RWANDA DEVELOPMENT BOARD v NANIYA N’ABANDI
RDB is not liable for damages because Munyaneza Jean Paul committed the crime intentionally for personal reasons, outside the direct scope of his employment duties, and not in pursuit of the employer's interests. Liability for damages attaches only when the employee acts within assigned functions and for the...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RC 0000/2021/SC
- Parties
- Applicant: Rwanda Development Board; Respondent: Naniya Sebiribiri, Nyirakamegeri Thérèse, Nyiramahirwe Emérance, Nyiramanovu, Nsanzabera Jean d’Amour, Baributsa Pierre, Mukabera Claudine, Nshimiyimana Fabrice, Umurengezi Viki, Abayisenga Yves, Mfitumukiza Daniel
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 20 May 2022
- Case Number
- RS/INJUST/RC 0000/2021/SC
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Final Judgment
- Outcome
- appeal allowed
- Legal Topics
- Employer Liability for Employee Acts, Compensation for Torts, Scope of Employment, Intentional Torts
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Rwanda Development Board
Applicant
Naniya Sebiribiri, Nyirakamegeri Thérèse, Nyiramahirwe Emérance, Nyiramanovu, Nsanzabera Jean d’Amour, Baributsa Pierre, Mukabera Claudine, Nshimiyimana Fabrice, Umurengezi Viki, Abayisenga Yves, Mfitumukiza Daniel
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether Rwanda Development Board is liable for damages arising from a crime committed by its employee Munyaneza Jean Paul
- 2 Whether the employee acted within the scope of employment when committing the crime
- 3 Whether damages should be awarded to the claimants
Ratio Decidendi
RDB is not liable for damages because Munyaneza Jean Paul committed the crime intentionally for personal reasons, outside the direct scope of his employment duties, and not in pursuit of the employer's interests. Liability for damages attaches only when the employee acts within assigned functions and for the employer's benefit.
Court Disposition
appeal allowed
Orders
- RDB is not liable for damages arising from the crime committed by Munyaneza Jean Paul.
- No damages are awarded to the claimants.
Full Case Text
Judgment text and source record
25 paragraphs
# RWANDA DEVELOPMENT BOARD v NANIYA N’ABANDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2022-05-20 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 0000/2021/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
RWANDA DEVELOPMENT BOARD v NANIYA N’ABANDI [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RS/INJUST/RC 0000/2021/SC (Cyanzayire, P.J, Kalimunda na Hitiyaremye, J.) 20 Gicurasi 2022] Amategeko mbonezamubano - Indishyi zikomoka ku cyaha cyakozwe n’umukozi ari mu kazi - Umukozi wakoze icyaha cyangwa ikosa ku bushake mu buryo budafitanye isano itaziguye n’inshingano ze z’akazi ni we ku giti cye ugomba kwirengera ingaruka z’icyo cyaha cyangwa iryo kosa, kabone n’ubwo byaba byabaye ari ku kazi. Muri izo ngaruka hakaba harimo no kuryozwa indishyi zikomoka ku byo yangije. Amategeko mbonezamubano - Igikorwa iyo nta tegeko rijyanye n’ikiburanwa rihari - Iyo nta tegeko rijyanye n’ikiburanwa rihari, umucamanza ashobora gushingira ku mategeko asanga yashyiraho mu gihe yaba ashinzwe kuyashyiraho yifashishije ibyemezo byagiye bifatwa n’inkiko, umuco, amahame rusange agenga amategeko n’inyandiko z’abahanga mu mategeko. Incamake y’ikibazo: Umukozi w’ikigo cy’Igihugu gishinzwe Iterambere (RDB) witwa Munyaneza Jean Paul ubwo yajyaga gushakisha hanze y’ishyamba ababa batemye ibiti byo mu ishyamba yageze mu rugo rwa Sibomana Simon baza kugirana intonganya hanyuma uyu mukozi aza kurasa Sibomana Simon. Uyu mukozi yaje guhamwa n’icyaha cy’ubwicanyi hanyuma RDB iregwa ikirego gisaba indishyi mu Rukiko rukuru urugereko rwa Musanze. Urukiko rwategetse RDB gutanga indishyi zikomoka ku cyaha cy’ubwicanyi uwari umukozi wayo yakoreye Sibomana Simon. RDB yajuririye urwo rubanza mu rukiko rw’ubujurire ivuga ko Urukiko rukuru rwashingiye ku mategeko atakiriho mu gihe rwacaga urubanza rubategeka indishyi. Abaregera indishyi nabo batanze inzitizi yo kutakira ubwo bujurire bavuga ko urukiko nta kosa rwakoze kuko mu gihe icyo kirego cyatangwaga ayo mategeko yari agikoreshwa kandi ko Urukiko rw’Ubujurire nta bubasha rufite ku bujurire bwa kabiri bwa RDB kuko n’indishyi zategetswe mu rubanza rujuririrwa zitageze kuri 75.000.000 Frw. Urukiko rw’Ubujurire rwemeje ko inzitizi yatanzwe n’abaregera indishyi ifite ishingiro, bityo ko ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na RDB butakiriwe kuko butari mu bubasha bwarwo. Umuyobozi wa RDB yandikiye Perezida w’Uurkiko rw’Ikirenga asaba ko urwo rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane asobanura ko nubwo uwakoze icyaha yari umukozi wayo ariko ko icyo cyaha yagikoze atari mu nshingano ze. Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yemeje ko urwo rubanza rwongera kuburanishwa. Urukiko rw’ikirenga ruburanisha urwo rubanza rwasobanuye ko urukiko rukuru rwashingiye ku gitabo cya III cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano yavuyeho (CCL III) bityo ko urukiko rw’ubujurire bwagombaga kuba bwarakiriye ubujurire bwatanzwe na RDB hanyuma rwemeza ko urwo rubanza ruburanishwa mu mizi harebwa ubujurire bwa RDB. Iyi ivuga ko uwari umukozi wayo wakoze icyaha gikomokaho indishyi yaciwe, ko mu gihe yagikoraga atari mu nshingano ze kuko cyabereye hanze ya Pariki y’Ibirunga aho umukozi akorera akazi kandi kikaba cyarabaye nyuma y’amasaha y’akazi bityo n’izo ndishyi zikaba zidakwiye.
## Page 2
Abaregera indishyi bo bavuga ko Munyaneza Jean Paul yakoze icyo cyaha ari mu nshingano ze kuko yagikoze mu masaha y’akazi, akagikorera aho asanzwe akorera akazi kandi ko yagikoresheje imbunda yahawe n’umukoresha we. Incamake y’icyemezo: 1. Munyaneza Jean Paul wari umukozi wa RDB ubwo yarasaga Sibomana Simon biturutse ku ntonganya, mu gukora icyo cyaha nubwo yari mu kazi nta nyungu z’umukoresha yari akurikiranye ahubwo ari inyungu ze bwite kuko yabikoze yitabara kandi ko kurasa nyakwigendera ntibyari mu nshingano yahawe n’umukoresha. 2. Nta ndishyi zigomba gutangwa muri uru rubanza kubera ko abazisaba ntacyo batsindiye. Ubujurire bufite ishingiro Nta ndishyi zigomba gutangwa muri uru rubanza Urubanza rwaciwe n’urukiko rukuru urugereko rwa Musanze ruhindutse mu ngingo zarwo zose. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 9. Nta manza zifashishijwe Inyandiko z’abahanga: François Terré et al, Droit civil, Les obligations, 11ème éd., Dalloz, 2013, § 840. Philippe Malaurie, et al, Droit des obligations, 10ème éd., LGDJ, 2018, § 161.B, § 162 et § 163.
## Page 3
Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rubavu, Naniya Sebiribiri, Nyirakamegeri Thérèse, Nyiramahirwe Emérance, Nyiramanovu, Nsanzabera Jean d’Amour, Baributsa Pierre, Mukabera Claudine, Nshimiyimana Fabrice, Umurengezi Viki, Abayisenga Yves na Mfitumukiza Daniel barega RDB ko yaryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cyo kwica Sibomana Simon cyakozwe na Munyaneza Jean Paul wari umukozi wayo nk’uko cyamuhamye mu manza N° RP 00503/2017/TGI/RBV na RPA 00221/2018/HC/MUS. Mu iburanisha, uburanira RDB yatanze inzitizi y’uko abaregeye indishyi bareze utaragombaga kuregwa, ko hagombaga kuregwa uwahamijwe icyaha kuko icyaha ari gatozi. [2] Ku itariki ya 15/11/2019, Urukiko Rwisumbuye rwa Rubavu rwaciye urubanza N° RC 00049/2019/TGI/RBV rwemeza ko inzitizi yatanzwe na RDB ifite ishingiro, ko abaregeye indishyi bareze RDB kandi itaragombaga kuregwa kuko icyaha ari gatozi, bityo ko kuba itararyojwe icyaha cyakozwe na Munyaneza Jean Paul, ntaho yahera inaryozwa indishyi ku cyaha itakoze. Mu kugera kuri uwo mwanzuro, Urukiko rwashingiye ku ngingo ya 29 y’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu mwaka wa 2003 ryavuguruwe mu wa 2015, ku murongo watanzwe mu rubanza N° RP 0009/11/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, ku itariki ya 09/11/2012, ndetse no mu rubanza n° RPA 0148/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku itariki ya 24/03/2016. [3] Naniya Sebiribiri na bagenzi be bajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, bavuga ko Urukiko rubanza rwitiranyije ibintu rubifata uko bitari, rushingira ku ngingo ya 29 y’Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda kandi nyamara icyaregewe atari uburyozwacyaha (la responsabilité pénale), ko ahubwo haregewe indishyi zisabwa ugomba kuzishyura (personne civilement responsable). RDB yakomeje gushimangira ko harezwe utaragombaga kuregwa, bityo isaba Urukiko ko ubujurire bwatanzwe n’abaregera indishyi butahabwa ishingiro. [4] Ku itariki ya 25/06/2020, urwo Rukiko rwaciye urubanza N° RCA 00115/2019/HC/MUS rwemeza ko ubujurire bwatanzwe n’abaregera indishyi bufite ishingiro kuri bimwe, ko RDB ifite inshingano zo kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha umukozi wayo yakoze ari mu kazi, bityo, rushingiye ku ngingo ya 260 y’Igitabo cya gatatu cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano (CCL III) yakurikizwaga igihe icyaha cyakorwaga n’igihe batangaga ikirego, ruyitegeka guha abaregera indishyi 14.064.000 Frw no kubasubiza amafaranga y’ingwate y’amagarama y’urubanza. [5] RDB, ishingiye ku ngingo ya 52, igika cya 2, agace ka 3, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’Inkiko, yajuririye Urukiko rw’Ubujurire ivuga ko Urukiko
## Page 4
Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rwayitegetse gutanga indishyi zikomoka ku cyaha rushingiye ku mategeko atakiriho, ko kandi nta ndishyi yari ikwiye kuryozwa kuko icyaha cyakozwe n’uwari umukozi wayo mu gihe atari mu kazi. [6] Uburanira Naniya Sebiribiri na bagenzi be yatanze inzitizi yo kutakira ubujurire bwatanzwe na RDB, avuga ko nta mpamvu yo gushingira ku ngingo imaze kuvugwa kubera ko Igitabo cya gatatu cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano (CCL III) cyashingiweho cyari kigikoreshwa ubwo ikirego cyatangwaga mu Rukiko, ko Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, mu kugishingiraho nta kosa rwakoze, bityo ko Urukiko rw’Ubujurire nta bubasha rufite ku bujurire bwa kabiri bwa RDB kuko n’indishyi zategetswe mu rubanza rujuririrwa zitageze kuri 75.000.000 Frw. [7] Ku itariki ya 12/03/2021, Urukiko rw’Ubujurire rwaciye urubanza N° RCAA 00016/2020/CA rwemeza ko inzitizi yatanzwe na Naniya Sebiribiri na bagenzi be ifite ishingiro, bityo ko ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na RDB butakiriwe kuko butari mu bubasha bwarwo. [8] Nyuma yo kubona icyo cyemezo, Umuyobozi Mukuru wa RDB yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga asaba ko urubanza N° RCAA 00016/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku itariki ya 12/03/2021 rwasubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Amaze gusuzuma ubwo busabe, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yemeje ko urwo rubanza rwongera kuburanishwa, ruhabwa N° RS/INJUST/RC 00004/2021/SC. [9] Mu myanzuro ye, uhagarariye RDB avuga ko akarengane kari mu rubanza rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ari uko rwiyambuye ububasha ruvuga ko mu guca urubanza, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, nta makosa yerekeranye no kuba rwarashingiye ku mategeko yavuyeho rwakoze kandi nyamara bari babigaragaje. Ku ruhande rwa Naniya Sebiribiri na bagenzi be bo bavugaga ko urwo Rukiko nta makosa rwakoze kuko rwasobanuye uburyo amategeko yashingiweho yari agikoreshwa ubwo ikirego cyatangwaga. [10] Urubanza rwaburanishirijwe mu ruhame ku itariki ya 21/12/2021, RDB ihagarariwe na Me Nkusi Fred, abaregera indishyi ari nabo baregwa muri uru rubanza bahagarariwe na Me Ahishakiye Callixte, Urukiko rubanza gusuzuma ikibazo kijyanye no kumenya niba hari amakosa Urukiko rw’Ubujurire rwakoze rwanga kwakira ubujurire bwa kabiri bwa RDB. [11] Ku itariki ya 28/01/2022, Urukiko rw’Ikirenga rwaciye urubanza rubanziriza urundi, rwemeza ko ikirego rwashyikirijwe na RDB cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza Nº RCAA 00016/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku itariki ya 12/03/2021 gifite ishingiro, ko ubujurire bwa kabiri bwa RDB muri urwo Rukiko bwari mu bubasha bwarwo, ko rero bwagombaga kwakirwa bugasuzumwa. [12] Rwasobanuye ko kuba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rwaremeje ko RDB ariyo igomba kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cyakorewe Sibomana Simon rushingiye ku gitabo cya gatatu cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano (CCL III), rwakoze ikosa kuko ayo mategeko yari yaravuyeho, bityo ibyo bikaba byari guhesha Urukiko rw’Ubujurire ububasha bwo kuburanisha ubujurire bwa kabiri bwa RDB. Urukiko rwavuze ko iburanisha ry’urubanza mu mizi rizakomeza hasuzumwa ingingo z’ubujurire RDB yari yarashyikirije Urukiko rw‘Ubujurire.
## Page 5
[13] Urubanza mu mizi rwaburanishijwe mu ruhame ku itariki ya 12/04/2022, RDB ihagarariwe na Me Nkusi Fred, abaregera indishyi ari nabo baregwa muri uru rubanza bahagarariwe na Me Ahishakiye Callixte. Ikibazo cy’ingenzi cyasuzumwe ni ukumenya niba RDB ariyo yagombaga kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cyakozwe n’uwari umukozi wayo. Hasuzumwe kandi n’ikibazo cy’indishyi zigendanye n’uru rubanza. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO. Kumenya niba RDB ariyo yagombaga kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cyakozwe na MUNYANEZA Jean Paul wari umukozi wayo. [14] Uburanira RDB, mu myanzuro ye avuga ko icyo banenga icyemezo cy’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, ari uko rwemeje ko RDB igomba kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cyakozwe n’umukozi wayo kandi agikora atari akiri mu nshingano ze, kuko icyaha cyakozwe saa kumi n’imwe n’igice z’umugoroba mu gihe akazi karangira saa kumi n’imwe. Avuga ko umukozi wakoze amakosa nyuma y’amasaha y’akazi aba atakiri mu nshingano ze ku buryo ingaruka z’ayo makosa zaryozwa umukoresha we. Asobanura ko ku birebana n’amasaha y’akazi, ashingira ku ngingo ya 3 y’Iteka rya Minisitiri Nº 02/Mifotra/15 ryo ku wa 09/06/2015 rigena amasaha y’akazi mu cyumweru mu butegetsi bwa Leta, iteganya ko ku bakozi ba Leta akazi gatangira saa moya za mu gitondo kakageza saa kumi n’imwe z’umugoroba, hagati harimo ikiruhuko cy’isaha imwe gitangira saa sita kikarangira saa saba. [15] Avuga ko ikindi kigaragaza ko Munyaneza Jean Paul wari umukozi wa RDB yakoze icyaha atari mu nshingano ze, ari uko cyabereye hanze y’imbago za Pariki y’Ibirunga aho yari asanzwe akorera akazi ke, ko ibyo Urukiko rwasobanuye mu gika cya 12 cy’urubanza No RCA 00115/2019/HC/MUS rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, ko yavuye muri Pariki y’Ibirunga akajya hanze yayo gushaka uwayitemyemo ibiti, byerekana ko urwo Rukiko rwitiranyije ibintu kuko rutabashije kugaragaza ko icyo gihe yari mu kazi kuko akazi ke kakorerwaga mu mbago za Pariki. [16] Yakomeje asobanura ko kugira ngo abashinzwe gucunga Pariki bajye hanze yayo gukurikirana uwakoze igikorwa kiyangiza, hari amabwiriza avuga ko babanza kubisabira uruhushya umukoresha ndetse bakanabimenyesha inzego z’ibanze na police, ko n’ubwo ayo mabwiriza atanditse, ariko babihuguriwe kenshi akaba ari nako bisanzwe bikorwa. Avuga ko kuba Munyaneza Jean Paul yaragiye mu baturage atabitumwe n’umukoresha we RDB akica Sibomana Simon amusanze iwe mu rugo, RDB itabiryozwa kuko nta butumwa bw’akazi yari yamwoherejemo. Avuga ko ibyo binahura n’ibyemejwe n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza N° RPA 0074/07/CS, aho mu gika cyarwo cya 33 rwasanze kuba aho Pte Niyoyita Innocent yakoreye icyaha atari yahatumwe n’umukoresha we, byumvikana ko atari akimuyobora, bityo ko umukoresha we atabiryozwa. [17] Arangiza avuga ko kuba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rwarategetse RDB kwishyura indishyi zikomoka ku cyaha cyakozwe na Munyaneza Jean Paul wari umukozi wayo nyuma y’amasaha y’akazi kandi kigakorerwa hanze y’aho yari asanzwe akorera imirimo ye,
## Page 6
binyuranyije n’ibiteganywa n’amategeko ndetse n’ibyemejwe n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza rumaze kuvugwa. [18] Me Ahishakiye Callixte uburanira abaregwa avuga ko ibyo Munyaneza Jean Paul yakoze byari mu nyungu z’akazi ke ko gucunga umutekano. Asobanura ko saa kumi n’imwe n’igice z’umugorora (17h30) Munyaneza Jean Paul yari akiri mu nshingano ze kuko imiterere y’akazi ko gucunga umutekano wa Pariki y’Ibirunga ari akazi kihariye kubera ko habaho abakozi barinda ishyamba ku manywa abandi bakaririnda nijoro, bikaba byumvikana ko uburinzi bukorerwa muri Pariki y’Ibirunga butajya buhagarara. Avuga ko ibyo bishimangirwa n’uko muri ayo masaha Munyaneza Jean Paul yari agifite imbunda y’akazi, ibyo akaba yarabisobanuye mu Bugenzacyaha ko bari bagiye kubikira abangiza Pariki. Avuga ko ikindi kigaragaza ko akazi kari katararangira ari uko RDB idashobora gusobanura icyo muri ayo masaha Munyaneza Jean Paul yakozaga imbunda kubera ko ubusanzwe iyo akazi karangiye abakozi badatahana imbunda mu ngo zabo, ko ahubwo bazisiga aho bakorera. [19] Me Ahishakiye Callixte akomeza avuga ko icyerekana ko Munyaneza Jean Paul yakoze icyaha ari mu kazi ka RDB, ari uko nta yindi nyungu yari afite ku giti cye mu gukurikirana abangiza Pariki y’Ibirunga nk’uko na we ubwo yireguraga mu manza zamuhamije icyaha, yivugiye ko yagiye kureba nyakwigendera Sibomana Simon kugira ngo bamushakeho amakuru y’uko yangiza Pariki ndetse no kumusaka mu rwego rwo kureba niba nta migano yaba yarahishe, nyuma baterana amagambo aramurasa. Avuga ko ibyo kuba Munyaneza Jean Paul yari ari mu kazi nanone bishimangirwa n’inyandiko yo ku itariki ya 22/09/2021 yashyizweho umukono n’Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze igaragaza ko abakozi ba Pariki bari basanzwe baza mu mazu y’abaturage gusaka abo bakekaho kwangiza ishyamba rya Pariki y’Ibirunga. [20] Ku birebana no kuba icyaha cyarakorewe hanze ya Pariki, Me Ahishakiye Callixte uburanira abaregwa muri uru rubanza, avuga ko nta nshingano Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rwari rufite zo kumenya niba Munyaneza Jean Paul yari afite uburenganzira bwo kurenga imbibi za Pariki y’Ibirunga yari ashinzwe kurinda, ko icyangombwa kwari ugusesengura icyo yakoraga niba cyari mu rwego rw’akazi yahawe n’umukoresha we. Avuga ko, uretse n’ibyo kandi, gukurikirana abangiza Pariki bitakorerwaga muri Pariki imbere kuko abakekwagaho bene ibyo bikorwa atariho baba, ko ahubwo baba batuye mu nkengero zayo, ari naho nyakwigendera Sibomana Simon yarasiwe. [21] Ku bijyanye n’urubanza rwa Pte Niyoyita Innocent rwatanzwe na RDB nk’icyitegererezo (jurisprudence), Me Ahishakiye Callixte avuga ko imiterere yarwo itandukanye n’iy’uru rubanza, kuko muri urwo rubanza abaregera indishyi bari batanze ikirego bisunze Ubushinjacyaha, mu gihe muri uru atariko bimeze kuko abo aburanira bo bategereje ko urubanza rw’inshinjabyaha rurangira rukaba itegeko, bakabona kurega uwagombaga kuregwa indishyi (umukoresha). UKO URUKIKO RUBIBONA [22] Muri uru rubanza, impande zombi zemeranya ko nyakwigendera Sibomana Simon bakundaga kwita Bizimungu yishwe arashwe na Munyaneza Jean Paul wari umukozi wa RDB, icyo batemeranywaho akaba ari ugomba kwishyura indishyi zikomoka kuri icyo cyaha. Naniya Sebiribiri na bagenzi be baregera indishyi bavuga ko zigomba kwishyurwa na RDB nk’umukoresha w’uwakoze icyaha kuko bemeza ko cyakozwe ari mu kazi, mu gihe RDB yo
## Page 7
ivuga ko nta ndishyi igomba gutanga kubera ko nyiri ugukora icyaha, n’ubwo yari umukozi wayo, agikora atari mu kazi ke ko kurinda Pariki. [23] Kugira ngo ikibazo kiri muri uru rubanza kibonerwe igisubizo, Urukiko rurasanga ari ngombwa gusobanura igihe umukoresha ashobora kuryozwa indishyi zikomoka ku makosa yakozwe n’umukozi we. Kuri ubu mu Rwanda nta ngingo y’amategeko ibisobanura, ariko ingingo ya 9 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi yemerera umucamanza ko iyo nta tegeko rijyanye n’ikiburanwa rihari, ashobora gushingira ku mategeko asanga yashyiraho mu gihe yaba ashinzwe kuyashyiraho yifashishije ibyemezo byagiye bifatwa n’inkiko, umuco, amahame rusange agenga amategeko n’inyandiko z’abahanga mu mategeko. [24] Hari ihame risanzwe ririho mu mategeko ko umuntu ataryozwa ibyangijwe n’ibikorwa bye gusa, ko ahubwo aryozwa n’ibyangijwe n’ibikorwa by’aho ashinzwe kureberera cyangwa n’ibintu ashinzwe kurinda. Akaba ari muri urwo rwego ba shebuja n'abakoresha baryozwa ibyangijwe n'abakozi babo mu gihe bakora imirimo babashinze. (On est responsable non seulement du dommage que l’on cause par son propre fait, mais encore de celui qui est causé par des personnes dont on doit répondre, ou des choses que l’on a sous sa garde. Et c’est dans ce cadre que les commettants sont responsables du domage causé par leurs préposés dans les fonctions auxquelles ils les ont employés). [25] Iryo hame ryumvikanisha neza ko, kugira ngo abakoresha baryozwe ibyangijwe n’abakozi babo, abo bakozi baba bashyira mu bikorwa inshingano bahawe na ba shebuja, noneho muri uko kuzishyira mu bikorwa bakagira amakosa bakora agira uwo yangiriza. [26] Urukiko rusanga, hashingiwe kuri iryo hame ryari mu ngingo 1384, igika cya 51, y’Igitabo cy’amategeko mbonezamubano y’Abafaransa, Urukiko Rusesa Imanza rwo mu gihugu cy’Ubufaransa, ku itariki ya 25/02/2000 rwaciye urubanza bakunze kwita arrêt Costedoat rwemeza ko umukozi atabazwa ibyo yangije mu gihe yabikoze atarenze ku nshingano yahawe n’umukoresha we. (… Attendu que n'engage pas sa responsabilité à l'égard des tiers le préposé qui agit sans excéder les limites de la mission qui lui a été impartie par son commettant…)2. Mu rwego rwo kurushaho gusobanura neza uwo murongo, ku itariki ya 14/12/2001, urwo Rukiko rwaciye urundi rubanza bakunze kwita arrêt Cousin, rukora ubugororangingo ku budahangarwa bw’umukozi wakoze amakosa ari mu kazi, rwemeza ko umukozi wahamwe n’icyaha yakoze ku bushake cyagize uwo cyangiriza, kabone n’ubwo yaba yabitegetswe n’umukoresha we, yirengera ingaruka zacyo. (… Le préposé condamné pénalement pour avoir intentionnellement commis, fût-ce sur l’ordre de son commettant, une infraction ayant porté préjudice à un tiers, engage sa responsabilité à l’égard de celui-ci)3. [27] Abahanga mu mategeko François Terré, Philippe Simler na Yves Lequette, mu gitabo cyabo Droit civil, Les obligations, bifashishije izo manza zaciwe n’Urukiko Rusesa Imanza rw’Ubufaransa, nabo bemeje ko umukozi wakoze icyaha ku bushake aryozwa ku giti cye ibyangijwe n’icyo cyaha kabone n’ubwo akora icyaha yaba yabitegetswe na shebuja. Babivuze 1 L’article dispose : « Les maîtres et les commettants (sont responsables) du dommage causé par leurs domestiques et préposés dans les fonctions auxquelles ils les ont employés ». 2 Cass. Ass. Plén., 25 février 2000, n° 97-17.378 3 Cass. Ass. Plén., 14 décembre 2001, n° 00-82.066
## Page 8
muri aya magambo mu rurimi rw’igifaransa: … par l’arrêt Cousin, l’Assemblée plénière a réagi en corrigeant l’arrêt Costedoat et en décidant que la responsabilité civile du préposé à l’égard du tiers subsistait dès lors qu’il aura été condamné pénalement pour avoir intentionnellement commis, fût- ce sur l’ordre du commettant, une infraction ayant causé préjudice à ce tiers4. [28] Abandi bahanga Philippe Malaurie, Laurent Aynès na Philippe Stoffel-Munck, mu gitabo cyabo cyitwa Droit des obligations, ubwo basobanuraga ingingo ya 1242, igika cya 5, (iyi ngingo yahoze ari iya 1384) y’Igitabo cy’amategeko mbonezamubano y’Abafaransa, bavuga ko kugira ngo umukoresha aryozwe indishyi zikomoka ku makosa y’umukozi we, ayo makosa agomba kuba afitanye isano n’inshingano ze, ko ari ngombwa ko ikosa ryagize uwo ryangiriza riba ryakozwe umukozi arimo ashyira mu bikorwa inshingano yahawe n’umukoresha we. Bakomeza bavuga ko ku bw’ibanze umukoresha aryozwa ibyangijwe n’umukozi we mu gihe arimo yuzuza inshingano ze, ko ariko adashobora kubazwa ibyo yangije akora ibidafitanye isano n’akazi ke, kimwe n’uko atabazwa ibyo umukozi yangije mu gihe yarengereye inshingano ze agakora amakosa. Babivuze muri aya magambo: Afin d’engager la responsabilité du commettant, le fait dommageable du préposé doit se rapporter à ses fonctions. Ce qu’énonce l’article 1242, alinéa 5, en exigeant que le dommage ait été causé par le préposé dans les fonctions auxquelles le commettant l’employait. […] En premier lieu, le commettant répond a priori des dommages que le préposé a commis dans l’accomplissement de sa mission; au contraire, il ne répond pas de ceux qui sont tout à fait étrangers à la mission du préposé. […] En second lieu, le commettant peut se dégager de sa responsabilité en prouvant l’abus de fonctions…5 [29] Urukiko rw’Ikirenga rwemeranya n’ibyavuzwe n’abo bahanga ko umukozi wakoze ku bushake icyaha cyangwa amakosa ahanwa n’amategeko, kabone n’ubwo yaba yayakoze ari mu kazi, ariwe wenyine ugomba kwirengera ingaruka zayo, kuko muri icyo gihe nta nyungu z’umukoresha aba akurikiye. Bitagenze bityo, abakozi bajya bikorera ibyo bishakiye binyuranyije n’amategeko bitwaje ko bari ku kazi bavuga ko umukoresha wabo azishyura. [30] Ku birebana n’uru rubanza, dosiye igaragaza ko Munyaneza Jean Paul wari umukozi wa RDB yahamwe n’icyaha cyo kwica nyakwigendera Sibomana Simon ubwo yari mu kazi ke k’uburinzi bwa Pariki y’Ibirunga aho yari yagiye gusaka abo yakekagaho kwangiza ishyamba rya Pariki y’Ibirunga, icyo cyaha akaba yaragihamijwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, mu rubanza N° RPA 00221/2018/HC/MUS. Muri urwo rubanza, Munyaneza Jean Paul yaburanye yemera ko yishe nyakwigendera ariko yitabara nyuma y’intonganya bagiranye, Urukiko ntirwabiha agaciro ruvuga ko yashoboraga kumuhunga bitabaye ngombwa kumurasa. [31] Dosiye igaragaza kandi ko nyuma y’urwo rubanza rw’inshinjabyaha, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, rwaciye urundi rubanza rufite N° RCA 00115/2019/HC/MUS rutegeka RDB kuriha indishyi zikomoka ku cyaha cyakozwe n’uwari umukozi wayo rushingiye ku ihame ry’uko umukoresha aryozwa amakosa yakozwe n’umukozi we. Mu gufata icyo cyemezo, Urukiko rwavuze ko RDB nk’umukoresha wa Munyaneza Jean Paul ifite inshingano zo kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha yakoze nk’umukozi wayo ari mu kazi kayo kandi 4 François Terré, Philippe Simler et Yves Lequette, Droit civil, Les obligations, 11ème édition, Dalloz, 2013, § 840. 5 Philippe Malaurie, Laurent Aynès, Philippe Stoffel-Munck, Droit des obligations, 10ème édition, LGDJ, 2018, § 161.B, § 162 et § 163.
## Page 9
akagikora ashyira mu bikorwa inshingano ze za buri munsi zo kubuza abantu kwangiza ishyamba yari ashinzwe kurinda.6 [32] Nk’uko byasobanuwe haruguru, Munyaneza Jean Paul yishe nyakwigendera Sibomana Simon biturutse ku ntonganya bagiranye, we akavuga ko yamurashe yitabara, ibi ariko Urukiko rwamuhamije icyaha cy’ubwicanyi rukaba rutarabihaye agaciro. Urukiko rw’Ikirenga rurasanga Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, mu kwemeza ko icyaha cyakozwe Munyaneza Jean Paul ashyira mu bikorwa akazi ke ka buri munsi yari yarashinzwe n’umukoresha we RDB, ari nabyo byatumye itegekwa kwishyura indishyi zikomoka kuri icyo cyaha, rutaragaragaje isano itaziguye iri hagati yo kuba Munyaneza Jean Paul yarishe nyakwigendera Sibomana Simon biturutse ku ntonganya bagiranye, n’inshingano ze zo kurinda Pariki. [33] Urukiko rurasanga kandi, ubwo Munyaneza Jean Paul yarasaga nyakwigendera Sibomana Simon biturutse ku ntonganya bagiranye, n’ubwo byabaye ari mu kazi, mu gukora icyo cyaha nta nyungu z’umukoresha yari akurikiranye, ahubwo ni ize bwite kubera ko, nk’uko byasobanuwe haruguru, mu rubanza rw’inshinjabyaha yaburanye avuga ko icyamuteye gukora icyaha ari uko yari agamije kwitabara. Rurasanga kandi bitari no mu nshingano ze zisanzwe, kubera ko abaregera indishyi batagaragarije Urukiko uburyo mu kurasa nyakwigendera, Munyaneza Jean Paul yari arimo yuzuza inshingano ze yahawe n’umukoresha we. [34] Hashingiwe ku bisobanuro byose byatanzwe haruguru, Urukiko rurasanga nta mpamvu RDB yaryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cy’ubwicanyi Munyaneza Jean Paul wari umukozi wayo yahamijwe n’Urukiko, bityo ikirego gisaba gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane cyatanzwe na RDB kikaba gifite ishingiro. Ku birebana n’indishyi zisabwa muri uru rubanza. [35] Naniya Sebiribiri na bagenzi be basaba ko RDB ibaha 5.500.000 Frw y’indishyi z’akababaro zo gukomeza gushorwa mu manza, 1.000.000 Frw y’ikurikiranarubanza, ndetse bagasubizwa na 2.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka. [36] Uburanira RDB avuga ko indishyi zo gushorwa mu manza zisabwa na Naniya Sebiribiri na bagenzi be batazihabwa kimwe n’amafaranga y’igihembo cya Avoka n’ay’ikurikiranarubanza kuko atariyo yazibashoyemo.
UKO URUKIKO RUBIBONA [37] Urukiko rurasanga nta ndishyi zigomba gutangwa muri uru rubanza kubera ko Naniya Sebiribiri na bagenzi be bazisaba ntacyo batsindiye.
6 Igika cya 22 cy’urubanza.
## Page 10
III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [38] Rwemeje ko ikirego cy’ubujurire ku rubanza N° RCA 00115/2019/HC/MUS cyari cyaratanzwe mu Rukiko rw’Ubujurire gifite ishingiro; [39] Rwemeje ko Rwanda Development Board (RDB) itagomba kuryozwa indishyi zikomoka ku cyaha cyahamijwe Munyaneza Jean Paul wari umukozi wayo; [40] Rwemeje ko urubanza N° RCA 00115/2019/HC/MUS rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, ku itariki ya 25/06/2020 ruhindutse mu ngingo zarwo zose.