RUKUNDO v URUGAGA RW’ABAVOKA MU RWANDA
The Supreme Court held that the statutory silence rule (Article 178, Law No 22/2018) does not entitle an applicant to admission to the Bar where the applicant was dismissed for gross misconduct and has not been rehabilitated. The Court found that such cases fall within exceptions to the silence rule, and that...
Source-derived case information.
- Citation
- RLR V.3 -2024
- Parties
- Applicant: Rukundo Innocent; Respondent: Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda (Rwanda Bar Association)
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 14 April 2023
- Case Number
- RS/INJUST/RAD 00003/2022/SC
- Procedural Posture
- Administrative Appeal / Supreme Court Final Judgment
- Outcome
- Claim dismissed
- Legal Topics
- Right to Be Admitted to the Bar, Effect of Administrative Silence, Professional Misconduct, Interpretation of Procedural Statutes
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Rukundo Innocent
Applicant
Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda (Rwanda Bar Association)
Respondent
Procedural Posture
Administrative Appeal / Supreme Court Final Judgment
Legal Issues
- 1 Does failure by the Bar Council to respond to an administrative appeal within the statutory period entitle the applicant to automatic admission under the 'silence vaut acceptation' principle?
- 2 Does prior dismissal for gross misconduct bar admission to the Bar under Rwandan law?
Ratio Decidendi
The Supreme Court held that the statutory silence rule (Article 178, Law No 22/2018) does not entitle an applicant to admission to the Bar where the applicant was dismissed for gross misconduct and has not been rehabilitated. The Court found that such cases fall within exceptions to the silence rule, and that Rukundo failed to meet the legal and ethical requirements for admission. Therefore, the Bar Council's failure to respond did not confer any right to admission.
Court Disposition
Claim dismissed
Orders
- Rukundo Innocent is not entitled to be admitted or sworn in as an advocate in Rwanda.
- The Bar Association's decision to deny admission is upheld.
Full Case Text
Judgment text and source record
51 paragraphs
# RUKUNDO v URUGAGA RW’ABAVOKA MU RWANDA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-04-14 - Case/document no.: RS/INJUST/RAD 00003/2022/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
RUKUNDO v URUGAGA RW’ABAVOKA MU RWANDA [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RS/INJUST/RAD 00003/2022/SC – (Nyirinkwaya, J. P., Hitiyaremye na Karimunda, J.) 14 Mata 2023] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Gutakamba – Itakamba ritasubijwe n’umuyobozi mu gihe giteganywa n’amategeko – Nubwo ingingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nta rengayobora yateganyije ku ihame rya “silence vaut acceptation”, ntibuvuze ko kudasubiza bikwiye gufatwa nko kwemerera uwatakambye ibyo yasabaga yaba abifitiye uburenganzira cyangwa ntabwo abifitiye cyangwa se bitanashoboka ko abugira. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Gutakamba – Ihame “silence vaut acceptation” – Irengayobora ku ihame “silence vaut acceptation” – Irengayobora ni ngombwa rikaba ryagena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko kwemererwa, ibisigaye byose bigafatwa ko utasubijwe aba yahakaniwe cyangwa kugena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko guhakanirwa noneho ku bindi byemezo byose bisigaye uwatakambye yaba adasubijwe agafatwa ko yemerewe ibyo yasabaga. Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Gutakamba– Ihame “silence vaut acceptation – Irengayobora – Ibyemezo bidakwiye gukoresha ihame “silence vaut acceptation ni ibyemezo bijyanye 1o n’umutekano w’igihugu, umutekano cyangwa ituze rusange rya rubanda, ukwishyira no kwizana kw’abaturage, uburenganzira buteganywa n’Itegeko Nshinga cyangwa andi mategeko ashyiraho uburenganzira bw’ibanze; 2o Ibijyanye n’inshingano z’igihugu ku rwego rw’Akarere cyangwa mpuzamahanga; 3o Ibijyanye no kwishyura cyangwa kwishyuza amafaranga Urwego rwa Leta; 4 oIbitareba uburenganzira bwite bw’uwatakambye; 5o Ibyo amategeko cyangwa amabwiriza abigenga asanzwe ateganya ko kudasubizwa ari uguhakanirwa; 6o Ibijyanye no gutakambira cyangwa kujuririra ibyemezo by’Ubuyobozi bitemerera umuntu ibyo yasabaga); 7oIbijyanye n’imikoranire hagati y’urwego rw’ubuyobozi n’abakozi barwo; 8oIbijyanye n’inyandiko cyangwa ibyangombwa bitangwa n’inzego z’ubuyobozi. Amategeko agenga Urugaga rw’Abavoka – Umwavoka – Ibisabwa kuba umwavoka – Umuntu wifuza kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka, kimwe mu byo agomba kuba yujuje ni ukuba atarirukaniwe amakosa y’imyitwarire, byaba byarabaye akerekana ko yahawe ihanagurabusembwa. Incamake y’ikibazo: Rukundo yifuje kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka ariko igihe cyo kurahira cyegereje avanwa ku rutonde rw’abazarahizwa. Urugaga rw’Abavoka rwamumenyesheje ko rwamenye ko yirukaniwe amakosa akomeye y’imyitwarire ubwo yari akiri umushinjacyaha kandi ko icyemezo kimwirukana kigifite agaciro, bityo ko atemerewe kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka. Rukundo yatakambiye icyo cyemezo (recours gracieux) ariko Perezida w’Urugaga rw’Abavoka amumenyesha ko itakamba nta shingiro rifite. Rukundo yajuririye icyo cyemezo ku Nama y’Urugaga. Hashize ukwezi nta gisubizo, yatanze ikirego mu buryo bw’inyandiko nsobanurakirego itanzwe n’umuburanyi umwe, ashingira ku ngingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, asaba Urukiko Rukuru kwemeza ko kuba yaratakambiye icyemezo cya Perezida w’Urugaga rw’Abavoka ntasubizwe mu gihe giteganywa n’amategeko, itakamba rye rifite ishingiro, Urukiko rukaba rugomba gutegeka ko arahizwa nka Avoka. Urukiko Rukuru rwemeje ko ikirego cya Rukundo kitakiriwe kuko kitari mu bubasha bwarwo. Urwo rubanza Rukundo yarusubirishijemo ku mpamvu z’akararengane. Nyuma yo gusanga Urukiko Rukuru rwari rufite ububasha bwo kuburanisha ikirego cya Rukundo, Urukiko rw’Ikirenga rwemeje ko urubanza rukomeza mu mizi, Urugaga rw’Abavoka ruhamagazwa mu rubanza.
## Page 2
Mu mizi y’urubanza, Rukundo yashimangiye ko nta kindi Urukiko rw’Ikirenga rugomba gusuzuma uretse kwemeza gusa ko yubahirije imigenzo y’itakamba, rugategeka ko kuba atarasubijwe mu bihe biteganywa n’amategeko, agomba kurahizwa nka Avoka, kuko ku bw’Itegeko, kudasubizwa bivuze kwemererwa ibyo yatakambiye. Urugaga rw’Abavoka rwo ruvuga ko Urukiko rudakwiye gukoresha ingingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru uko yanditse gusa hatitawe kucyo Umushingamategeko yari agamije ayishyiraho kuko ingaruka zabyo zaba ari kwemeza ko uwatakambye ahabwa n’uburenganzira atemerewe cyangwa budashoboka bitewe n’uko gusa atasubijwe mu gihe giteganywa n’amategeko. Uru Rukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba kuba Rukundo atarasubijwe n’Inama y’Urugaga ibyo yasabaga byo kurahizwa nka Avoka bivuze ko agomba kubyemererwa hatarebwe ishingiro ry’uburenganzira yatakambiye, n’icyo kumenya niba umuntu wirukaniwe amakosa y’imyitwarire yemerewe kwinjira mu rugara rw’Abavoka. Ku kibazo cya mbere, Urukiko rwasanze ingingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru nta rengayobora yateganyije, bivuze ko iramutse ikoreshejwe uko yanditse byahesha uwatakambye ibyo yatakambiye yaba abifitiye uburenganzira cyangwa ntabwo abifitiye cyangwa se bitanashoboka ko abugira, rubona icyo ari icyuho mu itegeko kuko umushingamategeko atari agamije ko hagira ubona uburenganzira no ku byo atemerewe ngo ni uko atashubijwe. Mu rwego rwo kuzuza iyo ngingo kugira ngo amagambo yayo ahuzwe n’icyari kigenderewe n’Umushingamategeko, Urukiko rwasanze kudasubizwa bitafatwa nko kwemererwa no ku byo umuntu adafiteho uburenganzira, rugaragaza ingero z’ibyemezo aho kudasubiza bidakwiye gufatwa nko kwemerera uwatakambye ibyo yasabaga. Ku bikazo cya kabiri, Urukiko rwasanze umuntu wifuza kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka, kimwe mu byo agomba kuba yujuje ari ukuba atarirukaniwe amakosa y’imyitwarire, byaba byarabaye akerekana ko yahawe ihanagurabusembwa. Nyuma yo kubona ko Rukundo yirukaniwe bene ayo makosa mu Bushinjacyaha aho yakoraga, Urukiko rwemeje ko atujuje ibisabwa n’amategeko kugira ngo abe yarahizwa nk’umwavoka. Incamake y’icyemezo: 1. Nubwo ingingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nta rengayobora yateganyije ku ihame rya “silence vaut acceptation”, ntibuvuze ko kudasubiza bikwiye gufatwa nko kwemerera uwatakambye ibyo yasabaga yaba abifitiye uburenganzira cyangwa ntabwo abifitiye cyangwa se bitanashoboka ko abugira. 2. Irengayobora ni ngombwa rikaba ryagena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko kwemererwa, ibisigaye byose bigafatwa ko utasubijwe aba yahakaniwe cyangwa kugena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko guhakanirwa noneho ku bindi byemezo byose bisigaye uwatakambye yaba adasubijwe agafatwa ko yemerewe ibyo yasabaga. 3. Ibyemezo bidakwiye gukoresha ihame “silence vaut acceptation” ni ibyemezo bijyanye 1o n’umutekano w’igihugu, umutekano cyangwa ituze rusange rya rubanda, ukwishyira no kwizana kw’abaturage, uburenganzira buteganywa n’Itegeko Nshinga cyangwa andi mategeko ashyiraho uburenganzira bw’ibanze; 2o Ibijyanye n’inshingano z’igihugu ku rwego rw’Akarere cyangwa mpuzamahanga; 3o Ibijyanye no kwishyura cyangwa kwishyuza amafaranga Urwego rwa Leta; 4 oIbitareba uburenganzira bwite bw’uwatakambye; 5o Ibyo amategeko cyangwa amabwiriza abigenga asanzwe ateganya ko kudasubizwa ari uguhakanirwa; 6o Ibijyanye no gutakambira cyangwa kujuririra ibyemezo by’Ubuyobozi bitemerera umuntu ibyo yasabaga); 7oIbijyanye n’imikoranire hagati y’urwego rw’ubuyobozi n’abakozi barwo; 8oIbijyanye n’inyandiko cyangwa ibyangombwa bitangwa n’inzego z’ubuyobozi.
## Page 3
4. Umuntu wifuza kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka, kimwe mu byo agomba kuba yujuje ni ukuba atarirukaniwe amakosa y’imyitwarire, byaba byarabaye akerekana ko yahawe ihanagurabusembwa. Bityo, Rukundo Innocent yirukaniwe bene ayo makosa mu Bushinjacyaha aho yakoraga bigatuma atujuje ibisabwa n’amategeko kugira ngo abe yarahizwa nk’umwavoka. Kudasubizwa ubwabyo ku butakambe, ntibivuzeko yemerewe ibyo yatakambiraga. Amategeko yashingiweho: Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, ingingo ya 31 n’iya 49. Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 178. Itegeko Nº 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, rikanagena imitunganyirize n’imikorere byarwo, ingingo ya 6 n’iya 20. Andi mategeko yifashishijwe: Itegeko-Ngenga ryo ku wa 08/07/1976 rigenga ibigo bya Centres publics d'action sociale (CPAS), ingingo ya 110. Article 20 de la Loi générale sur la procédure administrative du 7 Août 1990 (n° 241). Article 43 de la Loi N° 30/1992, du 26 novembre 1992, de régimen Jurídico de las Administraciones Públicas y del Procedimiento Administrativo Común (LRJAPC), BOE, n° 285, 27 nov.1992. Itegeko-Teka N° 35/2005 rigena mu buryo bweruye ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko kwemererwa, naho ihame riguma ari uko kudasubizwa bifatwa nko kutemererwa, ingingo ya 3. Imanza zifashishijwe: Rutagarama Eliseus, RS/RECT/RC00001/2019/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 31/05/2019. Ubushinjacyaha v Nsengumuremyi Richard n’Abagenzi be, RS/INJUST/RP 00005/2018/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 23/11/2018. National Westminster Bank Plc V Spectrum Plus Ltd & Others [2005] UKHL 41, igika cya 31, 36 n’icya 41. Cour de Cassation (France), Civ 1er, 11 Mai 2017, n° 16-15.549 et 16-60115. Cour de Cassation (France), Chambre commerciale financière et économique, 3 mai 2018, Pourvoi n° 16-15.114. Conseil d'État (France), 6ème - 5ème chambres réunies, Lecture du jeudi 23 septembre 2021. Conseil d’État (Belgique), décision n° 58.810 du 26 mars 1996, Christiaens Auto-Industries et crts; Conseil d’État belge, décision n° 63.963 du 10 janvier 1997, Commune de Momignies Inyandiko z’abahanga zifashishijwe: Philippe Malaurie na Patrick Morvan, Introduction au droit, LGDJ, Paris, 2020, p.453. Armand Desprairies, La décision implicite d’acceptation en droit administrative français, Thèse de doctorate n droit, Université Paris 1, Panthéon Sorbone, 12 décembre 2019, pp. 154-155. Aurélien Desgree, Le silence de l’Administration: Recherche sur la décision implicite, Thèse de doctorate n droit, le 14 juin 2021, pp.321-322. Maryse Deguergue, Le silence de l’Administration en droit administratif français, in Les Cahiers de droit, Volume 56, numéro 3-4, Septembre–Décembre 2015. François Terré et Nicolas Molfessis, Introduction générale au droit, Paris, Dalloz, 2021, p.792-793. Tom Bingham, The Business of Judging: Selected Essays and Speeches 1985- 1999, Oxford, Oxford University Press, 2000, pp. 31-32. Romain Jordan, Le devoir de sincérité de l’Avocat, Anwalts Revue De L’avocat, Avril 2018, p.175.
## Page 4
Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rukomoka ku kirego Rukundo Innocent yatanze mu Rukiko Rukuru mu buryo bw’inyandiko nsobanurakirego itanzwe n’umuburanyi umwe. Avuga ko abinyujije ku muyobozi w’Urugaga rw’Abavoka, ku itariki ya 07/01/2022, yandikiye Ubuyobozi bw’Inama y’Urugaga atakambira icyemezo cyo ku wa 04/01/2022 kimubuza kuba Avoka kubera amakosa akomeye yakoze ubwo yari Umushinjacyaha ku rwego rwisumbuye yatumye yirukanwa burundu. Avuga ko nyuma y’uko itakamba rye ridasubijwe, ashingiye ku biteganywa n’ingingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5, y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, yaregeye Urukiko Rukuru arusaba gutegeka Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda kubahiriza uburenganzira bwe akarahizwa, agashyirwa ku rutonde ndetse akemererwa gukora imirimo y’ubwavoka. [2] Mu rubanza RAD 00002/2022/HC/KIG rwaciwe ku wa 17/03/2022, Urukiko Rukuru rwasanze icyemezo Rukundo Innocent aregera kitarafashwe n’Inama y’Urugaga rw’Abavoka, ahubwo cyarafashwe n’Umuyobozi w’urwo Rugaga kandi izo nzego zitandukanye nk’uko biteganywa n’ingingo ya 20 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, rikanagena imitunganyirize n’imikorere byarwo,1 bityo ko icyo kirego kitari mu bubasha bw’Urukiko Rukuru. Urukiko rwasanze hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 31, igika cya mbere, y’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko,2 ikirego cya Rukundo Innocent gikwiye gufatwa nk’ikitarahariwe izindi nkiko ubundi kiri mu bubasha bw’Urukiko Rwisumbuye. [3] Rukundo Innocent yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire asaba ko urubanza RAD 00002/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 17/03/2022 rwasubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Perezida w'Urukiko rw'Ubujurire amaze gusuzuma ubwo busabe, yandikiye Perezida w'Urukiko rw'Ikirenga asaba ko urwo rubanza rwasubirwamo. Mu cyemezo nimero 153/CJ/2022 cyo ku wa 26/08/2022, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yategetse ko urwo rubanza rwoherezwa mu Bwanditsi bw’Urukiko rw’Ikirenga kugira ngo ruzongere ruburanishwe. [4] Iburanisha mu ruhame ryabaye ku wa 14/11/2022, Rukundo Innocent yunganiwe na Me Nsengiyumva Enos na Me Sebintu Nkinzingabo Jotham, habanza gusuzumwa ikibazo cyo kumenya niba Urukiko Rukuru rwari rufite ububasha bwo kuburanisha ikirego cya Rukundo Innocent. [5] Mu rubanza rubanziriza urundi rwaciwe ku wa 02/12/2022, Urukiko rwasanze mu gihe Inama y’Urugaga rw’Abavoka ariyo yatakambiwe, ariko ntisubize mu gihe giteganywa n’amategeko ko itakamba rifite cyangwa ridafite ishingiro, ubwabyo byarashyiraga ikirego cya Rukundo Innocent mu bubasha bw’Urukiko Rukuru hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 49, agace ka mbere, y’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’Inkiko, rwanzura ko icyo kirego cyagombaga kwakirwa kigasuzumwa, rutegeka ko iburanisha mu mizi y’urubanza rizakomeza ku munsi n’isaha Ubwanditsi buzamenyesha ababuranyi, runasaba ko Urugaga rw’Abavoka ruhamagarwa mu rubanza. [6] Urubanza rwongeye kuburanishwa ku wa 28/03/2023, Rukundo Innocent yitaba yunganiwe na Me Sebintu Nkinzingabo Jotham, naho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda ruhagarariwe na Me Bimenyimana Eric na Me Sebaziga Museruka Sophonie.
1 Iyo ngingo iteganya ko inzego zigize Urugaga ni izi zikurikira: 1º Inama Rusange; 2º Inama y’Urugaga; 3º Umukuru w’Urugaga. 2 Iyo ngingo iteganya ko “Inkiko Zisumbuye ziburanisha mu rwego rwa mbere imanza zose zitahariwe kuburanishwa n’izindi nkiko.
## Page 5
[7] Ababuranyi bagiye impaka ku bibazo byo kumenya niba itakamba ritasubijwe n’umuyobozi mu gihe giteganywa n’amategeko, rihita rihabwa ishingiro n’icyo kumenya niba Rukundo Innocent agomba kwemererwa kurahizwa mu Rugaga rw’Abavoka. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO 1. Kumenya niba itakamba ritasubijwe n’umuyobozi mu gihe giteganywa n’amategeko, rihita rihabwa ishingiro [8] Rukundo Innocent na Me Sebintu Nkinzingabo Jotham umwunganira bavuga ko icyemezo cy’uko atemerewe kurahira kugira ngo yinjire mu Rugaga rw’Abavoka yakimenyeshejwe ku wa 04/01/2022, agitakambarira ku wa 07/01/2022, ategereza igisubizo araheba. Bavuga ko nyuma y’ukwezi nta gisubizo Rukundo Innocent ahawe, ku bw’itegeko yari afite uburenganzira bwo kurahizwa mu Rugaga rw’Abavoka hatitawe ku mpamvu Urugaga rw’Abavoka rwashingiyeho rumuvana ku rutonde rw’abarahira. Basobanura ko ingingo ya 178, igika cya 53, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi ntaho iteganya ko Urukiko rugomba gusuzuma niba itakamba rye rifite cyangwa ridafite ishingiro, ahubwo ko rugomba kubona ko Rukundo Innocent yatakambiye icyemezo kimubuza kurahira, hagashira ukwezi adasubijwe, rugategeka ko ahabwa uburenganzira bwo kurahizwa nka Avoka. [9] Me Bimenyimana Eric uburanira Urugaga rw’Abavoka avuga ko ubundi umuntu watakambiye umuyobozi ntasubizwe mu gihe giteganywa n’amategeko aba yemerewe ibyo yatakambiye, ariko ko Urugaga rw’Abavoka rusaba uru Rukiko gusuzuma “à titre subsidiaire” niba Rukundo Innocent yakwemererwa kurahira nka Avoka bitewe nuko gusa itakamba rye ritasubijwe cyangwa niba yabyemererwa ari uko itakamba rye ryari rifite ishingiro. UKO URUKIKO RUBIBONA [10] Ingingo ya 178, igika cya 3 n’icya 5, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko Umuyobozi utakambiwe agomba gusubiza ubwo butakambe mu gihe cy’ukwezi kumwe (1) kubarwa uhereye umunsi yabuboneyeho. Iyo adasubije, ubutakambe bufatwa nk’aho bufite ishingiro… Iyo nta gisubizo (uwatakambye) yahawe kandi atasubijwe uburenganzira bwe, ashobora gusaba urukiko ruburanisha imanza z’ubutegetsi gutegeka ko uburenganzira bwe bwubahirizwa. Icyo kirego gitangwa mu gihe kitarenze ukwezi kumwe (1) mu buryo bw’inyandiko nsobanurakirego itanzwe n’umuburanyi umwe. [11] Ikibazo kigibwaho impaka ni icyo kumenya niba amagambo ashobora gusaba Urukiko ruburanisha imanza z’ubutegetsi gutegeka ko uburenganzira bwe bwubahirizwa ari mu gika cya gatanu cy’ingingo ya 178 yibukijwe haruguru yumvikana kandi asobanutse ku buryo icyo Urukiko rusabwa ari ukwemeza gusa. Ingingo y’itegeko ifatwa ko yumvikana kandi isobanutse iyo idateye urujijo cyangwa gushidikanya ku bantu basobanukiwe (une règle est claire lorsqu’elle n’est pas de nature à faire naître un doute dans un esprit éclairé),4 nta kiyiburamo kandi yihagije. Rukundo Innocent niko abona igika cyavuzwe haruguru. Naho Urugaga rw’Abavoka rukavuga ko nubwo icyo
3 Iyo ngingo iteganya ko […] iyo nta gisubizo yahawe kandi atasubijwe uburenganzira bwe, ashobora gusaba urukiko ruburanisha imanza z’ubutegetsi gutegeka ko uburenganzira bwe bwubahirizwa. Icyo kirego gitangwa mu gihe kitarenze ukwezi kumwe (1) mu buryo bw’inyandiko nsobanurakirego itanzwe n’umuburanyi umwe. 4 Reba Philippe Malaurie na Patrick Morvan, Introduction au droit, LGDJ, Paris, 2020, p.453.
## Page 6
gika cyumvikana kandi gisobanutse, Urukiko rufite inshingano zo gusuzuma niba uwatakambye yari yemerewe uburenganzira asaba ko bwemezwa. [12] Urukiko rurasanga ibiteganywa mu gika cya gatatu n’icya gatanu by’ingingo ya 178 yavuzwe haruguru atari umwihariko w’u Rwanda, kuko no mu bindi bihugu hagiye hibazwa ikibazo cyo kumenya niba uwatakambye akwiye guhabwa uburenganzira atemerewe cyangwa budashoboka bitewe nuko gusa yatakambye ntasubizwe mu gihe giteganywa n’amategeko. Ubutaliyani, Espagne n’Ubufaransa biri mu bihugu bya mbere mu Burayi byashyizeho ihame rya silence vaut acceptation. Mu Butaliyani ryashyizweho n’ingingo ya 2 y’Itegeko N° 241 ryo ku wa 7/08/1990.5 Icyakora ingingo ya 20, igika cya 4, y’iryo Tegeko iteganya ko iryo hame ridakwiye gukoreshwa ku busabe bujyanye n’umuco, ibidukikije, umutekano w’igihugu, ituze rusange, abimukira, impunzi, gusaba ubwenegihugu n’ubuzima rusange (santé publique/public health) cyangwa mu gihe hari amategeko y’Umuryango w’Ubumwe bw’Uburayi ategeka ko ubuyobozi iyo bwatakambiwe bugomba gusubiza.6 [13] Urukiko rurasanga umuhanga Aurélien Desgree avuga ko ihame rya “silence vaut acceptation” ritinjijwe mu Butaliyani nk’ihame ry’imiyoborere ahubwo ryazanywe no guhangana n’ibirarane mu nzego z’ubuyobozi ndetse ko nyuma y’aho ritangiye gukoreshwa, Urukiko rushinzwe imanza z’ubutegetsi (Conseil d’Etat) rwasanze rigomba gushyirirwaho imbibi, rwemeza ko ku bijyanye n’inyandiko cyangwa ibyangombwa bitangwa n’ubuyobozi kudasubizwa ku itakamba mu gihe giteganywa n’amategeko bikwiye gufatwa nko kutemererwa ibyasabwaga n’uwatakambye.7 Ibi ni nabyo byatumye mu Butaliyani, Umushingamategeko ashyiraho Itegeko-Teka n° 35/2005 rigena mu buryo bweruye ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko kwemererwa, naho ihame riguma ari uko kudasubizwa bifatwa nko kutemererwa.8 [14] Muri Espagne ihame rya “silence vaut acceptation” ryashyizweho n’ingingo ya 43 y’Itegeko N° 30/1992 ryo ku wa 26/11/1992.9 Icyakora guhera muri 2015, hashyizweho amarengayobora yazanywe n’ingingo ya 24, igika cya mbere, y’Itegeko N° 39/2015, ryo ku wa 1/10/2015 iteganya ko kudasubizwa bivuze guhakanirwa iyo biteganywa n’amategeko y’igihugu, amategeko mpuzamahanga cyangwa ay’Uburayi cyangwa iyo hasabwa ububasha bugenewe inzego za Leta cyangwa uburenganzira bigaragara ko buramutse bwemewe byagira ingaruka mbi ku bidukikije.10
5 Loi générale sur la procédure administrative du 7 Août 1990 (n° 241). 6 l’article 20 alinéa 4 de la loi générale de la procédure administrative du 7 août 1990 prévoit que “le silence positif ne s’applique pas aux demandes des administrés en matière de patrimoine culturel et paysager, d’environnement, de défense nationale et de sécurité publique, d’immigration, d’asile et citoyenneté et de santé publique. Il en est de même quand le droit de l’Union européenne impose un acte administratif express.” Reba Armand Desprairies, La décision implicite d’acceptation en droit administratif français, Thèse de doctorat en droit, Université Paris 1, Panthéon Sorbone, 12 décembre 2019, p. 155. 7 “…le Conseil d’État italien a précisé que le silence-acceptation constitue une fictio iuris, dans la mesure où c’est la loi qui octroie au silence le sens d’un consentement silencieux... De plus, il existe deux sens négatifs du silence en droit public italien: le refus et le rejet. L’illustration du silence-refus donnée par le Conseil d’État … concerne la matière de l’accès aux documents administratifs …, tandis que l’exemple donné pour le second concerne l’hypothèse du défaut de décision expresse dans le cadre d’un recours hiérarchique…” Reba Aurélien Desgree, Le silence de l’Administration: Recherche sur la décision implicite, Thèse de doctorate en droit, le 14 juin 2021, pp.321-322. 8 Reba ingingo ya 3 Decret-loi 35/2005 (enteriné par la loi 80/2005). 9 Loi N° 30/1992, du 26 novembre 1992, de régimen Jurídico de las Administraciones Públicas y del Procedimiento Administrativo Común (LRJAPC), BOE, n° 285, 27 nov.1992. 10 “En Espagne, la décision implicite d’acceptation est, depuis 1992, le principe général pour l’ensemble des administrations publiques. Pourtant, de nombreux cas d’exceptions au principe ont récemment été mis en place. Ainsi, le silence négatif s’applique si une norme législative, une norme internationale ou du droit de l’Union le prévoit expressément. Le silence de l’administration vaut également rejet s’agissant des demandes qui auraient pour consequence de transférer au requérant, ou à des tiers, des prérogatives relatives au domaine public ou au service public, ainsi qu’aux demandes qui endommageraient l’environnement.” Reba Armand Desprairies, La décision implicite d’acceptation en
## Page 7
Aurélien Desgree avuga na none ko no mu Budage ihame rya silence vaut acceptation rikoreshwa ku bintu bike cyane.11 Naho mu Bubiligi nta hame rusange rya “silence vaut acceptation” rihari. Ingingo ya 110, igika cya 1, y’Itegeko-Ngenga ryo ku wa 08/07/1976 rigenga ibigo bya “Centres publics d'action sociale” (CPAS) iteganya ko umuyobozi ubishinzwe utatanze amabwiriza cyangwa icyemezo gikenewe mu by’ubwubatsi mu gace ka Buruseli mu gihe giteganywa n’amategeko afatwa nk’uwemeye ibyo asabwa.12 Icyakora Urukiko rushinzwe imanza z’ubutegetsi (Conseil d’Etat) rwaje gusanga ari ngombwa gushyiraho imbibi, rwemeza ko kudasubizwa bifatwa nk’ibyemewe, iyo uwasabye agaragaza ko ibyo asaba byubahirije amategeko kandi ko nta kindi cyemezo cyabifashweho ku buryo kubisaba ariyo nzira rukumbi asigaranye.13 [15] Urukiko rurasanga kugeza mu mwaka wa 2014, Ubufaransa bwaragenderaga ku ihame rya “silence vaut rejet.” Iri hame ryaje kuvugururwa, hongerwamo irya “silence vaut acceptation” ryazanywe n’ingingo ya mbere y’Itegeko N° 2013-1005 ryo ku wa 12/11/2013.14 Ku wa 23/10/2015, Ubufaransa na none bwashyizeho irengayobora ku ihame rya “silence vaut acceptation.” Ingingo ya D231-2 y’Iteka (Ordonnance) N° 2015-1341 yo ku wa 23/10/2015 iteganya ko urutonde rw’ibyemezo bigengwa n’ihame rya “silence vaut acceptation” ruzatangazwa kuri murandasi y’Ibiro bya Minisitiri w’Intebe kandi rukagaragaza umuyobozi wandikirwa n’igihe ntarengwa agomba kuba yasubije.15 Naho ingingo L231-4 iteganya ko impamvu eshanu zikurikira ari irengayobora ku ihame rya “silence vaut acceptation”, bityo zaba ziriho kudasubizwa bikaba bivuze guhakanirwa: - Iyo igisabwa kitareba uburenganzira bw’umuntu ku giti cye; - Iyo igisabwa kidasanzwe giteganywa n’amategeko cyangwa amabwiriza cyangwa se ari ugutakambira ubuyobozi cyangwa kujuririra icyemezo cy’ubutegetsi; - Iyo igisabwa kijyanye n’amafaranga, keretse amafaranga y’ubwiteganyirize hashingiwe ku biteganywa n’itegeko; - Iyo igisabwa kitubahirije inshingano z’Ubufaransa ku rwego mpuzamahanga n’Uburayi, kinyuranya n’inshingano zo kurengera umutekano w’igihugu, ukwishyira no kwizana kw’abaturage, amahame ateganywa n’Itegeko Nshinga ndetse no kurengera umutekano cyangwa ituze rusange; - Iyo igisabwa kijyanye n’imikoranire hagati y’ubuyobozi n’abakozi babwo.16
droit administrative français, Thèse de doctorate en droit, Université Paris 1, Panthéon Sorbone, 12 décembre 2019, pp. 154-155. 11 “L’Allemagne qui, comme nous l’avons vu, n’ignorait pas la fiction juridique du silence avant l’intervention de la directive européenne mais qui, loin d’en faire une règle générale, lui reservait une place très marginale dans son droit public.” 12 “L'autorité qui émet un avis défavorable ou refuse son autorisation ou son approbation au sujet d'une délibération prise par un centre public d'aide sociale en application de la présente loi est tenue de motiver sa décision. Si aucun avis ou décision n'est notifié dans le délai prescrit par la loi, l'autorité de tutelle est censée avoir émis un avis favorable ou avoir donné l'autorisation ou l'approbation requises.” 13 Reba Conseil d’État belge, décision n° 58.810 du 26 mars 1996, Christiaens Auto-Industries et crts.; Conseil d’État belge, décision n° 63.963 du 10 janvier 1997, Commune de Momignies. 14 “Dans les conditions prévues à l'article 38 de la Constitution, le Gouvernement est autorisé, dans un délai de douze mois à compter de la promulgation de la présente loi, à modifier par ordonnances les dispositions législatives prévoyant que, en l'absence de réponse de l'administration dans un délai que ces dispositions déterminent, la demande est implicitement rejetée, pour disposer que l'absence de réponse vaut décision d'acceptation ou instituer un délai différent.” Reba Loi N° 2013-1005 du 12 novembre 2013 habilitant le Gouvernement à simplifier les relations entre l'administration et les citoyens. 15 “La liste des procédures pour lesquelles le silence gardé sur une demande vaut décision d'acceptation est publiée sur un site internet relevant du Premier ministre. Elle mentionne l'autorité à laquelle doit être adressée la demande ainsi que le délai au terme duquel l'acceptation est acquise.” 16 “Article L231-4: Par dérogation à l'article L. 231-1, le silence gardé par l'administration pendant deux mois vaut décision de rejet: 1° Lorsque la demande ne tend pas à l'adoption d'une décision présentant le caractère d'une décision individuelle;
## Page 8
[16] Urukiko rurasanga kandi uretse ingero zatanzwe mu gika kibanziriza iki, ingingo ya L231-5 iteganya ko Urukiko rushinzwe imanza z’ubutegetsi (Conseil d’Etat) ndetse n’Inama y’Abaminisitiri bishobora kwemeza ko ku bijyanye n’ibyemezo bimwe na bimwe ndetse no ku mpamvu z’imiyoborere myiza, ingingo ya L. 231-1 ishyiraho ihame rya silence vaut acceptation idakwiye gukoreshwa.17Umuhanga Maryse Deguergue avuga ko muri uwo mwaka wa 2015, ihame rya silence vaut acceptation ryari ryashyiriweho amarengayobora 1.12518. Mu rwego rwo gushyira mu bikorwa irengayobora rishingiye ku gutakambira ubuyobozi cyangwa kujuririra icyemezo cy’ubutegetsi, Intara ya Charente mu Bufaransa yasobanuye ko kuba ubuyobozi butasubije ubusabe, itakamba cyangwa ubujurire ubwabyo bitavuze ko umuntu wari wangiwe ibyo yasabaga noneho abyemerewe, ndetse ko ibyo binareba n’ubujurire bw’abantu ku giti cyabo ku byemezo bibangira ibyo basabaga.19 [17] Urukiko Rusesa Imanza mu Bufaransa rwasanze kuba sosiyete yari yarahawe ubutumwa (mandat) bwo kureberera inyungu z’ibindi bigo mu by’ubwenge, kubiha ibihembo byabyo bya buri mwaka no gukurikirana ibijyanye n’ibyangombwa mu by’ubwenge ku rwego rw’Uburayi, yarasabye kongererwa igihe mu kigo cya INPI (Institut National de la Propriété Industrielle) ntisubizwe mu gihe giteganywa n’amategeko itafatwa nk’iyemerewe ubwo burenganzira, ahubwo ko kuba itarasubijwe bivuze ko itari yemerewe guhabwa ibyo yasabaga.20 Urukiko rushinzwe imanza z’ubutegetsi (Conseil d’Etat) narwo rwasanze sosiyete y’ubworozi yatanze dosiye isaba kwemererwa kororera ahantu runaka, ariko ikaba izi ko nyuma yo gutanga iyo dosiye hari ibindi izasabwa bijyanye no kugaragaza ingaruka z’ubwo bworozi kuri aho hantu isaba kororera kugira ngo ihabwe uburenganzira bwo gutangira kuhororera, ntiyakwitwaza ko, kuba ubuyobozi bwaratinze kumusubiza kuri dosiye ya mbere, bivuze ko yemerewe ibyo yasabye.21 [18] Urukiko rurasanga ingingo ya 178, igika cya gatatu n’icya gatanu y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nta rengayobora yateganyije nk’uko bimeze mu Butaliyani, Espagne n’Ubufaransa. Iramutse ikoreshejwe uko yanditse, byahesha uwatakambye ibyo yatakambiye, yaba
2° Lorsque la demande ne s'inscrit pas dans une procédure prévue par un texte législatif ou réglementaire ou présente le caractère d'une réclamation ou d'un recours administratif; 3° Si la demande présente un caractère financier sauf, en matière de sécurité sociale, dans les cas prévus par décret; 4° Dans les cas, précisés par décret en Conseil d'Etat, où une acceptation implicite ne serait pas compatible avec le respect des engagements internationaux et européens de la France, la protection de la sécurité nationale, la protection des libertés et des principes à valeur constitutionnelle et la sauvegarde de l'ordre public; 5° Dans les relations entre l'administration et ses agents.” 17 “Article L231-5: Eu égard à l'objet de certaines décisions ou pour des motifs de bonne administration, l'application de l'article L. 231-1 peut être écartée par décret en Conseil d'Etat et en conseil des ministres.” 18 Maryse Deguergue, Le silence de l’Administration en droit administratif français, in Les Cahiers de droit, Volume 56, numéro 3-4, Septembre–Décembre 2015. 19 “Le seul silence gardé par l’admnistration sur les recours administratifs (recours gracieux, recours hiérarchiques et recours admnistratifs péalables obligatoires) ne pourra transformer en décision favorable une première décision qui, par essence, ne l’aura pas été. Le législateur y a adjoint les réclamations des admnistrés contre les décisions indviduelles qui leur sont défavorables.” Reba www.charente.gouv.fr byasomwe ku wa 07/04/2023. 20 “Encourt dès lors la cassation l'arrêt qui juge que le défaut de réponse par le directeur général de l'INPI à une lettre, adressée par une société tendant à ce qu'elle puisse continuer à exercer les mandats qui lui avaient été confiés par des entreprises pour le paiement des annuités et la réception de toutes notifications relatives au statut des brevets européens, valait décision implicite d'acceptation alors qu'elle constituait une réclamation, de sorte que le défaut de réponse du directeur de l'INPI valait décision implicite de rejet.” Reba Cour de cassation, Chambre commerciale financière et économique, 3 mai 2018, Pourvoi n° 16-15.114. 21 “la demande ainsi formée par l'exploitant, dès lors qu'elle est susceptible de rendre nécessaire le dépôt d'une nouvelle demande d'autorisation devant faire l'objet de l'étude d'impact préalable prévue à l'article L. 122-1 du code de l'environnement, relève des exceptions à l'application du principe selon lequel le silence gardé pendant deux mois par l'autorité administrative vaut décision d'acceptation.” Reba Conseil d'État, 6ème - 5ème chambres réunies, Lecture du jeudi 23 septembre 2021.
## Page 9
abifitiye uburenganzira cyangwa ntabwo afite, cyangwa se bitanashoboka ko abugira. Nubwo byafatwa ko Itegeko ryashatse gukosora imikorere mibi y’ubuyobozi bwarangaye ntibusubize umuturage ku gihe, cyangwa butashatse kumusubiza kandi bubitegetswe cyangwa se bwarenganywe n’ibihe byo kumusubiza kubera ko bwari buhugiye mu bindi bibazo cyangwa se kubera ko bufite ibirarane byinshi by’abagomba gusubizwa, kwemerera uwatakambye guhabwa uburenganzira adakwiriye cyangwa bidashoboka ko abugira, bishobora gutera ibibazo kurusha uko bibikemura. [19] Urukiko rurasanga amagambo yakoreshejwe mu gika cya gatatu n’icya gatanu by’ingingo ya 178 yavuzwe haruguru yumvikana kandi asobanutse, ku buryo hashingiwe ku ihame ry’uko ntawe usesengura igisobanutse kandi cyumvikana (interpretatio cessat in claris/l’interprétation cesse lorsqu’un texte est clair), bitakabaye ngombwa gusobanura ibyo bika. Icyakora, Urukiko rurasanga kwemerera uwatakambye ibyo yatakambiye no mu gihe yaba atabifiteho uburenganzira, ataribyo Umushingamategeko yari agamije ashyiraho ibyo bika. Igiteye urujijo rero si amagambo yakoreshejwe, ahubwo ni ingaruka zikomoka ku ikoreshwa ryayo. Bigaragarira Urukiko ko izo ngaruka zitateganyijwe muri iyo ngingo. [20] Ku kibazo cyo kumenya niba Urukiko rugomba gusobanura amagambo y’itegeko mu gihe birugaragarira ko adahuye n’icyo Umushingamategeko yari agamije, ni ukuvuga iyo itegeko ritihagije, ingingo ya 9, igika cya kabiri, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko Umucamanza ntashobora kandi kwanga guca urubanza yitwaje impamvu iyo ari yo yose, n’iyo ntacyo itegeko ryaba riteganya (loi silencieuse), ridasobanutse mu buryo bwumvikana (loi obscure) cyangwa ridahagije (loi insuffisante). Iyi ngingo yumvikanisha ko iyo bimeze bityo, umucamanza aziba icyuho kirimo agamije gukemura ikibazo afite. [21] Uru Rukiko rwabitanzeho kandi umurongo mu manza zitandukanye. Mu rubanza rwa Rutagarama Eliseus, uru Rukiko rwasanze ingingo ya 140, igika cya mbere, y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru, iteganya ko gusaba gukosoza cyangwa gusobanura urubanza bikorwa mu gihe cy’ukwezi kumwe kuva ruciwe. Nyamara urubanza rwa Rutagarama Eliseus rwari rumaze imyaka itatu ruciwe, ariko banki yari yaratsinzwe yaranze kumwishyura kuko imyirondoro ye yari yaranditswe nabi mu rubanza. Urukiko rwasanze igihe cy’ukwezi kumwe cyarashyiriweho imikorere myiza y’ubutabera ariko ko bitafatwa ko Umushingamategeko yashatse ko amakosa ari mu manza azigumamo ku buryo zitarangizwa cyangwa se zitakwifashishwa n’abandi baba bazikeneye mu bundi buryo.22 [22] Urukiko rurasanga uyu murongo ari nawo wemejwe mu rubanza Ubushinjacyaha bwaburanaga na Nsengumuremyi Richard na bagenzi be, aho ku kibazo cyo kumenya niba kugobokeshwa ku gahato mu manza z’akarengane byemewe, uru Rukiko rwasanze ibiteganywa n’ingingo ya 116, igika cya nyuma, y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru by’uko kugobokeshwa ku gahato bitemewe mu Rukiko rw’Ubujurire no mu Rukiko rw’Ikirenga bidakwiye gukoreshwa ku manza zisubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, ahubwo ko muri bene izo manza Urukiko urwo ari rwo rwose rusanze ari gombwa kugobokesha umuntu ku gahato mu nyungu zo gutanga ubutabera bwuzuye rugomba kubikora kuko kutabikora bishobora gutuma hari abafatirwa ibyemezo kandi batisobanuye, urubanza rwaciwe ntirubashe kurangizwa ndetse hakaba havuka n’izindi manza nyuma y’icibwa ryarwo.23
22 Reba urubanza RS/RECT/RC00001/2019/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 31/05/2019, kuva ku gika cya 6 kugeza ku cya 11 23 Reba urubanza rubanziriza urundi RS/INJUST/RP 00005/2018/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 23/11/2018 kuva ku gika cya 31 kugeza ku cya 35.
## Page 10
[23] Urukiko rurasanga ku kibazo cyo kumenya ikigomba gukorwa iyo ingaruka zo gukoresha itegeko uko ryanditse ari ukugera ku gisubizo gitandukanye n’icyifuzo cy’Umushingamategeko ku buryo hakwibazwa niba icyo gisubizo aricyo koko cyari kigenderewe itegeko rishyirwaho, Urukiko Rusesa Imanza rwo mu Bufaransa rwasanze iyo ikigamijwe n’itegeko kigaragarira mu magambo ryakoresheje nta gushidikanya cyangwa urujijo, kigomba gufatwa nk’icyumvikana, itegeko rigakoreshwa uko ryanditse, ariko hakaba irengayobora iyo ingaruka zo gukoresha itegeko uko ryanditse ari ukugera ku gisubizo giteye gushidikanya cyangwa urujijo (lorsque le sens de la loi, tel qu’il résulte de sa rédaction, n’est ni obscure ni ambigu, (il) doit (…) être tenu pour certain, il y a exception si l’application du texte aboutit à quelque absurdité.)24 Abahanga Francois Terré na Nicolas Molfessis nabo bavuga ko iyo amagambo yakoreshejwe n’Umushingamategeko, kabone nubwo yaba asobanutse cyangwa yumvikana, avuyemo ingaruka ziteye urujijo, icyo gihe habaho irengayobora, ihame rya interpretatio cessat in claris (l’interprétation cesse en cas de clarté) rigasimbuzwa irya claris cessat in absurditas (la clarté cesse en cas d’absurdité).25 [24] Urukiko rurasanga mu rubanza National Westminster Bank plc yaburanaga na Spectrum Plus Limited and others, Urukiko rw’Ikirenga rw’Ubwongereza rwarasanze impaka hagati y’abaturage ubwabo cyangwa hagati yabo na Leta zigomba gukemurwa hashingiwe ku mategeko, kandi ko ari inshingano z’Urukiko kwemeza uko itegeko rigomba kumvikana. Rwasobanuye ko inshingano nyamukuru y’inkiko ari ugukoresha no gusesengura amategeko, ariko ko kugendera gusa ku magambo y’itegeko (declaratory principle) hatitawe ku cyo ryari rigamije (purposive principle) ataribyo biriha imbaraga ahubwo ko bishobora kurica intege kuko riba ridahujwe n’ibihe, bikaba byatuma n’inzego z’ubutabera zidakora inshingano zazo uko bikwiye.26 [25] Urukiko rurasanga icyakora Lord Tom Bingham avuga ko mu gihe cyo gukoresha “purposive principle”, Urukiko rugomba kwitondera ibi bikurikira kugira ngo rutarengera mu gukoresha ububasha bwarwo: (1) kutinjira mu masezerano abantu ku giti cyabo bakoze ku bushake hakurikijwe amategeko yari ariho kandi bazi ingaruka z’ibyo bemeranyije; (2) kudashyiraho imirongo ubundi igomba gushyirwaho n’Umushingamategeko agena amahame remezo, ibisobanuro n’imbibi byayo; (3) kutinjira mu bibazo bisaba ko hashyirwaho politiki ya Leta ku kintu runaka kitavugwaho rumwe muri sosiyete; (4) kutinjira mu kibazo Umushingamategeko yatangiye gusuzuma; (5) kudasesengura ibibazo bidafite aho bihuriye n’inshingano zisanzwe z’Urukiko.27
24 Reba urubanza Civ 1er, 11 Mai 2017, n° 16-15.549 et 16-60115. 25 “Encore convient-il de ne pas exagérer cette exclusion de l’interprétation en cas de termes clairs, parce qu’il est souvent difficile de distinguer un terme clair d’un terme obscur et parce que le sens de certains termes, clair dans le langage courant, peut cesser de l’être dans le language juridique. De toute façon, il est fait exception à la règle si l’application d’un texte clair aboutit à quelque absurdité: claris cessat in absurditas...” Reba François Terré et Nicolas Molfessis, Introduction générale au droit, Paris, Dalloz, 2021, p.792-793. 26 “When disputes arise, whether between citizens or between a citizen and the government, they are to be resolved in accordance with the law, and that is a matter for the judicial arm of the state. In this regard it is for the judiciary to decide what is the law, not the legislature or the executive…the essential function of the courts in respect of statutes is to apply and give effect to them. Rigidity in the operation of a legal system is a sign of weakness, not strength. It deprives a legal system of necessary elasticity. Far from achieving a constitutionally exemplary result, it can produce a legal system unable to function effectively in changing times.” Reba National Westminster Bank Plc V Spectrum Plus Ltd & Others [2005] UKHL 41, igika cya 31, 36 n’icya 41. 27“There are however various situations in which most judges, even the reformist, majoritarian tendancy, would regard one or other of these signs as opposite. Such situations would include: (1) Where reasonable and right-minded citizens have legitimately ordered their affairs on the basis of a certain understanding of the law. As Lord Reid put it: And there is another sphere where we have got to be careful. People rely on the certainty of the law in settling their affairs, in particular in making contracts and settlements. It would be very wrong if Judges were to disregard or innovate on what can fairly be regarded as settled law in matters of this kind. (2) Where, although a rule of law is seen to be defective, its amendment calls for a detailed legislative code, with qualifications, exceptions and safeguards which cannot feasibly be introduced by judicial decisions. Such cases call for a rule of judicial abstinence, particularly where wise and effective reform of the law calls for research and consultation of a kind which no Court of law is fitted to undertake. (3) Where the question involves an issue of current social policy on which there is no consensus within the community… (4)
## Page 11
[26] Hashingiwe ku bimaze gusobanurwa haruguru, Urukiko rurasanga mu gihe ingingo ya 178, igika cya gatatu n’icya gatanu itari mu bwoko bw’amategeko arebwa n’irengayobora ryavuzwe mu gika kibanza. Biri mu nshingano z’Urukiko kuyuzuza kugira ngo amagambo yayo ahuzwe n’icyari kigenderewe n’Umushingamategeko kuko atari agamije ko uwatakambye ahabwa ibyo adafitiye cyangwa adashobora kugiraho uburenganzira. [27] Ibimaze gusobanurwa haruguru birebewe hamwe byumvikanisha ko irengayobora ku ihame rya “silence vaut acceptation” riteganywa n’ingingo ya 178, igika cya gatatu n’icya gatanu y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru ari ngombwa. Irengayobora rishobora kubaho mu buryo bubiri: kugena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko kwemererwa, ibisigaye byose bigafatwa ko utasubijwe aba yahakaniwe cyangwa kugena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bifatwa nko guhakanirwa noneho ku bindi byemezo byose bisigaye uwatakambye yaba adasubijwe agafatwa ko yemerewe ibyo yasabaga. [28] Urukiko rurasanga, rushingiye ku kuba Umushingamategeko yarifuje gushyiraho ihame rya “silence vaut acceptation”, irengayobora rigomba kugena ubwoko bw’ibyemezo aho kudasubizwa bivuze guhakanirwa, noneho ibyemezo byose bitari muri ubwo bwoko bigafatwa ko mu gihe uwatakambye atasubijwe aba yemerewe ibyo yatakambiye. Ibyemezo rero bidakwiye gukoreshwaho ihame rya “silence vaut acceptation” bishobora nko gushyirwa mu byiciro bikurikira: - Ibijyanye n’umutekano w’igihugu, umutekano cyangwa ituze rusange rya rubanda, ukwishyira no kwizana kw’abaturage, uburenganzira buteganywa n’Itegeko Nshinga cyangwa andi mategeko ashyiraho uburenganzira bw’ibanze; - Ibijyanye n’inshingano z’igihugu ku rwego rw’Akarere cyangwa mpuzamahanga; - Ibijyanye no kwishyura cyangwa kwishyuza amafaranga Urwego rwa Leta; - Ibitareba uburenganzira bwite bw’uwatakambye; - Ibyo amategeko cyangwa amabwiriza abigenga asanzwe ateganya ko kudasubizwa ari uguhakanirwa; - Ibijyanye no gutakambira cyangwa kujuririra ibyemezo by’Ubuyobozi bitemerera umuntu ibyo yasabaga (réclamations ou recours administratifs contre une décision défavorable); - Ibijyanye n’imikoranire hagati y’urwego rw’ubuyobozi n’abakozi barwo; - Ibijyanye n’inyandiko cyangwa ibyangombwa bitangwa n’inzego z’ubuyobozi. [29] Ku bijyanye n’uru rubanza, Urukiko rurasanga nk’uko byagaragajwe haruguru, dosiye y’urubanza irimo ibaruwa nimero/Réf.: Let 001/Bat/NM/01/2022 yo ku wa 04/01/2022, Me Nkundabarashi Moïse, nk’Umukuru w’Urugaga rw’Abavoka, yandikiye Rukundo Innocent amumenyesha ko nyuma yo gusanga hari Iteka rya Minisitiri w’Intebe rimwirukana burundu ku murimo w’Ubushinjacyaha yakoraga kandi icyo cyemezo kikaba kikiriho atakwemererwa kurahira. Iki cyemezo nicyo Rukundo Innocent yatakambiye cyangwa yajuririye ku wa 07/01/2022, ariko ntiyasubizwa mu gihe cy’ukwezi kumwe. Bigaragarira Urukiko ko ku ikubitiro, Rukundo Innocent yari yahawe ibisobanuro ku mpamvu zatumye avanwa ku rutonde ariko ntiyanyurwa, arinacyo cyatumye abijuririra. [30] Urukiko rurasanga nubwo Rukundo Innocent ari guharanira uburenganzira bwe ku giti cye bwo kuba Avoka, kuba yari yasubijwe ntanyurwe agatakambira icyemezo cyafashwe bishyira itakamba rye mu rwego rw’ibitagengwa n’ihame ry’uko kudasubizwa ari ukwemererwa (silence vaut
Where an issue is the subject of current legislative activity… (5) Where the issue arises in a field far removed far from ordinary judicial experience…” Reba Tom Bingham, The Business of Judging: Selected Essays and Speeches 1985- 1999, Oxford, Oxford University Press, 2000, pp. 31-32.
## Page 12
acceptation), ahubwo kudasubizwa ni uguhakanirwa (silence vaut rejet/refus). Uko guhakanirwa ibyo yumva afiteho uburenganzira nibyo bituma aregera Urukiko kugira ngo rusuzume ishingiro by’ibyo yasabaga urwego rw’ubuyobozi. [31] Hashingiwe ku bisobanuro byose bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga, nk’uko byasobanuwe haruguru, Umushingamategeko ajya gushyiraho ingingo ya 178, igika cya gatatu n’icya gatanu, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru, atari agamije ko uwatakambye ntasubizwe ahabwa n’ibyo adafiteho uburenganzira. 2. Kumenya niba Rukundo Innocent agomba kwemererwa kurahizwa mu Rugaga rw’Abavoka [32] Rukundo Innocent na Me Sebintu Nkinzingabo Jotham umwunganira bavuga ko Urugaga rw’Abavoka rwangiye Rukundo Innocent kurahira rumuhoye kuba yarirukanywe mu Bushinjacyaha, nyamara rwirengagiza ko ingingo ya 6 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, rikanagena imitunganyirize n’imikorere byarwo ntaho iteganya ko kwirukanwa mu kazi ka Leta ari impamvu ibuza umuntu kuba Avoka, ndetse ko bitanavuze ko agomba kuba igicibwa ku buryo uwirukanwe atazagira akandi kazi ahabwa mu gihugu. Basobanura ko ubunyangamugayo butareberwa ku kuba umukozi yarirukanywe mu kazi, ndetse ko kwirukanwa mu kazi bidakwiye kuremerezwa cyane kurusha igihano cy’igifungo kuko uwahanishijwe igifungo kiri munsi y’amezi atandatu we yemerewe kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka. [33] Bavuga kandi ko atari ubwa mbere umuntu wirukanywe mu bakozi ba Leta yaba arahijwe nka Avoka, aho batanga urugero rw’abitwa Kamagaju Béatrice na Kagabo Théoneste, nabo bahoze ari abashinjacyaha, birukaniwe amakosa y’akazi bemerewe kuba ba Avoka.28 Urundi rugero batanga ni urw’uwitwa Sebintu Nkinzingabo Jotham wari wangiwe kurahizwa kuko yari yarirukanwe mu bacamanza, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga asaba Urugaga rw’Abavoka kubahiriza amategeko ari nacyo cyavuyemo ko arahizwa nka Avoka. Bavuga ko kugeza ubu Urugaga rw’Abavoka rutabasha kugaragaza ko abirukanwe mu kazi bakaza kurahizwa nk’abavoka aribo bafite imyitwarire mibi kurusha abandi ba Avoka ku buryo ari ngombwa gukumira ko undi mukozi wirukanwe yinjizwa mu Rugaga rw’Abavoka. [34] Bakomeza bavuga ko inkiko arizo murinzi w’uburenganzira n’ubwisanzure bya muntu, ariyo mpamvu basaba Urukiko rw’Ikirenga kwemeza ko Rukundo Innocent akwiye gufatwa nk’abandi kuko kubibona ukundi byaba binyuranyije n’ibiteganywa n’ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe 2015. Basanga iby’Urugaga rw’Abavoka ruburanisha ko hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 51 y’Itegeko rishyiraho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, rikanagena imitunganyirize n’imikorere byarwo, iteganya ko mu kazi, Avoka agomba kwiyubaha, kugira ikinyabupfura, ubushishozi, kuvugisha ukuri no kurengera inyungu z’abamugana, bityo ko kwirukanwa kwa Rukundo Innocent mu Bushinjacyaha ari ikimenyetso cy’uko izo ndangagaciro ntazo afite, atari ukuri, kuko izo ndangagaciro zireba Avoka warahijwe aho kureba umukandida, kandi Urugaga rukaba rutagaragaza ko kuva aho yirukaniwe yaranzwe n’imyitwarire mibi. [35] Basoza bavuga ko Amategeko Ngengamikorere y’Urugaga rw’Abavoka adakwiye gukoreshwa muri uru rubanza ku bw’impamvu zikurikira:
28Muri izo ngero atanga harimo Kagabo Théoneste wirukanwe hakurikijwe Iteka rya Minisitiri w’Intebe No 202/03 ryo ku wa 12/09/2019 ubu akaba ari Avoka, afite nimero 1670/T/2020 ndetse na Kamagaju Béatrice wirukanwe hakurijwe Iteka rya Minisitiri w’Intebe No 33/03 ryo ku wa 18/03/2014, nawe akaba ari Avoka, afite nimero 1407/T/2019.
## Page 13
- Kuba ayo mategeko ngengamikorere nta gaciro afite kuko atatangajwe mu Igazeti ya Leta nk’uko biteganywa n’ingingo yayo ya 213;29 - Kuba amategeko ngengamikorere cyane cyane ingingo yayo ya 79 Urugaga ruburanisha adashobora kuvuguruza ibiteganywa n’ingingo ya 6 y’Itegeko rishyiraho Urugaga rw’Abavoka kuko ntaho iyi ngingo iteganya ko kugira ngo ube Avoka ugomba kugaragaza niba utarigeze uhanirwa amakosa y’akazi, ibi akaba aribyo byatanzweho umucyo n’urwandiko rwa Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga ku kibazo cya Sebintu Nkinzingabo Jotham. [36] Me Bimenyimana Eric na Me Sebaziga Museruka Sophonie, baburanira Urugaga rw’Abavoka, bavuga ko inyandiko yitwa déclaration sur honneur ihabwa umukandida wese wifuza kuba Avoka, kugira ngo ahamye ko ari inyangamugayo, uyuzuza akaba asabwa guhamya ko atafatiwe ibihano bitandukanye harimo n’iby’imyitwarire, kandi ko amakuru ayiriho agomba kuza ashimangira ibiri kuri “curriculum vitae na clearance certificate”. Bavuga ko Rukundo Innocent yujuje izo nyandiko ku wa 19/04/2021, abikora yaramaze kwirukanwa, ariko ntiyahingutsa iby’uko yirukaniwe amakosa akomeye mu Bushinjacyaha ndetse na “form” yahawe n’Urugaga ntiyayikoresha kandi ko kutayikoresha yabikoze nkana agamije guhisha ukuri. [37] Basobanura ko ubwo itariki yo kurahira yari yegereje aribwo Urugaga rwamenye ko Rukundo Innocent yirukanwe mu Bushinjacyaha, kandi ko mu byo yazize harimo no kuba yarakaga abaturage ruswa, rusuzumye rusanga hari n’Iteka rya Ministiri w’Intebe N° 011/03 ryo ku wa 07/06/2021 ryatangajwe mu Igazeti ya Leta yo ku wa 14/06/2021 rimwirukana burundu kubera amakosa akomeye. Bavuga ko ibi byose bigaragaza ko Rukundo Innocent atari indakemwa mu mico no mu myifatire ku buryo yakwemerewa kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka. [38] Bavuga na none ko Amategeko Ngengamikorere y’Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda ariyo agenga ibikorwa byarwo bya buri munsi, ko nubwo ataratangazwa mu Igazeti ya Leta yemejwe n’Inama y’Urugaga, ko kuva yemezwa yahise atangira gukoreshwa, ndetse ko ingingo ya 79, agace ka 6 a. na b. ariyo yashingiweho hatangwa itangazo rihamagarira abakandida kuza mu Rugaga kandi ko iyo ngingo iteganya ko ushaka kuba avoka agomba kugaragaza ibi bikurikira: - kuba nta wundi murimo akora itegeko riteganya ko utabangikanywa no kuba Umwavoka; - kuba mu mirimo ye nta kintu yigeze akora cyatuma atemererwa gushyirwa ku rutonde kiramutse kimenyekanye; ndetse no - kuba atarigeze akatirwa, haba muri Repubulika y’u Rwanda cyangwa mu mahanga, igihano mu rwego mpanabyaha cyangwa kubera amakosa y’imyitwarire, kandi akaba atarigeze ahabwa imbabazi cyangwa ngo ahanagurweho ubusembwa biturutse kuri bene icyo gihano. [39] Bavuga ko nyuma y’uko Rukundo Innocent yangiwe kurahira, yasabwe ibisobanuro ku mpamvu atavugishije ukuri, asubiza ko Iteka rya Minisitiri w’Intebe ridakwiye kumugiraho ingaruka kuko ryasohotse nyuma y’itangazo ry’Urugaga rw’Abavoka rihamagarira abantu kuba ba Avoka, nyamara iryo Teka rishyira mu bikorwa ibyemezo by’Inama Nkuru y’Ubushinjacyaha ndetse n’Inama y’Abaminisitiri, Rukundo Innocent yari asanzwe azi. Bavuga ko mu gace ka 8 k’itangazo, abakandida bibukijwe ko buri wese agomba kuba yujuje ibiteganywa n’ingingo ya 79 y’Amategeko Ngengamikorere, bityo kuba Rukundo Innocent adahakana ko yirukaniwe amakosa akomeye kandi bikaba byaramenyekanye atararahira, ntacyabuzaga Urugaga guhagarika umugenzo w’iryo rahira.
29Ingingo ya 213 iteganya ko aya mategeko ngengamikorere atangira gukurikizwa umunsi yemerejweho n’Inama y’Urugaga kandi azatangazwa mu Igazeti ya Leta ya Repubulika y’u Rwanda.
## Page 14
[40] Ku bijyanye n’ibyo Rukundo Innocent avuga ko hari abandi bakozi b’Ubushinjacyaha cyangwa b’Ubucamanza birukanwe nyamara bakemererwa kurahira mu Rugaga rw’Abavoka, Me Bimenyimana Eric na Me Sebaziga Museruka Sophonie bavuga ko dosiye ya buri mukandida isuzumwa ukwayo, kandi ko kuba hari abandi birukaniwe amakosa nk’aye barahijwe, bitavuze ko Urugaga rw’Abavoka rutegetswe kumurahiza nawe. Bavuga ko Urugaga rw’Abavoka rwatangiye inzira yo gukosora imikorere yarwo, ko gukumira irahira rya Rukundo Innocent bihura n’icyo cyerekezo cyo kutinjiza mu mwuga w’Abavoka abantu byagaragaye ko batawukwiriye kuko bafite imyitwarire idahwitse. UKO URUKIKO RUBIBONA [41] Ingingo ya 6 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, rikanagena imitunganyirize n’imikorere byarwo iteganya ko ntawe ushobora gukora umwuga w’ubwavoka cyangwa gukora imirimo ijyana nawo atujuje ibyangombwa bikurikira: - kuba afite ubwenegihugu bw’ubunyarwanda; - kuba afite nibura impamyabumenyi y’icyiciro cya 2 cya Kaminuza mu by’amategeko cyangwa ihwanye nayo; - kuba afite impamyabushobozi y’Ikigo cyo Kwigisha no Guteza imbere Amategeko yemewe na Leta cyangwa irihwanye naryo; - kuba atarigeze ahanishwa ku buryo budasubirwaho igihano cy’igifungo kingana cyangwa kirenze amezi atandatu (6); - kuba yaratsinze ikizamini cyateguwe n’Urugaga; - kuba atarahamwe n’icyaha cya jenoside yakorewe Abatutsi; - kuba atarahamwe n’icyaha cy’ingengabitekerezo ya jenoside n’ibindi byaha bifitanye isano na yo ... [42] Ingingo ya 79, agace ka 6, y’Amategeko Ngengamikorere y’Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda iteganya ko inyandiko y’umukandida wifuza kwandikwa ku rutonde rw’Abavoka cyangwa urw’abimenyereza umwuga igomba kugaragaza ko: - ko nta wundi murimo akora itegeko riteganya ko utabangikanywa no kuba Umwavoka; ko mu mirimo ye nta kintu yigeze akora cyatuma atemererwa gushyirwa ku rutonde kiramutse kimenyekanye; - ko atigeze akatirwa, haba muri Repubulika y’u Rwanda cyangwa mu mahanga, igihano mu rwego mpanabyaha cyangwa kubera amakosa y’imyitwarire, cyangwa ko atigeze ahabwa imbabazi cyangwa ngo ahanagurweho ubusembwa biturutse kuri bene icyo gihano; […] [43] Dosiye y’urubanza irimo itangazo ryo ku wa 15/04/2021 rigaragaza ibisabwa umukandida kugira ngo yinjire mu Rugaga rw’Abavoka. Agace ka munane k’iryo tangazo gasaba buri mu kandida gutanga “Inyandiko ihamya ko atigeze akatirwa, haba muri Repubulika y’u Rwanda cyangwa mu mahanga, igihano mu rwego rw’imyitwarire cyangwa rw’ubutegetsi kubera amakosa akomeye y’imyitwarire cyangwa ku cyaha cyangwa ko atigeze ahabwa imbabazi cyangwa ngo ahanagurweho ubusembwa biturutse kuri bene icyo gihano (A written statement by which the person concerned certifies that he/she has never, in Republic of Rwanda or abroad, been convicted of any disciplinary or administrative sanction due to gross misconduct or criminal offence or that he/she has been pardoned or rehabilitated following such conviction).
## Page 15
[44] Dosiye y’urubanza irimo na none ibyangombwa Rukundo Innocent yatanze mu Rugaga rw’Abavoka. Icyemezo cya munani Rukundo Innocent yatanze cyitwa “Clearance Certificate”. Icyo cyemezo kigira giti: “I, Innocent Rukundo, certify that I have never been definitely convicted of any offence in the Republic of Rwanda or abroad. I hereby declare that this statement contains nothing other than the truth.” [45] Ikibazo kigomba gusuzumwa n’uru Rukiko ni icyo kumenya niba Rukundo Innocent yari yujuje ibisabwa kugira ngo yemererwe kurahizwa nka Avoka. Rukundo Innocent avuga ko icyamubereye inkomyi ari amakosa y’imyitwarire yahaniwe akiri Umushinjacyaha nyamara ibyo bikaba ntaho Itegeko rigenga Urugaga rw’Abavoka riteganya ko biri mu bizitira umukandida ushaka kuba Avoka. Avuga kandi ko iyo mpamvu itari ikwiye gukoreshwa kuri we gusa kuko mu mikorere y’Urugaga rw’Abavoka bigaragara ko hari abandi bari abakozi b’Ubushinjacyaha ndetse n’inkiko bahamwe n’amakosa y’imyitwarire ndetse barayahanirwa ariko Urugaga rw’Abavoka rwemera kubakira. Urugaga rw’Abavoka ruvuga ko nubwo rwakiriye dosiye ya Rukundo Innocent, agakoreshwa ikizamini ndetse akagitsinda, mbere gato y’uko arahizwa, rwamenye ko atubahirije bimwe mu byo yasabwaga mu gace ka munani k’itangazo rimuhamagirira kuba umukandida aribyo kuba atarigeze akatirwa igihano mu rwego rw’imyitwarire cyangwa rw’ubutegetsi kubera amakosa akomeye y’imyitwarire. [46] Urukiko rurasanga hejuru y’ibyangombwa birindwi bisabwa n’ingingo ya 6 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, rikanagena imitunganyirize n’imikorere byarwo kugira ngo umuntu yemererwe kuba Avoka, ku bakandida b’Abanyarwanda, inyandiko yitwa “Requirements for application to the Rwanda Bar Association” yongeraho ibyangombwa bine bikurikira: - urwandiko rusaba (application letter addressed to the President of the Rwanda Bar Association (clearly indicating whether you are applying for the admission to the Roll of Advocates or to the list of intern advocates); - umwirondoro (curriculum vitae); - inyandiko yemeza ko usaba atigeze ahanirwa amakosa akomeye y’imyitwarire cyangwa ibyaha kandi ko niba byarabaye yahawe imbabazi cyangwa ihanagurabusembwa (A written statement by which the person concerned certifies that he/she has never, in Republic of Rwanda or abroad been convicted of any disciplinary or administrative sanction due to gross misconduct or criminal offence or that he/she has been pardoned or rehabilitated following such conditions); - ifoto ngufi nshya kandi y’ibara ifotorewe ku gitambaro cy’umweru (one recent passport size photograph in colour on white background). [47] Urukiko rurasanga dosiye y’urubanza igaragaza ko ibyangombwa byose, byaba ibiteganywa n’ingingo ya 6 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo kuwa 11/09/2013 ryavuzwe haruguru cyangwa ibyongereweho n’inyandiko yitwa “Requirements for application to the Rwanda Bar Association”, Rukundo Innocent yabitanze uretse igihamya ko atigeze yirukanirwa amakosa y’imyitwarire akomeye. Bigaragarira Urukiko ko umwirondoro ugaragaza ko nta wundi murimo akora ubangikanye no kuba Avoka, inyandiko yemeza ko uregwa atigeze ahanirwa amakosa akomeye y’imyitwarire cyangwa mpanabyaha mu Rwanda cyangwa mu mahanga cyangwa ko niba yarayahaniwe yahawe imbabazi cyangwa ihanagurabusembwa biri mu byangombwa biteganywa n’ingingo ya 79, agace ka 6, y’Amategeko Ngengamikorere y’urugaga rw’abavoka yo ku wa 16/09/2014 yibukijwe haruguru. Urukiko rurasanga kandi ntacyabuzaga ko aya Mategeko Ngengamikorere ashingirwaho bitewe nuko atasohotse mu Igazeti ya Leta, kuko ingingo yayo ya 213 iteganya ko atangira gukurikizwa umunsi yemerejweho n’Inama y’Urugaga kandi azatangazwa mu Igazeti ya Leta ya Repubulika y’u Rwanda.
## Page 16
Kuba ataratangazwa mu Igazeti ya Leta ntibyatuma atagira agaciro, mu gihe Inama y’Urugaga yemeje ko atangira gukurikizwa akimara kwemezwa. [48] Ku birebana n’ibyo Rukundo Innocent aburanisha by’uko Kamagaju Béatrice, Kagabo Théoneste ndetse na Sebintu Nkinzingabo Jotham30 birukanywe mu bakozi ba Leta hanyuma bemererwa kurahira mu Rugaga rw’Abavoka, ashaka kumvikanisha ko kutemererwa guhabwa ibyo yatakambiye byaba ari ukutamufata kimwe na bagenzi be, igitekerezo cye cyakwemerwa gusa mu gihe yaba agaragaza ko abo yigereranya nabo bari bafite uburenganzira bwo kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka, hanyuma we akabwimwa, cyane cyane ko nawe ubwe yivugira ko birukaniwe amakosa akomeye y’imyitwarire kandi ko ibyemezo bibirukana byari bigifite agaciro. Kuba baba baremerewe kurahira mu Rugaga rw’Abavoka bitari bikwiye ntabwo aribyo byamuhesha uburenganzira bwo kurahira nka Avoka. [49] Urukiko rurasanga na none inyandiko yitwa “Requirements for application to the Rwanda Bar Association” yo ku wa 19/08/2022 yararebaga abakandida bose batangiye ibyangombwa rimwe na Rukundo Innocent. Muri icyo cyiciro, ntaho Rukundo Innocent agaragaza ko hari bagenzi be nabo birukaniwe amakosa akomeye y’imyitwarire batahawe imbabazi cyangwa ihanagurabusembwa Urugaga rw’Abavoka rwarahije, bityo ibyo avuga ko uburenganzira bwe bwo kureshyeshywa n’abandi buteganywa n’ingingo ya 15 y’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo ku wa 04 Kamena 2003 ryavuguruwe mu 2015,31 butubahirijwe bikaba nta shingiro bifite. [50] Urukiko rurasanga ubwo Rukundo Innocent yasabaga kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka, urwo Rugaga rwari rwarashyizeho umurongo w’uko rutazakira abakandida birukaniwe amakosa akomeye y’imyitwarire bakiri mu gihano, ni ukuvaga abatarahabwa imbabazi cyangwa ihanagurabusembwa. Ibyo Rukundo Innocent avuga ko Urugaga rw’Abavoka rutagombaga gushingira ku birenze ibisabwa n’Itegeko nta shingiro bifite kuko ingingo ya 6 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo kuwa 11/09/2013 ryavuzwe haruguru yatanze imirongo migari ku bijyanye n’ibyangombwa by’ibanze bitagomba kubura muri dosiye y’umukandida. Ntabwo itegeko ryatanze ibisobanuro birambuye ku miterere ya bimwe muri ibyo byagombwa. Urugero ni nko kuba ritavuga ubwoko bw’icyangombwa kigaragaza ko umukandida ari umunyarwanda cyangwa umunyamahanga kuko hashobora gukoreshwa icyemezo cy’amavuko, irangamuntu, pasiporo cyangwa ibindi. Nta n’icyo rivuga ku bakandida bafite impamyabumenyi z’amahanga. [51] Urukiko rurasanga kandi ingingo ya 6 y’Itegeko Nº 83/2013 ryo ku wa 11/09/2013 ryavuzwe haruguru ntaho iteganya ko umukandida agomba kugaragaza ko adakora undi murimo utabangikanywa (incompatibités/incompatibilities) cyangwa ngo igaragaze indangagaciro zisabwa ugiye kwinjira mu Rugaga. Nyamara ingingo ya 38 n’iya 51 z’iryo tegeko ziteganya ibitabangikanywa n’umwuga w’ubwavoka ndetse n’indangagaciro Avoka asabwa. Ntiwaba ukora umwuga utabangikanywa no kuba Avoka ngo ubanze urahizwe nka Avoka ubone kuwureka. Nta n’ubwo wasabwa kugira indangagaciro ziranga Avoka ari uko umaze kurahizwa nka Avoka. Izo ndangagaciro ugomba kuba uzifite mu gihe cyo kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka noneho nyuma yo kuba Avoka, Urugaga rw’Abavoka n’izindi nzego zigatangira gusuzuma niba za ndangagaciro wasabwaga utararahira zigaragaza muri buri gikorwa ukora nka Avoka. Ibi bivuze ko mu gushyira mu bikorwa ibiteganywa n’ingingo ya 6, Urugaga rutagomba kuyisoma uko yanditse gusa (literal interpretation) cyangwa ngo ruyisome yonyinye, ahubwo rugomba kuyihuza n’ibiteganywa n’izindi ngingo z’iryo Tegeko ndetse n’iz’andi mategeko kugira ngo rubashe gusohora urutonde rwuzuye kandi rusobanura mu buryo bweruye ubwoko bw’ibyangombwa bisabwa umukandida kugira ngo
30 Kamagaju Béatrice na Kagabo Théoneste hatanzwe iteka rya Minisitiri w’Intebe ribirukana naho kuri Sebintu Nkinzingabo Jotham hatangwa urwandiko rwa Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga rusaba Urugaga rw’Abavoka gukurikiza amategeko. 31 Iyi ngingo ivuga ko abantu bose barareshya imbere y’amategeko. Itegeko ribarengera ku buryo bumwe.
## Page 17
yemererwe kuba Avoka kandi ku ruhande rw’Urugaga rw’Abavoka, ibyo ntibyafatwa nko kutubahiriza ibyo itegeko riteganya nk’uko Rukundo Innocent abiburanisha. [52] Urukiko rurasanga imyitwarire myiza ku muntu wese winjiye mu Rugaga rw’Abavoka atari we wenyine bifitiye akamaro. Avoka ufite imyitwarire mibi atakarizwa icyizere n’abakiliya, inkiko, bagenzi be ndetse bikaba byaba n’impamvu yo guhonyanga inyungu za rubanda aho kuzirengera. Bene iyo myitwarire mibi itesha agaciro Urugaga rw’Abavoka kandi igasiga icyasha n’abandi ba Avoka bubahiriza indangagaciro z’umwuga, rubanda igatekereza ko n’abandi ba Abova bameze nk’uwo wagaragaje imyitwarire mibi. Nubwo Itangazo ry’Inama Nkuru y’Ubushinjacyaha ryo ku wa 09/01/2021 ritavuga ubwoko bw’amakosa Rukundo Innocent yirukaniwe mu Bushinjacyaha, Iteka rya Minisitiri w’Intebe N° 011/03 ryo ku wa 07/06/2021 ryirukana ku kazi abashinjacyaha rikaba rivuga gusa ko rishingiye ku cyemezo cy’Inama y’Abaminisitiri yo ku itariki ya 05/05/2021 kandi ko Rukundo Innocent yirukaniwe amakosa akomeye, bigaragara ko ibyo byemezo byose byafashwe mbere yo ku wa 19/08/2022 ubwo Urugaga rw’Abavoka rwahamagariraga abantu kuba ba Avoka. [53] Urukiko rurasanga Rukundo Innocent yarandikiye Urugaga rw’Abavoka ku wa 21/04/2021 asaba kwemererwa kuba Avoka, haba muri urwo rwandiko cyangwa muri “Clearance Certification” yometseho ntaho ahingutsa iby’Ibyemezo by’Inama Nkuru y’Ubushinjacyaha bimwirukana burundu mu Bushinjacyaha kandi yari yarabimenyeshejwe mu Itangazo ryo ku wa 09/01/2021. Ibi bigaragaza ko Rukundo Innocent yabeshye nkana ko atirukaniwe amakosa akomeye y’imyitwarire ndetse ntiyatanga n’inyandiko ibivugaho mu byangombwa yatanze kandi yarabisabwaga n’agace ka 8 k’inyandiko yitwa “Requirements for application to the Rwanda Bar Association” yo ku wa 19/08/2022. Byongeye kandi, ibivugwa na Rukundo Innocent ko kuba yaratanze icyemezo cy’uko atigeze afungwa ari byo bigaragaza ubunyangamugayo bwe ntibyahabwa ishingiro kuko ibijyanye n’ikurikiranacyaha bitandukanye n’iby’amakosa y’imyitwarire. Kuba ku rwego rw’Urugaga rw’Abavoka, dosiye ya Rukundo Innocent itarasuzumwe uko bikwiye ngo bitume itakirwa hakiri kare ntabwo bivanaho ko Rukundo Innocent yatanze amakuru atari ukuri cyangwa ngo bivaneho ko iyo dosiye itari yuzuye. [54] Urukiko rurasanga hejuru yo kuba Rukundo Innocent atarujuje ibyo yasabwaga n’agace ka 8 k’inyandiko yitwa “Requirements for application to the Rwanda Bar Association” yo ku wa 19/08/2022, yahishe ukuri yari asanzwe azi, abikora nkana kugira ngo bidahungabanya inyungu yari agambiriye zo kwinjira mu Rugaga rw’Abavoka, iyo myitwarire ubwayo ihabanye n’inshingano yo kuba umunyakuri isabwa Avoka cyangwa ushaka kuba Avoka. Iyo nshingano niyo Avoka yubakiraho imikorere n’imikoranire ye n’abakiliya, izindi nzego ndetse n’Urugaga. Mu nyandiko yitwa “Le devoir de sincérité de l’avocat”, Roman Jordan yibutsa ko imikoranire ishingiye ku cyizere idashoboka iyo hari ugushidikanya ku bunyakuri, ubunyangamugayo no gukorera mu mucyo, ko izi ndangagaciro arizo umwuga w’Ubwavoka wubakiyeho kandi ko arizo zibutswa mu ndahiro ya buri Avoka mbere yo gutangira umwuga, akaba ari ingenzi mu gutuma inkiko zifata ibyemezo biciye mu mucyo.32 [55] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa haruguru, Urukiko rurasanga Rukundo Innocent atujuje ibyangombwa bisabwa n’amategeko byatuma arahira nka Avoka, bityo ikirego cye kikaba nta shingiro gifite. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO
32 “Les relations de confiance avec un avocat ne peuvent exister s’il y a doute sur l’honnêteté, la probité, la rectitude ou la sincérité de ce dernier: vir probus dicendi peritus. Ces vertus traditionnelles sont aussi des obligations professionnelles, ce que rappellent au demeurant la plupart des serments prononcés par l’avocat au début de sa carrière. Elles sont également les garants nécessaires de la sincérité judiciaire.” Reba Romain Jordan, Le devoir de sincérité de l’Avocat, Anwalts Revue De L’avocat, Avril 2018, p.175.
## Page 18
[56] Rwemeje ko kuba Rukundo Innocent yaratakambiye icyemezo kimuvana ku rutonde rw’abarahira mu Rugaga rw’Abavoka mu Rwanda ntasubizwe ubwabyo bitavuze ko yari yemerewe ibyo yatakambiraga. [57] Rwemeje ko Rukundo Innocent atagomba kurahizwa n’Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda.