RUKARISHYA N’UNDI vs. LETA Y’U RWANDA
Compensation for expropriation must be calculated based on the current market value and designated use of the property at the time of valuation, not the original purchase price or intended use by the owner. Delay damages are not awarded unless previously litigated. Legal costs and advocate fees are not awarded where...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RAD 00002/2022/CA
- Parties
- Applicant: Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam; Respondent: Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo); Intervener: Umujyi wa Kigali; Third Party: Uwingabe Pierre na Mumarashavu Yvonne
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 28 November 2023
- Case Number
- RS/INJUST/RAD 00002/2022/CA
- Procedural Posture
- Administrative Appeal / Court of Appeal – Review for Injustice
- Outcome
- Partially allowed – applicants succeed in part
- Legal Topics
- Expropriation for Public Interest, Fair Compensation, Valuation of Expropriated Property, Procedural Fairness, Costs and Legal Fees
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam
Applicant
Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo)
Respondent
Umujyi wa Kigali
Intervener
Uwingabe Pierre na Mumarashavu Yvonne
Third Party
Procedural Posture
Administrative Appeal / Court of Appeal – Review for Injustice
Legal Issues
- 1 Whether the applicants are entitled to fair compensation for expropriation based on current market value and land use designation
- 2 Whether 5% delay damages are payable
- 3 Whether legal costs and advocate fees should be awarded
Ratio Decidendi
Compensation for expropriation must be calculated based on the current market value and designated use of the property at the time of valuation, not the original purchase price or intended use by the owner. Delay damages are not awarded unless previously litigated. Legal costs and advocate fees are not awarded where both parties partially succeed and fail.
Court Disposition
Partially allowed – applicants succeed in part
Orders
- Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) to pay Rukarishya Ngenda Philémon and Nyiranshuti Miriam compensation of 46,879,697 Frw for expropriation, less 20,452,635 Frw already paid, leaving 26,427,062 Frw due.
- Rukarishya Ngenda Philémon and Nyiranshuti Miriam to pay the expert panel 680,000 Frw for their share of expert fees.
Full Case Text
Judgment text and source record
32 paragraphs
# RUKARISHYA N’UNDI vs. LETA Y’U RWANDA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-11-28 - Case/document no.: RS/INJUST/RAD 00002/2022/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
RUKARISHYA N’UNDI vs. LETA Y’U RWANDA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RS/INJUST/RAD 00002/2022/CA – (Rukundakuvuga, J. P., Umugwaneza na Munyangeri, J.) 28 Ugushyingo 2023] Amategeko agenga imanza z’ubutegetsi – Kwimura abaturage ku mpamvu z’inyungu rusange – Ingurane ikwiye – Kugena agaciro k’ingurane ikwiye – Ingurane ikwiye ibarwa hashingiye ku gaciro ubutaka bufite, hakurikijwe icyo hagenewe ku munsi igenagaciro ryakozweho. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Amafaranga y’ikurikirana rubanza n’igihembo cy’avoka – Kuba hari ingingo ababuranyi batsindiye, izindi bakazitsindirwa, nta muburanyi ukwiye kugenerwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. Incamake y’ikibazo: Rukarishya n’umugore we bareze mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo n’Umuco) kubera kutumvikana ku ngano y’amafaranga y’ingurane ku mutungo wabo wari uherereye mu murenge wa Gahanga, Akarere ka Kicukiro mu Mujyi wa Kigali, bimuwe ku nyungu rusange. Bareze basaba iyo ngurane n’amafaranga y’ibyakozweho byose kuri uwo mutungo hamwe n’indishyi zitandukanye zijyanye na byo. Leta y’u Rwanda hamwe n’Umujyi wa Kigali wagobokeshejwe muri uru rubanza, bireguye bavuga ko iki kirego cy’Abareze kitagomba guhabwa ishingiro kubera ko baregeye umutungo utari uwabo, ukaba utabanditseho kandi ko habaye ubuzime bwo kuwiyandikishaho. Leta y’u Rwanda ivuga kandi ko urukiko rubibonye ukundi rwategeka ko umutungo w’Abarega wahabwa amafaranga y’agaciro kagaragajwe n’impuguke igihe wakorerwaga ibarura. Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko umutungo ari uw’Abarega rushingiye ku masezerano y’ubugure bagiranye n’abawubagurishije ndetse rwemeza ko ikirego cyabo gifite ishingiro kuri bimwe, maze rutegeka Leta y’u Rwanda kubishyura ingurane y’amafaranga ahuye n’agaciro umutungo wabo utimukanwa ugezeho muri icyo gihe baburanagamo ndetse no kubishyura indishyi zitandukanye. Iki cyemezo, Leta y’u Rwanda yakijuririye mu Rukiko Rukuru iviga ko Urukiko Rwisumbuye rwashingiye ku bidahuye n’ukuri, rugena indishyi zidakwiye ndetse zitanasabwe n’Abarega, irusaba gusuzumana ubushishozi indishyi Abarega bagombaga kugenerwa. Umujyi wa Kigali na wo uvuga ko Urukiko Rwisumbuye rwaciye urubanza ku kitararegewe kubera ko amafaranga y’ingurane Abarega bari basabye atariyo rwabageneye ndetse no kuba uwo mutungo utabanditseho. Muri ubu bujurire, Abarega bavuga ko ingingo z’ubujurire bwa Leta y’u Rwanda ntizikwiye guhabwa ishingiro, ndetse batanga ubujurire bwuririye ku bundi basaba guhabwa indishyi z’ubukererwe. Urukiko Rukuru rwaciye urubanza rwemeza ko ubujurire bwa Leta y’u Rwanda bufite ishingiro ariko ubwuririye ku bundi bw’Abarega butagomba kwakirwa. Abarega basabye gusubirishamo urwo rubanza rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku mpamvu z’akarengane, maze ruburanishwa n’uru Rukiko rw’Ubujurire impande zose zihari. Abarega bavuga ko barenganyijwe no kuba Urukiko Rukuru rwishe amategeko rukakira ubujurire bwa Leta y’u Rwanda nyamara harabayeho kwikiranura hagati yabo, no kuba rwaratesheje agaciro raporo y’igenagaciro yakozwe n’itsinda ry’abahanga kandi hatarakozwe raporo mvuguruza. Yo ivuga ko ayo masezerano yo kwikiranura nta yabayeho ndetse urukiko rukaba rutari rutegetswe gushingira kuri iyo raporo y’abahanga, dore ko yari yarugaragarije intenge ziyirimo. Muri uru rubanza hasuzumwe ikibazo cyo kumenya ubuso bwakorerwaho igenagaciro, mu rwego rwo kubona ingano y’ingurane ikwiye igomba guhabwa ba nyirumutungo, aho bagaragaza ko hagomba gushingirwa ku buso buri ku cyangombwa cy’ubwo butaka, mu gihe Leta y’u Rwanda yo ivuga ko hagomba gushingirwa ku buso buri mu masezerano y’ubugure yabo n’ababagurishije kugira ngo hirindwe kwikungahazaho nta mpamvu.
## Page 2
Hasuzumwe kandi ikibazo cyo kumenya ibiciro byagenderwaho mu kugena agaciro, aho Abarega basaba ko muguhabwa ingurane ikwiye, hashingirwa ku biciro byo mu mwaka wa 2023 ni ukuvuga ibiciro by’ubutaka by’igihe urubanza ruciriwe kubera ko ibiciro byiyongereye ndetse ingurane bahabwa ibazwe hashingiwe ku biciro byo muri iyo myaka y’ibarura, ntacyo yabamarira. Leta y’u Rwanda yo ivuga ko uru Rukiko rusanze indishyi zarabazwe nabi cyangwa zitaratangiwe ku gihe, Abarega bagenerwa indishyi zibazwe kuva mu myaka ibiri ishize dore ko n’ababariwe mbere aribyo biciro by’icyo gihe byagendeweho. Ku kibazo kijyanye n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’Avoka, Abarega basaba ko uru Rukiko rwategeka Leta y’u Rwanda kubishyura ayo mafaranga, mu gihe yo ivuga ko batayakwiriye ahubwo kwariyo igomba kuyahabwa kuko ibona ko nta karengane Abaregwa bagiriwe mu rubanza rusabirwa gusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane. Incamake y’icyemezo: 1. Ingurane ikwiye ibarwa hashingiye ku gaciro ubutaka bufite hakurikijwe icyo hagenewe ku munsi igenagaciro ryakozweho. Bityo, ingurane ikwiye igomba gushingira kuba ubutaka buburanwa bugenewe ubucuruzi bw’ubukerarugendo, aho gushingira ku kuba bwaraguzwe bugenewe guturwaho. 2. Kuba hari ingingo ababuranyi batsindiye, izindi bakazitsindirwa, nta muburanyi ukwiye kugenerwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. Ikirego cyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, gifite ishingiro kuri bimwe. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 10, 11, 153 n’iya 154. Itegeko No 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, ingingo ya 2, 28, 33 n’iya 37. Itegeko No 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 76 n’iya 99. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RC 00001/2021/SC, Umulinga Consilde na Ngirinshuti Michel & Muberuka Jean Claude, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 17/12/2021. RS/INJUST/RCOM 00002/2020/SC, Road Solution Pavement Product na MAILCO Ltd, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2020. RCOMAA 00042/2017/SC, TROMEA Ltd na MSA Ltd, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/12/2018. RS/INJUST/RC 00020/2022/CS, Niyibizi Vincent na Sanlam AG Plc, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 13/06/2023. RCAA 00016/2022/CA, Muhabwampundu Rosette na Ndahiro Corneille rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/03/2023. I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uwingabe Pierre n’umugore we Mumarashavu Yvonne bari batunze ikibanza gifite UPI:1/03/01/01/1295, giherereye mu Mudugudu wa Gatare, mu Kagari ka Gahanga, maze ku wa 06/09/2012, bakigurisha Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam.
## Page 3
[2] Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo n’Umuco) yafashe icyemezo cyo kubaka sitade aho hantu, bituma abari bahafite imitungo bimurwa ku mpamvu z’inyungu rusange, ariko Rukarishya Ngenda Philémon n’umugore we Nyiranshuti Miriam bananirwa kumvikana nayo ku ngano y’amafaranga y’ingurane y’icyo kibanza, bayirega mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, basaba guhabwa ingurane y’umutungo uri mu kibanza gifite UPI: 1/03/01/01/1295 ingana n’amafaranga miliyoni cumi n’icyenda, ibihumbi magana ane na mirongo irindwi n’umunani na magana arindwi (19.478.700 Frw) y’agaciro k’ubutaka n’ibyabukoreweho, amafaranga ibihumbi magana cyenda na mirongo irindwi na bitatu na magana cyenda na mirongo itatu n’atanu (973.935 Frw ) ahwanye na 5% y’agaciro k’umutungo, amafaranga miliyoni eshanu (5.000.000 Frw) y’indishyi z’akababaro, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. Umujyi wa Kigali wagobokeshejwe muri urwo rubanza kugira ngo utange umucyo kuri icyo kibazo nk’urwego rwagombaga gukurikirana itangwa ry’ingurane. [3] Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo n’Umuco) yireguye ivuga ko abatanze ikirego baregera umutungo utari uwabo kuko utabanditseho kandi ko habaye ubuzime bwo kuwiyandikishaho, ko mu gihe Urukiko rwabibona ukundi, rwategeka ko bishyurwa ingurane ingana n’amafaranga miliyoni imwe, ibihumbi mirongo itanu na kimwe na magana inani na mirongo inani n’umunani (1.051.888 Frw) kuko ariko gaciro kagaragajwe n’impuguke igihe wakorerwaga ibarura, abarega bagategekwa kwishyura Minisiteri ya Siporo n’Umuco amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [4] Umujyi wa Kigali wireguye usaba ko ikirego kitahabwa ishingiro kubera ko abarega batashoboye kugaragaza ko umutungo baregera ari uwabo kuko utabanditseho, usaba ahubwo ko bategekwa kuwishyura amafaranga y’ikurikiranarubanza. [5] Mu rubanza RAD 00132/2018/TGI/NYGE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 30/04/2021, urwo Rukiko rushingiye ku masezerano y’ubugure bw’ikibanza yo ku itariki ya 06/09/2012 yabaye hagati ya Uwingabe Pierre afatanyije n’umugore we Mumarashavu Yvonne na Rukarishya Ngenda Philémon n’umugore we Nyiranshuti Miriam, rwasanze ikibanza kiburanwa ari icya Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam, rushingiye ku ngingo ya 28 n’iya 33 z’Itegeko No 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, no kuri raporo y’abagenagaciro ababuranyi bemeranyijweho bagashyirwaho n’urwo Rukiko,rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam gifite ishingiro kuri bimwe kandi kuri Leta y’u Rwanda (MINISPOC), rutegeka Leta y’u Rwanda (MINISPOC) kwishyura Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam mu buryo bungana ingurane ku mutungo wabo utimukanwa ugizwe n’ubutaka bufite UPI: 1/03/01/01/1295 buherereye mu Mudugudu wa Gatare, mu Kagari ka Gahanga, mu Murenge wa Gahanga, mu Karere ka Kicukiro, mu Mujyi wa Kigali, bufite ubuso bwa 1.141 sqm mu buryo bukurikira: - amafaranga yo kwimurwa angana na miliyoni mirongo ine n’imwe, ibihumbi magana cyenda na mirongo itatu na kimwe na magana arindwi na mirongo itanu (41.931.750 Frw); - igihembo cy’abagenagaciro batatu kingana n’amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana atanu (1.500.000 Frw); - yose hamwe akaba 41.931.750 Frw + 2.096.587 Frw + 1.500.000 Frw + 1.500.000 Frw = amafaranga miliyoni mirongo ine n’indwi, ibihumbi makumyabiri n’umunani na magana atatu na mirongo itatu n’arindwi (47.028.337 Frw), rutegeka Leta y’u Rwanda gusubiza Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam amafaranga ibihumbi makumyabiri (20.000 Frw) batanzeho ingwate y’amagarama barega. [6] Leta y’u Rwanda (MINISPOC) yajuririye urwo rubanza mu Rukiko Rukuru, ivuga ko mu guca urubanza, Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwashingiye ku bidahuye n’ukuri, rugena indishyi
## Page 4
zidakwiye ndetse zitanasabwe n’abarega, irusaba gusuzumana ubushishozi indishyi abarega bagombaga kugenerwa. [7] Umujyi wa Kigali wavuze ko Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwaciye urubanza ku kitararegewe kubera ko abarega bari basabye ingurane ingana n’amafaranga miliyoni cumi n’icyenda, ibihumbi magana ane na mirongo irindwi n’umunani na magana arindwi (19.478.700 Frw), nyamara rubagenera miliyoni mirongo ine n’indwi, ibihumbi makumyabiri n’umunani na magana atatu na mirongo itatu n’arindwi (47.028.337 Frw) ndetse ko n’uwo mutungo atari uwabo kuko utabanditseho. [8] Rukarishya Ngenda Philémon n’abamwunganira n’uhagarariye Nyiranshuti Miriam batanze inzitizi yo kutakira ubujurire bwatanzwe na Leta y’u Rwanda (MINISPOC) kubera ko habaye ubwumvikane. Ku byerekeye ingingo z’ubujurire, bavuze ko nta shingiro zikwiye guhabwa kubera ko Urukiko Rwisumbuye rwashingiye ku kuri ko muri raporo yakozwe n’abagenagaciro batatu, Leta y’u Rwanda ikaba itagaragaza ibidahuye n’ukuri byaba bikubiye muri iyo raporo. Batanze kandi ubujurire bwuririye ku bundi, basaba guhabwa 5% y’ubukererwe bwo kwishyura, banasaba kugenerwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka mu bujurire. [9] Leta y’u Rwanda (MINISPOC) n’Umujyi wa Kigali bavuga kandi ko Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam batajuririra indishyi z’ubukererwe za 5% kuko zitagiweho impaka mu rwego rubanza. Ku byerekeye inzitizi yo kutakira ubwo bujurire yatanzwe n’abaregwa, Leta y’u Rwanda (MINISPOC) n’Umujyi wa Kigali bayireguyeho bavuga ko nta shingiro yahabwa, kubera ko kwemeranya ku bagenagaciro atari ubwumvikane bushyira iherezo ku rubanza. [10] Urubanza RADA 00036/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 07/01/2022. Urwo Rukiko rushingiye ku ngingo ya 154 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, rwasanze ubujurire bwuririye ku bundi bwatanzwe na Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam bugamije gusaba kugenerwa 5% y’ubukererwe bwo kwishyura butagomba kwakirwa, rushingiye ku bisobanuro by’ijambo” kwikiranura”, ku ngingo ya 76 n’iya 99 z’Itegeko n˚ 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, no ku ngingo ya 10, iya 11 z’Itegeko n˚ 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru, rwemeje ko: - ubujurire bwa Leta y’u Rwanda (MINISPOC) bufite ishingiro; - imikirize y’urubanza RAD 00132/2018/TGI/NYGE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 30/04/2021 ihindutse ku byerekeye indishyi, ingurane y’iyimurwa mu nyungu rusange ndetse n’ijanisha ry’ihungabana ku kwimurwa ariko ibindi byerekeye igihembo cya Avoka n’icy’abagenagaciro bikaba bidahindutse; - Leta y’u Rwanda (MINISPOC) yishyura Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam ingurane y’iyimurwa mu mutungo wabo ubaruye kuri UPI: 1/03/01/01/1295, uherereye mu Mudugudu wa Gatare, Akagari ka Gahanga, Umurenge wa Gahanga, Akarere ka Kicukiro, mu Mujyi wa Kigali, ufite ubuso bwa 1.141 sqm, ihwanye n’amafaranga miliyoni cumi n’icyenda, ibihumbi magana ane na mirongo irindwi n’umunani na magana arindwi (19.478.700 Frw), hakiyongeraho 5% y’ihungabana ry’iyimurwa ahwanye n’amafaranga ibihumbi magana cyenda na mirongo irindwi na bitatu na magana cyenda na mirongo itatu n’atanu (973.935 Frw), yose hamwe akaba amafaranga miliyoni makumyabiri, ibihumbi magana ane na mirongo itanu na bibiri na magana atandatu na mirongo itatu n’atanu (20.452.635 Frw) nk’uko bari bayaregeye aho kuba ayategetswe mu rubanza rujuririrwa; - amagarama angana n’amafaranga ibihumbi mirongo ine (40.000 Frw) ahwanye n’ibyakozwe mu bujurire yishyurwa na Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam.
## Page 5
[11] Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam basabye ko urubanza RADA 00036/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 07/01/2022 rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, maze Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, mu cyemezo nimero 170/CJ/2022 cyo ku wa 31/08/2022, yemeza ko rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, rukazaburanishwa n’Urukiko rw’Ubujurire. Urwo rubanza rwanditswe kuri RS/INJUST/RAD 00002/2022/CA, maze nyuma y’imihango ntegurarubanza yose, hemezwa ko ruzaburanishwa ku wa 04/09/2023, kuri uwo munsi ntirwaburanishwa kubera umuhango wo gutangiza umwaka w’ubucamanza, iburanisha ryimurirwa ku wa 13/09/2023. [12] Kuri uwo munsi, iburanisha ryabereye muruhame Me Komezusenge Déogratias yunganiye Rukarishya Ngenda Philémon anahagarariye Nyiranshuti Miriam, Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) ihagarariwe na Me Mbonigaba Eulade, Umujyi wa Kigali uhagarariwe na Me Safari Vianney. [13] Muri iri buranisha habanje kuba impaka kubijyanye n’Umujyi wa Kigali muri uru rubanza. Rukarishya Ngenda Philémon avuga ko Umujyi wa Kigali utagomba kuba umuburanyi muri uru rubanza. Me Safari Vianney uwuhagarariye avuga ko mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge Umujyi wa Kigali wavanywe mu rubanza koko, ariko ko mu Rukiko Rukuru waburanye ndetse utanga n’umugenagaciro, bityo ko n’ubwo mu rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane nta ndishyi wagenewe cyangwa ngo uzicibwe, asanga ukwiye kuguma mu rubanza kugira ngo nibiba ngombwa urengere inyungu zawo. [14] Urukiko rwasuzumye iki kibazo, maze rwemereza mu ntebe ko Umujyi wa Kigali uguma mu rubanza kugira ngo nibiba ngombwa urengere inyungu zawo nk’uko biteganywa n’ingingo ya 1531 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe. [15] Mu myanzuro yo kwiregura, uhagarariye Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) n’uhagarariye Umujyi wa Kigali bari batanze inzitizi yo kutakira ikirego cya Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam gisubirishamo urubanza RADA 00036/2021/HC/KIG ku mpamvu z’akarengane, kubera ko batagaragaje impamvu iteganywa n’itegeko ituma bavuga ko barenganyijwe, ku munsi w’iburanisha bamenyesha Urukiko ko nyuma yo gusoma imanza zatanze umurongo ku kibazo nk’iki, inzitizi bari batanze bayiretse, iburanisha rikomereza ku zindi ngingo z’urubanza. [16] Rukarishya Ngenda Philémon n’umwunganira akanahagararira Nyiranshuti Miriam bavuga ko Urukiko Rukuru rwishe amategeko rukakira ubujurire bwa Leta y’u Rwanda nyamara harabayeho kwikiranura hagati y’ababuranyi, no kuba rwaratesheje agaciro raporo y’igenagaciro yakozwe n’itsinda ry’abahanga kandi hatarakozwe raporo mvuguruza (contre- expertise). Basaba no guhabwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [17] Uhagarariye Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) avuga ko kuba nta masezerano yo kwikiranura yabayeho, nta cyari kubuza Urukiko Rukuru kwakira ubujurire bwayo, naho ku byerekeranye no kuba Urukiko Rukuru rwaratesheje agaciro raporo y’igenagaciro yakozwe n’itsinda ry’abahanga, avuga ko rutari rutegetswe kuyishingiraho, cyane ko mu kujurira yari yagaragaje inenge ziyirimo harimo kuba abagenagaciro bakoze iyo raporo batarabanje kurahira no kuba ryarakorewe ku buso buri ku cyangombwa cy’ubutaka nyamara Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam baraguze igice cyabwo. Asaba ko Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) ihabwa amafaranga y’ikurikiranarubanza. Uhagarariye Umujyi wa Kigali avuga ko kuba inyungu z’urwego ahagarariye zitabangamiwe n’iki kibazo, nta cyo yakivugaho.
1 Iyi ngingo y’Itegeko iteganya ko iyo bamwe mubaburanyi bajuriye abandi ntibajurire ntibibuza ko bose bahamagarwa mu rubanza rw’ubujurire. Muri icyo gihe, abarezwe mu bujurire bashobora gusaba ijambo bagamije kurengera inyungu zabo.
## Page 6
[18] Nyuma y’izo mpaka, Urukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba harabaye kwikiranura mu bwumvikane n’ikibazo cyerekeranye no kumenya ingano y’ingurane ikwiye, maze mu rubanza rubanziriza urundi rwaciwe ku wa 06/10/2023 hafatwa umwanzuro ko nta masezerano yo kwikiranura yabaye hagati y’ababuranyi,2 kuko nta ho bigeze bemeranya ko raporo y’igenagaciro y’iryo tsinda izashyira iherezo ku mpaka ababuranyi bafitanye; hakanashyirwaho umuhanga wo kugaragaza agaciro k’umutungo ufite UPI: 1/03/01/01/1295, uherereye mu Mudugudu wa Gatare, mu Kagari ka Gahanga, mu Murenge wa Gahanga, mu Karere ka Kicukiro, mu Mujyi wa Kigali; rwemeza ko iburanisha rizapfundurwa ku wa 11/10/2023. [19] Kuri uwo munsi, iburanisha ryabereye mu ruhame, ababuranyi bandi bahagarariwe nka mbere naho Umujyi wa Kigali uhagarariwe na Me Shema Gerard. Ababuranyi bahawe umwanya wo kongera gutekereza niba bashobora kurangiza ikibazo mu bwumvikane, ntibabyemeranyaho, Urukiko rufata umwanzuro wo gukomeza iburanisha, hagamijwe kumenya ingano y’ingurane ikwiye n’byerekeranye n’ibyagiye ku rubanza, ariko rusanga ari ngombwa kubanza gukemura impaka zerekeranye n’ibizashingirwaho mu kugena agaciro k’iyo ngurane. 1. Ibyerekeye impaka ku bishingirwaho igenagaciro k’ingurane ikwiye, 2. Ingano y’ingurane ikwiye 3. Ibyagiye ku rubanza I. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA A. Ibyerekeye impaka ku bishingirwaho igenagaciro k’ingurane ikwiye 1. Ibyerekeye ubuso bugomba gukorerwaho igenagaciro [20] Uhagarariye Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) avuga ko igenagaciro ryagombye gukorerwa ku bipimo biri ku nyandiko y’amasezerano y’ubugure, igaragaza ko ikibanza Rukarishya Ngenda Philémon yaguze gifite m 22 kuri m 34. Asobanura ko iyo aba yaraguze ikibanza cyose, ishusho yashyizwe mu nyandiko y’amasezerano y’ubugure itari gushyirwamo, ko hari kwandikwa ko aguze icyangombwa cyose, ko rero abarega baramutse bahawe ingurane ikwiye hashingiwe ku buso buri ku cyangombwa cy’ubutaka, haba habayeho kwikungahaza nta mpamvu (enrichissement sans cause). [21] Rukarishya Ngenda Philémon n’umwunganira akanahagararira Nyiranshuti Miriam bavuga ko baguze ubutaka bwose buri ku cyangombwa kandi ko nta wundi babugonganiraho ngo avuge ko hari igice cyaba cyaratangiwe ingurane ngo hasigare ikindi baburana, ndetse ko abamugurishije icyo kibanza bamenyesheje ubuyobozi ko cyose ari icya Rukarishya Ngenda Philémon n’umugore we, ko batakoresheje ihererekanyamutungo (mutation) kubera ko byari byarahagaritswe. Bashimangira ko bagura ikibanza bataguze igice cya UPI: 1/03/01/01/1295, ahubwo baguze UPI yose n’ababagurishije babaha icyangombwa kiriho UPI: 1/03/01/01/1295. [22] Nyuma yo gusuzuma ibikubiye mu nyandiko y’amasezerano y’ubugure yo ku wa 06/09/2012 yabaye hagati ya Rukarishya Ngenda Philémon, Mumarashavu Yvonne na Uwingabe Pierre, Urukiko rwafatiye mu ntebe icyemezo ku birebana n’ubuso bugomba gukorerwaho igenagaciro, rwemeza ko ari 1.141 sqm buri ku cyangombwa gifite UPI: 1/03/01/01/1295 kuko ari bwo bugagara ku cyangombwa kandi bukaba butagibwaho impaka hagati yuwaguze n’uwagurishije.
2 Reba urubanza RCOMAA 00042/2017/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/12/2018, haburana TROMEA Ltd na MSA Ltd, aho rwasobanuye ko kwikiranura ari amasezerano atuma abayagiranye bakemura impaka zavutse cyangwa birinda izishobora kuvuka hagati yabo, ko mu biranga amasezerano yo kwikiranura harimo kuba akozwe mu buryo bw’inyandiko, no kuba agira agaciro nk’ak’urubanza rwaciwe ku buryo budasubirwaho mu rwego rwa nyuma
## Page 7
2. Ibyerekeye ibiciro bishingirwaho mu kugena agaciro [23] Rukarishya Ngenda Philémon n’umwunganira akanahagararira Nyiranshuti Miriam bavuga ko mu kugena agaciro k’ikibanza kigomba gutangirwa ingurane, hazashingirwa ku biciro by’ubutaka byatangajwe mu mwaka wa 2023 kandi ko ari byo biteganywa n’ingingo ya 2, agace ka gatatu y’Itegeko No 32/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange. Bavuga kandi ko impamvu hakwiye kugenderwa ku gaciro k’ubutaka k’igihe urubanza ruciriwe, ari uko Urukiko ruramutse rubageneye ingurane ikwiye baba barahawe mu mwaka wa 2015 cyangwa 2017, nta cyo yabamarira kubera ko ibiciro byazamutse kandi ko ubusanzwe iyo ingurane idatangiwe ku gihe, nyir’umutungo awusubirana, akazongera kubarirwa bundi bushya. [24] Uhagarariye Leta y’u Rwanda avuga ko Urukiko rusanze indishyi zarabazwe nabi cyangwa zitaratangiwe ku gihe, abarega bagenerwa indishyi zibazwe kuva mu myaka ibiri ishize ngo naho kuvuga ko ifaranga ryataye agaciro nta shingiro byahabwa, kubera ko n’abahawe ingurane mbere, indishyi bahawe icyo gihe n’ubundi na bo batabona aho bazikoresha ngo bagire aho bagura ubu. [25] Kuri iki kibazo cyerekeye igihe fatizo kigomba guherwaho mu kugena agaciro k’ubutaka byafashweho umurongo n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RS/INJUST/RC 00001/2021/sc rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 17/12/2021, haburana Umulinga Consilde na Ngirinshuti Michel & Muberuka Jean Claude, abagobokeshejwe: Nshimiyimana Augustin na Nsengiyumva Karim. Muri urwo rubanza, Umulinga Consilde na Muberuka Jean Claude basabaga ko Nshimiyimana Augustin na Nsengiyumva Karim babasubiza umutungo wabo Ngirinshuti Michel yabagurishije, Urukiko rusuzuma ikibazo cyo kumenya niba bakwiye gusubizwa uwo mutungo cyangwa bahabwa agaciro kawo, rwanzura ko Nsengiyumva Karim agomba gusubiza Umulinga Consilde kimwe cya kabiri cy’agaciro k’umutungo yaguze kabazwe hashingiwe ku biciro fatizo by’ubutaka mu Rwanda bya 20213. [26] Urukiko rusanga hashingiwe kuri uwo murongo, no muri uru rubanza ingurane ikwiye igomba kubarwa haherewe ku biciro fatizo by’ubutaka biheruka gusohoka. 3. Kwemeranya ku bagenagaciro n’inshingano zabo [27] Rukarishya Ngenda Philémon, Nyiranshuti Miriam n’ubunganira bavuga ko buri ruhande rwashyiraho uwo rwitoranyirije Urukiko narwo rugashyiraho uwa gatatu bagatangira raporo hamwe. Uhagarariye Leta y’U Rwanda avuga ko ntacyo bitwaye. [28] Urukiko ruhereye kuri ibyo bitekerezo rwemeranyije n’ababuranyi ko hashyirwaho itsinda ry’abahanga batatu (3) bagomba kugaragaza agaciro k’umutungo ugomba gutangirwa ingurane ikwiye; babiri bashyirwaho n’ababuranyi n’umwe ushyirwaho n’Urukiko. Rukarishya Ngenda Philémon, Nyiranshuti Miriam n’umunyamategeko wabo bahise bamenyesha Urukiko ko bahisemo uwitwa Kibambe Nestor, uhagarariye Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) ahitamo uwitwa Ndayisenga Jean Pierre, Urukiko rutanga uwitwa Havugimana Justin, iburanisha ry’urubanza ryimurirwa ku wa 25/10/2023 kugira ngo abahanga bahabwe inshingano4. 4. Igobokeshwa ry’abagurishije ikibanza Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam basabira ingurane
3 Reba urubanza RS/INJUST/RC 00001/2021/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 17/12/2021, haburana Umulinga Consilde / Ngirinshuti Michel na Muberuka Jean Claude, abagobokeshejwe: Nshimiyimana Augusrin na Nsengiyumva Karim, igika cya 52. 4 Urukiko rwahaye itsinda ry’abahanga inshingano nyamukuru yo kurugaragariza agaciro k’umutungo ufite UPI: 1/03/01/01/1295, uherereye mu Mudugudu wa Gatare, Akagari ka Gahanga, Umurenge wa Gahanga, Akarere ka Kicukiro, Umujyi wa Kigali. Reba icyemezo cyo ku wa 17/10/2023.
## Page 8
[29] Urukiko rwibajije niba nta mpaka ziri kubugure bw’ikibanza Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam bavuga ko baguze kandi kitabanditseho. Rukarishya Ngenda Philémon avuga ko uwo baguze nta kibazo abifiteho kuko bafite amasezerano y’ubugure kandi akaba nta kibazo abifiteho naho uhagarariye Leta avuga ko nta kigaragaza ko ikibanza basabira ingurane ari cyabo mu gihe cyitabanditseho. [30] Kuri iyi ngingo Urukiko rwafashe icyemezo cyo kugobokesha Uwingabe Pierre na Mumarashavu Yvonne bagurishije Rukarishya Ngenda Philémon ikibanza kigomba gutangirwa ingurane kugira ngo bahamirize imbere y’Urukiko ko ikibanza kiburanwa bakigurishije Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam, dore ko kitari cyakabandikwaho. [31] Mu iburanisha ryo ku wa 25/10/2023 abagize itsinda ry’abahanga bakoze igenagaciro bitabye Urukiko kugira ngo basobanure raporo y’igenagaciro bakoze, ababuranyi bitabye bunganiwe banahagarariwe nko mu iburanisha ryo ku wa 11/10/2023 uretse Umujyi wa Kigali wari uhagarariwe noneho na Me Safari Vianney, Uwingabe Pierre na Mumarashavu Yvonne bagobokeshejwe mu rubanza bahagarariwe na Me Komezusenge Déogratias, maze hasuzumwa ingingo nyamukuru z’urubanza, arizo: Kumenya ingano y’ingurane ikwiye n’ibijyanye n’ibyagiye ku rubanza. B. Kumenya ingano y’ingurane ikwiye [32] Abagize itsinda ry’abahanga bakoze igenagaciro ry’umutungo ufite UPI: 1/03/01/01/1295 basobanuye ko bose bakoreye iyo raporo hamwe. Bavuze kandi ko ikibanza gifite UPI: 1/03/01/01 1295 kitakiba muri system ari yo mpamvu byabaye ngombwa ko bifashisha amashusho ya kera babona ko giherereye mu Mudugudu wa Gatare, mu Kagari ka Gahanga, mu Murenge wa Gahanga, mu Karere ka Kicukiro, mu Mujyi wa Kigali, kikaba gifite ubuso bungana na 1.141 sqm, ubu buso bukaba bwarabonetse nyuma y’uko bafata ibipimo bundi bushya. Basobanuye ko aho icyo kibanza giherereye ubu nta kindi kintu kirimo, ariko ko hagenewe ibikorwa bya siporo n’ubukerarugendo bw’ibidukikije; akaba ariyo mpamvu mu kugena agaciro kacyo bifashishije ibiciro by’ubutaka byatangajwe n’Urugaga rw’abagenagaciro mu mpera z’umwaka wa 2021 kuko nyuma y’aho nta bindi biratangazwa. Bavuga ko rero bahisemo igiciro cyo hagati aho meterokare (sqm) imwe ihabwa agaciro k’amafaranga ibihumbi mirongo itatu n’icyenda n’ijana na mirongo itatu (39.130 Frw) x 1.141 sqm = amafaranga miliyoni mirongo ine n’enye, ibihumbi magana atandatu na mirongo ine na birindwi na magana atatu na mirongo itatu (44.647.330 Frw); 5% y’indishyi z’ihungabana ry’iyimurwa y’agaciro k’ubutaka zikaba zingana n’amafaranga miliyoni ebyiri, ibihumbi magana abiri na mirongo itatu na bibiri na magana atatu na mirongo itandatu n’atandatu n’ibice bitanu (2.232.366,5 Frw). [33] Hashingiwe ku bipimo by’icyo kibanza, icyo hagenewe n’ibiciro fatizo ku hantu nk’aho nk’uko byasobanuwe mu bika bibanziriza iki, abahanga basanze agaciro kose k’ikibanza cyakorewe igenagaciro kangana n’amafaranga miliyoni mirongo ine n’esheshatu, ibihumbi magana inani na mirongo irindwi n’icyenda na magana atandatu na mirongo cyenda n’arindwi (46.879.697 Frw). [34] Rukarishya Ngenda Philémon n’umwunganira akanahagararira Nyiranshuti Miriam basaba Urukiko kuzabagenera andi mafaranga abariwe kuri 5% y’agaciro k’ubutaka y’indishyi zo gukererwa kwishyurwa ingurane ikwiye kandi ko n’ayo ateganywa n’itegeko ndetse ko bayaburanye mu manza zabanje, ko n’iyo bitavugwa mu magambo atomoye, izo ndishyi ziba ziri mu ngurane ikwiye ko kandi ziteganywa n’ingingo ya 37, igika cya mbere y’Itegeko No 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, ko rero kuba atarahise ahabwa ingurane ikwiye, byamuteye ihungabana ari yo mpamvu itegeko riteganya indishyi z’ubukererwe. [35] Uhagarariye Leta y’u Rwanda avuga ko Urukiko rudakwiye gushingira ku biciro by’abahanga bagendeye ku giciro cy’ubutaka bwa Leta kubera ko Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam bari baguze icyo kibanza bateganya kugituramo. Avuga kandi ko indishyi z’ubukererwe zitigeze
## Page 9
ziburanwa mbere, Urukiko rukaba rudakwiye kwakira iyo ngingo kandi ko n’iyo yaba yaraburanwe, bitafatwa ko habaye gutinda kumwishyura ingurane ikwiye kuko nta mutima mubi Leta y’u Rwanda yabikoranye, ahubwo byatewe n’uko hari ibyo batumvikanagaho. Asaba Urukiko ko nirusanga hari akarengane kabaye mu rubanza rusubirwamo, mu mafaranga ruzagenera abarega rwazavanamo ayo bagenewe n’Urukiko Rukuru kubera ko urubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane rwarangijwe. [36] Uhagarariye abagobokeshejwe asobanura ko ku wa 13/10/2023, abo ahagarariye bemeje mu nyandiko imbere ya Noteri ko ubutaka buri kuri UPI: 1/03/01/01/1295 babugurishije Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam mu mwaka wa 2012, ariko ntibakora ihererekanyamutungo kandi ko babahaye inyandikompamo zabwo kugira ngo abe ari bo bazakurikirana ibibazo byose bijyanye na bwo, bakaba ntacyo bakongera kubyavuzwe nababuranyi. UKO URUKIKO RUBIBONA [37] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye kuri ibi bikurikira: - Kumenya niba mu kugena indishyi ikwiye hashingirwa ku gaciro kagendeye ku cyo uwaguze ubutaka yagombaga kubukoresha cyangwa kucyo ubutaka bugenewe igihe cyo kwishyura ingurane; - Kumenya niba hagomba gutangwa indishyi z’ubukererwe za 5%; - Kumenya niba amafaranga abarega bagenewe n’Urukiko Rukuru agomba gukurwa muyo bagomba kwishyurwa. 1. Kumenya niba mu kugena indishyi ikwiye hashingirwa ku gaciro kagendeye ku cyo uwaguze ubutaka yagombaga kubukoresha cyangwa kucyo ubutaka bugenewe igihe cyo kwishyura ingurane [38] Ibyerekeye ibishingirwaho mu kugena agaciro k’ingurane ikwiye kubera kwimurwa ku mpamvu z’inyungu rusange, biteganywa mu ingingo ya 28, igika cya mbere y’Itegeko No 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange. Nkuko iyo ngingo ibivuga agaciro k’ubutaka n’agaciro k’ibikorwa byakorewe ku butaka bwimurwaho abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, bibarwa hitawe ku ngano, ku bwoko bwabyo n’imiterere yabyo n’aho biherereye kandi hashingiwe ku biciro biri ku isoko. [39] Iyi ngingo y’Itegeko yumvikanisha ko mu gihe cyo kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, hitabwa ku cyo ubutaka bugenewe n’ikiguzi cyabwo hashingiwe ku biciro biri ku isoko igihe cyo gutanga ingurane. [40] Muri uru rubanza, abahanga bashingiye ku bipimo by’ikibanza, icyo hagenewe n’ibiciro fatizo ku hantu, maze basanga agaciro kose k’ikibanza cyakorewe igenagaciro kangana n’amafaranga miliyoni mirongo ine n’esheshatu, ibihumbi magana inani na mirongo irindwi n’icyenda na magana atandatu na mirongo cyenda n’arindwi (46.879.697 Frw). [41] Urukiko rurasanga ibyakozwe n’abahanga nta kosa kuko nkuko byasobanuwe mu gika cya 39, ingurane ikwiye ari ishingiye ku gaciro ubutaka bufite hakurikijwe icyo hagenewe ku munsi igenagaciro ryakozweho; bivuze ko ingurane ikwiye igomba gushingira kuba ubu ubwo butaka bugenewe ubucuruzi bw’ubukerarugendo aho gushingira ku kuba bwaraguzwe bugenewe guturwaho nk’uko uhagarariye Leta y’U Rwanda ashaka kubyumvikanisha. 2. Kumenya niba hagomba gutangwa indishyi z’ubukererwe za 5%
## Page 10
[42] Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam basaba kugenerwa 5% y’ubukererwe bwo kwishyurwa ingurane ikwiye ku butaka bwabo kuko biteganywa n’itegeko rigenga iyimurwa ry’abantu ku nyungu rusange. Leta y’U Rwanda ivuga ko indishyi z’ubukererwe za 5% kuko zitagiweho impaka mu rwego rubanza, ko rero ikirego kizisaba kidakwiye kwakirwa. Dosiye y’urubanza igaragaza ko haba mu Rukiko Rwisumbuye cyangwa mu Rukiko Rukuru, ikibazo cyerekeranye n’indishyi z’ubukererwe kitigeze kigibwaho impaka. [43] Urukiko rurasanga, ingingo irebana n’’indishyi z’ubukererwe zibariwe kuri 5% by’agaciro k’ubutaka Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam bifuza ko Leta y’u Rwanda ibishyura, itagomba kwakirwa kubera ko, itigeze iburanwaho mu manza zabanje5. 3. Kumenya niba amafaranga abarega bagenewe n’Urukiko Rukuru agomba gukurwa muyo bagomba kwishyurwa [44] Rukarishya Ngenda Philémon, Nyiranshuti Miriam na Leta y’u Rwanda bemera ko icyemezo Urukiko rwafashe cyo gushyiraho abahanga mu kugena agaciro kuimitungo utimukanwa na byo ari inzira yo gukemura ikibazo kirebana n’ingurane ikwiye. [45] Urukiko rukaba rusanga agaciro kemejwe n’itsinda ry’abahanga bumvikanyweho n’ababuranyi bose kagomba gutangwa nk’ingurane ikwiye ku mutungo ufite UPI: 1/03/01/01/1295 kangana n’amafaranga miliyoni mirongo ine n’eshashatu, ibihumbi Magana inani na mirongo irindwi n’icyenda na magana atandatu na mirongo cyenda n’arindwi (46.879.697 Frw), hakubiyemo amafaranga miliyoni mirongo ine n’enye, ibihumbi magana atandatu na mirongo ine na birindwi na magana atatu na mirongo itatu (44.647.330 Frw) y’agaciro k’ubutaka n’amafaranga miliyoni ebyiri, ibihumbi magana abiri na mirongo itatu na bibiri na magana atatu na mirongo itandatu n’atandatu (2.232.366,5 Frw) ahwanye na 5% y’agaciro k’ubutaka y’indishyi y’ihungabana ritewe no kwimurwa, hakuwemo 20.452.635 Frw yishyuwe harangizwa urubanza RADA 00036/2021/HC/KIG, hagasigara 26.427.062 Frw. C. Ibyerekeye ikiguzi cy’imirimo yakozwe n’abahanga [46] Abagize itsinda ry’abahanga bakoze igenagaciro ry’umutungo ufite UPI: 1/03/01/01/1295 bagaragaza ko ikiguzi cy’imirimo bakoze ifite agaciro k’amafaranga miliyoni ebyiri n’ibihumbi magana atatu na mirongo itandatu (2.360.000 Frw) akubiyemo n’imisoro yose. Rukarishya Ngenda Philémon, Nyiranshuti Miriam na Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) bifuza ko buri wese yagira uruhare mu kwishyura ikiguzi cy’imirimo yakozwe n’itsinda ry’abahanga. UKO URUKIKO RUBIBONA [47] Ibyerekeye igihembo cy’inzobere cyatanzweho umurongo mu rubanza RCAA 00016/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/03/2023 haburana Muhabwampundu Rosette na Ndahiro Corneille. Muri urwo rubanza ababuranyi bagiye impaka ku gaciro k’umutungo uburanwa biba ngombwa ko hiyambazwa umuhanga, bumvikana ko bagomba kugira uruhare rungana mu kumuhemba, Urukiko rwemeza ko buri muburanyi yishyura kimwe cya kabiri cy’ikiguzi cy’imirimo yakozwe n’umuhanga6. Muri uru rubanza abarega na Leta y’u Rwanda na bo bifuza ko bagabana ikiguzi cy’imirimo yakozwe n’itsinda ry’abahanga.
5 Reba urubanza urubanza RS/INJUST/RCOM 00002/2020/SC rwaciwe ku wa 25/09/2020, hagati ya Road Solution Pavement Product na MAILCO Ltd. 6 Reba urubanza RCAA 00016/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/03/2023 haburana Muhabwampundu Rosette na Ndahiro Corneille, igika cya 30.
## Page 11
[48] Itsinda ry’abahanga bakoze igenagaciro ry’umutungo ugomba gutangirwa ingurane ikwiye ryagaragaje ko abarebwa n’ubwo bwishyu bagomba kwishyura amafaranga miliyoni ebyiri n’ibihumbi magana atatu na mirongo itandatu (2.360.000 Frw) habariwemo n’imisoro. [49] Abagize iryo tsinda ry’abahanga bamenyesheje urukiko ko uruhande rwa Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam batanze avansi y’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw), hakaba hasigaye ubwishyu bungana n’amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana inani na mirongo itandatu (1.860.000 Frw). [50] Kubera izo mpamvu, Urukiko rurasanga Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam bagomba kwishyura itsinda ry’abahanga rigizwe na Kibambe Nestor, Ndayisenga Jean Pierre na Havugimana Justin amafaranga asigaye ku kiguzi cy’imirimo bakoze angana n’ibihumbi magana atandatu na mirongo inani (680.000 Frw) naho Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) ikabishyura amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi ijana na mirongo inani (1.180.000 Frw). 2. Ibyerekeye amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka [51] Rukarishya Ngenda Philémon n’umwunganira akanahagararira Nyiranshuti Miriam basaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) kubishyura amafaranga miliyoni eshanu (5.000.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’ikurikiranarubanza. Ku byerekeye amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka Leta y’u Rwanda yifuza ko bayishyura, bavuga ko nta shingiro ryayo kubera ko bagiriwe akarengane mu rubanza RADA 000036/2021/HC/KIG. [52] Uhagarariye Uwingabe Pierre na Mumarashavu Yvonne asaba kandi Urukiko gutegeka Leta y’u Rwanda kubishyura amafaranga miliyoni imwe (1.000.000 Frw) y’igihembo cya Avoka. [53] Uhagarariye Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) avuga ko uregwa adakwiye kugira ibyo acibwa mu manza zo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, kubera ko mu mpamvu zituma urubanza rusubirwamo nta n’imwe iba yamuturutseho, kandi ko amafaranga y’igihembo cya Avoka agenwa n’Amabwiriza agenga ibihembo mbonera by’Abavoka cyangwa akagenwa mu bushishozi bw’Urukiko, akaba asanga amafaranga abarega basaba badakwiye kuyagenerwa na cyane ko nta bimenyetso bayatangira.Asaba ahubwo uru Rukiko gutegeka abarega kwishyura Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) amafaranga miliyoni imwe (1.000.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, kubera ko nta karengane kari mu rubanza basabye ko rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane. UKO URUKIKO RUBIBONA [54] Ibyerekeye amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka mu gihe nta muburanyi wahawe ukuri kose ku bibazo byasuzumwe, cyafashweho umurongo mu rubanza RS/INJUST/RC 00020/2022/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 13/06/2023 haburana Niyibizi Vincent na Sanlam AG Plc. Muri urwo rubanza, buri ruhande rwasabaga ko urundi rurwishyura amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka, Urukiko rusobanura ko kuba hari ingingo buri muburanyi yatsindiye izindi akazintsindwa, nta n’umwe ukwiye guhabwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka7. Urukiko rusanga no muri uru rubanza, kuba hari ingingo ababuranyi batsindiye, izindi bakazitsindirwa, nta muburanyi ukwiye kugenerwa amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka.
7 Reba urubanza RS/INJUST/RC 00020/2022/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 13/06/2023 haburana Niyibizi Vincent na Sanlam AG Plc, igika cya 61.
## Page 12
[55] Urukiko rurasanga kandi Leta y’u Rwanda idakwiye gutegekwa kwishyura abagobokeshejwe mu rubanza amafaranga y’igihembo cya Avoka, kubera ko nta ruhare yagize mu kubagobokesha mu rubanza, ahubwo baruhamagawemo mu nyungu z’ubutabera mu rwego rwo kugira ngo ukuri kurusheho kugaragazwa. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [56] Rwemeje ko ikirego cya Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam, cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RADA 00036/2021/HC/KIG, rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 07/01/2022, gifite ishingiro kuri bimwe. [57] Rutegetse Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) kwishyura Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam ingurane ikwiye y’umutungo ufite UPI: 1/03/01/01/1295, ingana n’amafaranga miliyoni mirongo ine n’esheshatu, ibihumbi magana inani na mirongo irindwi n’icyenda na magana atandatu na mirongo icyenda n’arindwi (46.879.697 Frw), hakuwemo 20.452.635 Frw yishyuwe harangizwa urubanza RADA 00036/2021/HC/KIG, hagasigara 26.427.062 Frw. [58] Rutegetse Rukarishya Ngenda Philémon na Nyiranshuti Miriam kwishyura itsinda ry’abahanga rigizwe na Kibambe Nestor, Ndayisenga Jean Pierre na Havugimana Justin bakoze igenagaciro uruhare rwabo rusigaye ku kiguzi cy’imirimo bakoze rungana n’amafaranga ibihumbi magana atandatu na mirongo inani (680.000 Frw). [59] Rutegetse Leta y’u Rwanda (Minisiteri ya Siporo) kwishyura itsinda ry’abahanga rigizwe na Kibambe Nestor, Ndayisenga Jean Pierre na Havugimana Justin bakoze igenagaciro uruhare rwayo ku kiguzi cy’imirimo bakoze rungana n’amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi ijana na mirongo inani (1.180.000 Frw).