandayambaje Dorothée bufite ishingiro, bityo akaba atacibwa indishyi. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [36] Rwemeje ko ubujurire bwa Nyirandayambaje Dorothée bufite ishingiro. [37] Rwemeje ko ubujurire bwuririye ku bundi bw’Umujyi wa Kigali nta shingiro bufite. [38] Rwemeje ko imikirize y’urubanza rwajuririwe ihindutse kuri byose. [39] Rwemeje ko Nyirandayambaje Dorothée yahanishijwe igihano cyo gukurirwaho inyubako yari yubatse ataricyo yari akwiye guhanishwa kubera impamvu zasobanuwe. [40] Rutegetse Umujyi wa Kigali guha Nyirandayambaje Dorothée amafaranga 14.728.640 y’agaciro k’ibyangijwe mu kumusenyera, amafaranga 1.000.000 y’igihembo cya Avoka, amafaranga 100.000 y’ikurikiranarubanza n’amafaranga 20.000 yatanzeho ingwate y’amagarama ku rwego rwabanjirije uru, amafaranga 500.000 y’igihembo cya Avoka, amafaranga 50.000 y’ikurikiranarubanza n’amafaranga 40.000 yatanzeho ingwate y’amagarama kuri uru rwego, yose hamwe akaba amafaranga 16.438.640. [41] Rutegetse ko amafaranga yatanzweho ingwate y’amagarama ahera mu isanduku ya Leta nk’amagarama y’uru rubanza.