RWAMPUNGA v RWASABAHIZI NUNDI
The Court found that Rwasabahizi Peter proved the lawful origin of the property through credible evidence, including a notarized statement from the builder and corroboration from local authorities, whereas Rwampunga Emmanuel failed to provide evidence of lawful acquisition or repayment. Registration alone was...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RC 00003/2023/CA
- Parties
- Applicant: Rwasabahizi Peter; Respondent: Rwampunga Emmanuel; Respondent: Bamurebe Fortunée
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 29 June 2023
- Case Number
- RS/INJUST/RC 00003/2023/CA
- Procedural Posture
- Civil Appeal (land/property) / Final Appellate Judgment (court of Appeal)
- Outcome
- Appeal allowed; prior High Court judgment overturned; ownership awarded to Rwasabahizi Peter.
- Legal Topics
- Ownership of Immovable Property, Proof of Title, Restitution for Improvements, Procedural Rules for Evidence, Compensation for Legal Costs
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Rwasabahizi Peter
Applicant
Rwampunga Emmanuel
Respondent
Bamurebe Fortunée
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal (land/property) / Final Appellate Judgment (court of Appeal)
Legal Issues
- 1 Who is the lawful owner of the disputed house?
- 2 Is Rwampunga Emmanuel entitled to reimbursement for repairs made to the house?
- 3 Are the parties entitled to damages, legal costs, or attorney fees?
Ratio Decidendi
The Court found that Rwasabahizi Peter proved the lawful origin of the property through credible evidence, including a notarized statement from the builder and corroboration from local authorities, whereas Rwampunga Emmanuel failed to provide evidence of lawful acquisition or repayment. Registration alone was insufficient to establish ownership. The Court also held that Rwampunga Emmanuel was entitled to reimbursement for documented repairs made to the house, but not for legal enforcement costs, and that both parties' claims for damages were denied except for a partial award of attorney fees and legal costs to Rwasabahizi Peter.
Court Disposition
Appeal allowed; prior High Court judgment overturned; ownership awarded to Rwasabahizi Peter.
Orders
- House registered under UPI: 1/02/09/01/1186 to be transferred from Rwampunga Emmanuel and Bamurebe Fortunée to Rwasabahizi Peter after reimbursement of 9,595,700 Frw for repairs.
- Rwampunga Emmanuel and Bamurebe Fortunée to jointly pay Rwasabahizi Peter 500,000 Frw for attorney fees and 200,000 Frw for legal costs.
Full Case Text
Judgment text and source record
35 paragraphs
# RWAMPUNGA v RWASABAHIZI NUNDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-06-29 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00003/2023/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
RWAMPUNGA vs RWASABAHIZI N’UNDI [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RS/INJUST/RC 00003/2023/CA (Munyangeri P.J., Ngagi na Kamere, J.) 29 Kamena 2023] Amategeko agenga ubutaka – Umutungo utimukanwa – Ibisabwa kugirango witwe nyirumutungo – Icyemezo cy’umutungo – Ntibihagije kugirango hemezwe ko umutungo ari uw’ umuntu hashingiwe gusa ku kuba icyemezo cy’umutungo kimwanditseho igihe atagaragaza inkomoko yawo. Amategeko agenga ubutaka – Umutungo utimukanwa –– Kongerera agaciro inzu – Gusubiza ubutaka n’ibiburiho – Gusubizwa ibyongewe ku mutungo utimukanwa n’utari nyirawo – Utegetswe n’Urukiko gusubiza umutungo utimukanwa ugizwe n’inzu utari uwe, asubizwa ibyo yakoze kuri uwo mutungo byawongereye agaciro, hatitawe mu buryo yawubonye. Amategeko yerekeye imiburanishirize y’imanza Mbonezamubano – igihe cyo gutanga ibimenyetso n’inyandiko mu rubanza – Inyandiko zose n’ibindi bimenyetso bijyanye n’urubanza, bigomba gutangwa mbere cyangwa mu gihe cy’inama ntegurarubanza, iyo bitanzwe nyuma ntibyakirwa. Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza mbonezamubano iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 75 Incamake y’ikibazo: Rwasabahizi yareze Bamurebe na Rwampunga mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo avuga ko nk’umusaza utishoboye umugiraneza yamwubakiye inzu, hanyuma ngo kubera impuhwe za kibyeyi, iyo nzu ayitiza Bamurebe n’umugabo we Rwampunga ngo babe bayicumbitsemo, hanyuma mu gihe cy’ibarura ry’imitungo itimukanwa ngo bayibaruzaho mu buryo bw’uburiganya, bahabwa n’ibyangombwa byayo kandi atari iyabo. Asaba urwo Rukiko guhabwa inzu ye n’indishyi zinyuranye. Rwampunga yireguye avuga ko inzu iburanwa atari iya Rwasabahizi, ahubwo iyo nzu yayubakiwe n’umukoresha we, kandi ko bagiye bamwishyura buhoro buhoro kugeza umwenda urangiye. Rwampunga akomeza avuga ko umubano n’umugore we wabaye mubi bigeza n’ubwo ava mu rugo mu rwego rwo gutanga umutekano, hanyuma ngo umugore we abifashijwemo na se hamwe nuwari umukoresha we bashaka kumuhuguza iyo nzu, kugira ngo azaviremo aho. Bamurebe we avuga ko inzu yubakiwe se Rwasabahizi, ko afatanyije n’umugabo we bamukoreye uburiganya bayiyandikishaho, bityo ngo akaba asanga ikwiye guhabwa nyirayo kuko atari iyabo. Urukiko mu rubanza RC00184/2017/TGI/GSBO rwemeje ko ikirego cya Rwasabahizi, nta shingiro gifite, ko inzu iburanwa atari iye, bityo ko nta n’impamvu yo kuyihabwa, Rwasabahizi ntiyishimiye iyo mikirize y’urubanza, ayijuririra mu Rukiko Rukuru, avuga ko Urukiko rwaciye urubanza rujuririrwa, rwirengagije nkana ibimenyetso ndetse n’ibisobanuro byatanzwe bigaragaza uwubakiwe n’impamvu yatumye ayubakirwa, maze rukemeza ko yubakiwe Rwampunga n’umugore we, bari bishoboye ndetse ari n’abakozi bakorera umushahara wa buri kwezi.
## Page 2
Urukiko Rukuru mu rubanza RCA00131/2018/HC/KIG, rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Rwasabahizi kidafite ishingiro, bityo ko urubanza RC00184/2017/TGI/GSBO rwajuririwe rudahindutse mu ngingo zarwo zose. Rwasabahizi yasabye ko urwo rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, maze Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga mu cyemezo Nº 008/CJ/2023, yemeza ko urwo rubanza rwoherezwa mu Bwanditsi bw’Urukiko rw’Ubujurire kugira ngo ruzongere ruburanishwe, Rwasabahizi avuga ko akarengane ke gashingiye ku kuba Urukiko Rukuru mu guca urubanza rwaremeje ko inzu iburanwa ari iya Rwampunga rushingiye ku kuba afite ibimenyetso bifatika bigaragaza ko iyo nzu ari iye, bigizwe n’icyemezo cy’ubukode burambye gihabwa nyir’ubutaka n’ibyemezo by’uko ari we wayisoreraga mu gihe cyose yayibayemo, rwirengagije inyandiko yakorewe imbere ya Noteri Rwasabahizi yarugaragarije, igaragaza ko iyo nzu ari iye yubakiwe na Prof.Munyanganizi Bikoro nk’umusaza utishoboye. Rwampunga we avuga ko nta kimenyetso Rwasabahizi yigeze agaragaza cyerekana ko inzu ivugwa ari iye, cyangwa impamvu yaba yaratumye atayibaruzaho. Avuga kandi ko Urukiko rubibonye ukundi rukemeza ko iyo nzu ari iya Rwasabahizi, asaba gusuzubizwa amafaranga yakoresheje ayisana. Urukiko rw’Ubujurire mu rubanza RS/INJUST/RC00003/2023/CA rwemeje ko umutungo uburanwa ari uwa Rwasabahizi kuko ariwe uwugaragariza inkomoko yemewe n’amategeko, Urukiko Rukuru rukaba rwari kuba rwarabihaye ishingiro, rwemeje ko ibyategetswe mu rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, bigomba guhinduka, n’icyemezo cy’ubukode burambye bw’umutungo ubaruye kuri UPI: 1/02/09/01/1186 kigahinduka, umutungo ukava ku mazina ya Rwampunga na Bamurebe wanditseho ukajya ku mazina ya Rwasabahizi nka nyirawo. Ku bijyanye no Kumenya niba Rwampunga yasubizwa amafaranga yakoresheje asana inzu iburanwa, n’igihembo cy’Umuhesha w’inkiko yatanze mu kurangiza urubanza, Urukiko rwemeje ko amafaranga yasanishije inzu ayasubizwa kuko ayagaragariza ibimenyetso ndetse na Rwasabahizi baburana akaba yemera ko yasannye iyo nzu, ariko rwemeje amafaranga yishyuye harangizwa urubanza yatsinzwe atayasubizwa na Rwampunga kuko atariwe wamurenganyije ahubwo yarenganyijwe n’Urukiko Rukuru rwciye urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Incamake y’icyemezo: 1. Ntabwo kuba umuntu afite amasezerano y’ubukode burambye ku butaka bihagije ko yitwa nyirawo atagaragaza inkomoko yawo yemewe n’amategeko. Bityo, kuba umuntu atarabaruje umutungo, cyangwa uwukurikirane buryo ubwo aribwo bwose ntibivuze ko yamburwa uburenganzira kuri uwo mutungo mu gihe agaragaza inkomoko yawo. 2. Utegetswe n’Urukiko gusubiza umutungo utimukanwa ugizwe n’inzu utari uwe, asubizwa ibyo yakoze kuri uwo mutungo byawongereye agaciro, hatitawe mu buryo yawubonye, mu rwego rwo kwirinda kwikungahaza. 3. Inyandiko zose n’ibindi bimenyetso bijyanye n’urubanza, bigomba gutangwa mbere cyangwa mu gihe cy’inama ntegurarubanza. Bityo, ikimenyetso gitanzwe nyuma y’inama ntegurarubanza nka raporo y’abahanga nticyakirwa ngo gishingirweho n’Urukiko. 4. Umuntu wishyuye igihembo cy’umuhesha w’Inkiko harangizwa urubanza rw’amurenganyije ntabwo yasaba ko Urukiko rwaburanishije urubanza rusubirwamo ku mpavu z’akarengane gutegeka
## Page 3
uwo baburana ko ayamusubiza kuko siwe uba waramurengayije ahubwo aba yararenganyijwe n’Urubanza. 5.Amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka agenwa mu bushishozi bw’Urukiko hashingiwe no ku miterere y’urubanza. Gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane bifite ishingiro. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, Ingingo ya 2, 3 Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza mbonezamubano iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, Ingingo ya 75, 111, Imanza zifashishijwe RCAA 0018/13/CS; Harerimana Emmanuel vs Sebukayire Tharcisse rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, agace ka 20 RS/INJUST/RC 00036/2022/CA, Uzamukunda Jeanne vs Sawasawa Jules n’abandi bagobogeshejwe rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/05/2023, RCAA 00031/2016/SC3; Nishimwe Claudine n’undi vs Mugenga Joseph rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2019, RS/INJUST/RC 00003/2019/SC Mukamazimpaka Thacienne vs Muhirwa n’undi rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 06/03/2020 Urubanza IMITERERE Y’URUBANZA [1] Rwasabahizi Peter yareze Bamurebe Fortunée na Rwampunga Emmanuel mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo avuga ko mu mwaka wa 2008, Prof. Munyanganizi Bikoro, nk’inshuti y’umuryango we yamwubakiye inzu iherereye mu Mudugudu w’Imena, Akagari ka Bibare, Umurenge wa Kimironko, Akarere ka Gasabo, Umujyi wa Kigali, ifite agaciro ka 17.493.177Frw, nk’umusaza utishoboye kugira ngo babashe kwegerana ave mu cyaro aho yabaga wenyine kandi afite n’umwana w’umurwayi atabashaga kwitaho wenyine. Ko kugira ngo amwubakire iyo nzu, yabanje gusaba Umurenge wa Kimironko ibibanza byo kubakiramo abatishoboye amazu, aza guhabwa ibibanza bitatu (3), kimwe akakimwubakiramo inzu nk’umwe mu baturage batishoboye, ibindi bibanza bibiri abyubakamo amazu abiri (2) ku nkunga yari yarasabye Banki y’Isi (Banque Mondiale) yo kubakira abatishoboye, aza gushyikirizwa Umurenge wa Kimironko, maze uyatuzamo uwitwa Dusabimana Assumpta n’uwitwa Nkurunziza Vincent.
## Page 4
[2] Akomeza avuga ko kubera impuhwe za kibyeyi, iyo nzu yaje kuyitiza umukobwa we Bamurebe Fortunée n’umugabo we Rwampunga Emmanuel ngo babe bayicumbitsemo kuko ari bo bamufashaga kandi bikaba byari bigoye kumutunga no gukodesha, kuko yari arwaje umwana we utarabashaga kuba muri Kigali kubera uburwayi bwo mu mutwe yari afite, ngo kuko mu cyaro ari ho hamworoheraga, ariko ko baje kuyibaruzaho mu buryo bw’uburiganya, bahabwa n’ibyangombwa byayo kandi atari iyabo. Asaba urwo Rukiko guhabwa inzu ye n’indishyi zinyuranye. [3] Rwampunga Emmanuel yireguye avuga ko inzu iburanwa atari iya Rwasabahizi Peter. Asobanura ko iyo nzu yayubakiwe na Prof Munyanganizi Bikoro wari umukoresha we, ko kandi bagiye bamwishyura buhoro buhoro kugeza umwenda urangiye. Rwampunga Emmanuel akomeza avuga ko umubano n’umugore we waje kuzamo igitotsi, uba mubi cyane bigeza n’ubwo ava mu rugo mu rwego rwo gutanga umutekano. Rwampunga Emmanuel avuga ko umugore we abifashijwemo na se hamwe na Prof. Munyanganizi Bikoro bashaka kumuhuguza iyo nzu, kugira ngo azaviremo aho. Avuga kandi ko nta buryo iyo nzu yaba yarubakiwe Rwasabahizi Peter nk’umuntu utishoboye utanafite aho aba ngo bahere mu mwaka wa 2008 kugeza 2017 bayirimo, ngo maze ubu abe ari bwo yibuka ko afite inzu. Yanzuye asaba gutesha agaciro ikirego cya Rwasabahizi Peter. [4] Bamurebe Fortunée we avuga ko inzu yubakiwe se Rwasabahizi Peter, ko afatanyije n’umugabo we bamurekoye uburiganya bayiyandikishaho, bityo ngo akaba asanga ikwiye guhabwa nyirayo kuko atari iyabo. [5] Mu rubanza RC00184/2017/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 09/03/2018, urwo Rukiko rwemeje ko ikirego cya Rwasabahizi Peter, nta shingiro gifite, ko inzu iburanwa atari iye, bityo ko nta n’impamvu yo kuyihabwa, rutegeka ko ingwate y’amagarama yishyuye atanga ikirego ihera mu Isanduku ya Leta. [6] Rwasabahizi Peter ntiyishimiye iyo mikirize y’urubanza, ayijuririra mu Rukiko Rukuru, avuga ko mu gusesengura ibibazo by’amategeko Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwemeje ko inzu iburanwa ari iya Rwampunga Emmanuel n’umugore we rushingiye ku kuba atashoboye kugaragaza ibimenyetso simusiga bigaragaza ko iyo nzu ari we yubakiwe, kandi atari ko bimeze, ko rwirengagije nkana ibimenyetso ndetse n’ibisobanuro byatanzwe bigaragaza uwubakiwe n’impamvu yatumye ayubakirwa, maze rukemeza ko yubakiwe Rwampunga Emmanuel n’umugore we, bari bishoboye ndetse ari n’abakozi bakorera umushahara wa buri kwezi. [7] Ku wa 13/02/2019, Urukiko Rukuru rwaciye urubanza RCA00131/2018/HC/KIG, rwemeza ko ikirego cyatanzwe na Rwasabahizi Peter kidafite ishingiro, bityo ko urubanza RC00184/2017/TGI/GSBO rwajuririwe rudahindutse mu ngingo zarwo zose. Rutegeka ko amagarama y’urubanza Rwasabahizi Peter yatanze ajurira ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza. [8] Rwasabahizi Peter yasabye ko urwo rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, maze mu cyemezo Nº 008/CJ/2023, Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga yemeza ko urwo rubanza rwoherezwa mu Bwanditsi bw’Urukiko rw’Ubujurire kugirango ruzongere ruburanishwe, ikirego cyandikwa kuri RS/INJUST/RC 00003/2023/CA.
## Page 5
[9] Urubanza rwahamagajwe ku wa 07/06/2023, ariko ntirwaburanishwa kubera ko Me Sebukonoke Innocent uburanira Rwampunga Emmanuel, yanditse agaragaza ko arwaye, iburanisha ryimurirwa ku wa 13/06/2023 saa tatu za mugitondo (9:00). Kuri iyo tariki, urubanza rwaburanishijwe mu ruhame, Rwasabahizi Peter yunganiwe na Me Yankulije Dative, Rwampunga Emmanuel ahagarariwe na Me Sebukonoke Innocent, naho Bamurebe Fortunée atitabye, atanahagarariwe, urubanza ruburanishwa adahari ariko rukazafatwa nk’urwaburanishijwe ababuranyi bose bahari kuko atagaragaje impamvu yatumye atitaba kandi mu iburanisha ryo ku wa 07/06/2023, Me Nyirasuku Jeanne wari umuhagarariye yarasinyiye itariki urubanz a rwimuriweho, urubanza ruburanishwa mu mizi kuko Me Sebukonoke Innocent yabwiye Urukiko ko aretse inzitizi yari yatanze. [10] Muri make Rwasabahizi Peter yaburanye anenga kuba Urukiko Rukuru mu guca urubanza rwaremeje ko inzu iburanwa ari iya Rwampunga Emmanuel rushingiye ku kuba afite ibimenyetso bifatika bigaragaza ko iyo nzu ari iye, bigizwe n’icyemezo cy’ubukode burambye gihabwa nyir’ubutaka n’ibyemezo by’uko ari we wayisoreraga mu gihe cyose yayibayemo, rwirengagije inyandiko yakorewe imbere ya Noteri Rwasabahizi Peter yarugaragarije, igaragaza ko iyo nzu ari iye yubakiwe na Prof.Munyanganizi Bikoro nk’umusaza utishoboye. Rwampunga Emmanuel we avuga ko nta kimenyetso Rwasabahizi Peter yigeze agaragaz a cyerekana ko inzu ivugwa ari iye, cyangwa impamvu yaba yaratumye atayibaruzaho, mu gihe indi mitungo afite mu Karere ka Kayonza yayibarujeho. Avuga kandi ko Urukiko rubibonye ukundi rukemeza ko iyo nzu ari iya Rwasabahizi Peter, asaba gusuzubizwa amafaranga yakoresheje ayisana angana na 9.595.700Frw. [11] Muri uru rubanza Urukiko rurasanga ibibazo bigize impaka bigomba gusuzumwa ari ibi bikurikira : Kumenya nyir’inzu iburanwa ; Kumenya niba Rwampunga Emmanuel yasubizwa amafaranga yakoresheje asana inzu iburanwa, n’igihembo cy’umuhesha w’inkiko yatanze mu kurangiza urubanza mu gihe Urukiko rwaba rutegetse ko inzu iburanwa ari iya Rwasabahizi Peter ; Kumenya niba indishyi, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa muri uru rubanza afite ishingiro. II. SESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1.Kumenya nyir’inzu iburanwa [12] Rwasabahizi Peter n’umwunganira bashingiye ku ngingo ya 55, igika cya mbere, agace ka 2, y'Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw'inkiko iteganya ko: "Urubanza rwaciwe ku rwego rwa nyuma rushobora gusubirwamo ku mpamvu z’akarengane kubera imwe mu mpamvu zikurikira: …2º iyo mu icibwa ry’urubanza hirengagijwe amategeko cyangwa ibimenyetso bigaragarira buri wese", basaba Urukiko rw’Ubujurire kwemeza ko urubanza RCA00131/2018/HC/KIG rurimo akarengane gashingiye ku kuba Urukiko Rukuru mu guca urubanza rwaremeje ko inzu iburanwa ari iya Rwampunga Emmanuel rushingiye ku kuba uyu afite ibimenyetso bifatika bigaragaza ko ari iye, bigizwe n’icyemezo cy’ubukode burambye gihabwa
## Page 6
nyiri ubutaka n’ibyemezo by’uko ari we wayisoreraga mu gihe cyose yayibayemo, rwirengagije inyandiko yakorewe imbere ya Noteri Rwasabahizi Peter yarugaragarije, igaragaza ko iyo nzu ari iye yubakiwe na Prof Munyanganizi Bikoro nk’umusaza utishoboye nk’uko yabyemeje. [13] Bavuga kandi ko imvugo za Prof Munyanganizi Bikoro zishimangirwa n’Ubuyobozi bw’Umurenge wa Kimironko, aho bwemeje ko ubutaka iyo nzu yubatsemo ari uwo Murenge wabutanze, ndetse n’imvugo z’abatangabuhamya batujwe mu mazu abiri yandi Prof. Munyanganizi Bikoro yubakiye abatishoboye, kimwe n’imvugo z’uwitwa Muramira Pierre wahoze ari umukozi w’Umurenge wa Kimironko kuva mu mwaka wa 2003 ashinzwe amashyamba no gutuza abatishoboye, wavuze ko ari we wasabwe gushaka igisigara cyakubakirwamo abatishoboye, Umurenge ugatanga ubutaka hanyuma hifashishijwe umuganda hakubakwamo inzu imwe. Kandi ko iyo nzu Rwasabahizi Peter yahawe ari imwe mu nzu eshatu (3) Prof. Munyanganizi Bikoro yubakiye abatishoboye mu Murenge wa Kimironko. [14] Bakomeza bavuga ko Urukiko Rukuru rutashishoje ngo rumenye uburyo iyo nzu yubatswemo, kuko muri icyo gihe Rwampunga Emmanuel atabarirwaga mu batishoboye. Kandi ko rutagombaga gushingira ku byo yavugaga ko iyo nzu yagiye ayishyura mu gihe cy’imyaka irindwi (7) kandi nta kimenyetso yarugaragarije cy’aho yishyuriraga. Bityo ko basaba Urukiko rw’Ubujurire gukosora ayo makosa yakozwe mu guca urubanza RCA00131/2018/HC/KIG rusabirwa gusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, hashingiwe ku rubanza RCAA0018/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, rwari hagati ya Harerimana Gaspard na Sebukayire Tharcisse, aho rwashingiye ku bimenyetso byerekana inkomoko y’isambu iburanwa rwashyikirijwe na Harerimana Emmanuel, maze rukemeza ko icyangombwa cy’ubutaka gifite nº 672/GAS/KAC cyanditse kuri Sebukayire Tharcisse na Umutoni Sarah giteshwa agaciro, kuko biyandikishijeho ikibanza cyaburanwaga batabiherewe uburenganzira na Harerimana Gaspard na Mukangwije Thérèse kandi ari bo cyakomokagaho, no kuri raporo y’Urwego rw’Umuvunyi, aho nyuma yo gusesengura ikibazo kirebana n’iyo nzu rwari rwagejejweho na Rwasabahizi Peter, rwikoreye iperereza maze rugasanga hari ibimenyetso simusiga bigaragaza ko iyo nzu ari iye yubakiwe na Prof Munyanganizi Bikoro n’ubwo itamwanditsweho, nk’uko bigaragara kuva mu duce twa 9-22 tw’iyo raporo. [15] Mu myanzuro ya Bamurebe Fortunée avuga ko nk’uko yabisobanuye mu manza zabanje, inzu iburanwa ari iy’umubyeyi we Rwasabahizi Peter, yubakiwe na Prof. Munyanganizi Bikoro, ko n’Ubuyobozi bw’Umurenge wa Kimironko bubizi, ko yaje kuyibatiza we n'umugabo we Rwampunga Emmanuel bakayibanamo, ndetse bakayibaruzaho batabimubwiye, bityo ko nyuma yo kuyiyandikishaho ari bwo umugabo we Rwampunga Emmanuel yatangiye kuvuga ko ari iyabo ashingiye ku kuba bayifitiye icyangombwa cy'ubukode burambye. [16] Asobanura kandi ko ari na byo akomeje kubwira Urukiko ko rukwiye guha Rwasabahizi Peter inzu ye kubera ko nta bushobozi we n'umugabo we bari bafite bwo kubaka iyo nzu kuko akazi bakoraga katashoboraga kuvamo amafaranga yo kuyubaka, byongeye kandi ko n’iyo biza gushoboka batari kubakirwa mu Mudugudu w'abatishoboye kandi we n’umugabo we bari bafite akazi. Bityo ko Bamurebe Fortunée yemeranya na se Rwasabahizi Peter ko inzu iburanwa ari iye yari yarabatije nk’abana be, yanga ko bakodesha kugira ngo bajye bamufasha kubaho kuko bari abakozi ariko bakodesha inzu yo kubamo, akaba asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka ko
## Page 7
Rwasabahizi Peter asubizwa inzu ye, kuko Rwampunga Emmanuel atagaragaza inkomoko yayo, ko ahubwo bayibarujeho mu buryo bw’uburiganya. [17] Uhagarariye Rwampunga Emmanuel avuga ko iibivugwa na Rwasabahizi Peter ko inzu iburanwa ari iyo yubakiwe na Prof. Munyanganizi Bikoro nk’umuntu utishoboye nta kuri kurimo, kuko abantu bubakirwaga ari abari batuye mu Murenge wa Kimironko, kandi ko hubakirwaga udafite aho aba ndetse atanafite ubushobozi bwo kubaho, ariko ko we yari atuye mu Karere ka Kayonza mu Murenge wa Rukara, kandi ko yari afite imitungo ihagije igizwe n’inzu n’isambu nk’uko byasobanuwe. Kandi ko kuba yari akuze ariko afite imitungo ihagije, atavuga ko yari atishoboye, kuko ubushobozi buvugwa aha ari ubwerekeye imitungo atari imyaka runaka, cyane ko umuntu ukuze ashobora kurusha umuto ubushobozi. [18] Avuga kandi ko nta mpamvu n’imwe iteganywa n’itegeko yatuma uru rubanz a rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, nk’uko byashimangiwe n’ibaruwa Ref Nº 00/2020/PRES/CA Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire yandikiye Rwasabahizi Peter ku wa 10/7/2020, amumenyesha ko nta karengane yabonye mu rubanz a RCA00131/2018/HC/KIG, yaje gushimangirwa n’ibaruwa y’Urwego rw’Umuvunyi yo ku wa 02/10/2020 rwamwandikiye rumumenyesha ko nta karengane yagiriwe mu rubanza rwavuzwe haruguru, kuko nta kimenyetso yigeze agaragaza cyuko inzu iburanwa ari iye, ndetse ko nta n’impamvu yagaragaje yatumye atayibaruzaho mu gihe indi mitungo afite mu Karere ka Kayonz a yayibarujeho. [19] Akomeza avuga ko ku bijyanye n’ibyo Rwasabahizi Peter avuga ko inkiko zombi zititaye ku nkomoko y’inzu iburanwa bigatuma zivuga ko atashoboye kugaragaz a ko ari we yubakiwe zishingiye ku kuba abo yanditseho banayisorera, nta kuri kurimo, kuko inkiko zombi zaciye urubanza zishingiye ku bimenyetso bigaragaz a uburyo iyo nzu bayibonye, kandi kuvuga ko inkiko zabanje zirengagije ibikubiye mu ngingo ya 4 y’Itegeko ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo na byo nta kuri kurimo kuko ibimenyetso byashingiweho bihuje na kamere y’ikiburanwa, cyane ko n’Urukiko rw’Ubujurire ndetse n’Urwego rw’Umuvunyi byemeje ko urubanza RCA00131/2018/HC/KIG rwaciwe neza nta karengane karimo. [20] Avuga kandi ko ibyo Rwasabahizi Peter ashingiraho mu kugaragaza akarengane yagiriwe bikubiye mu gika cya 14 cya raporo yakozwe n’Urwego rw’Umuvunyi, nta gishya kirimo, kuko rwashingiye ku mvugo za Munyanganizi Bikoro zirimo inenge kuko yari agamije kwambura Rwampunga Emmanuel inzu ye kandi yaramwishyuye amafaranga yayo nk’uko babyumvikanye, nk’uko yabisobanuriye Urukiko ko amaze kugirana ikibazo n’umugore we, Munyanganizi Bikoro yahise amwirukana mu kazi, n’ikibazo kirebana n’inzu iburanwa akaba ari bwo kivuka. Ko rero ibyo Munyanganizi Bikoro avuga bitafatwa nk’ihame, kuko asanzwe atari inyangamugayo, kuko yanaburanye agakatirwa n’inkiko ku buryo ubunyangamugayo bwe bukemangwa. [21] Akomeza avuga ko kuvuga ko bibarujeho iyo nzu kugira ngo babone umwenda muri COPEDU nta kuri kurimo, kuko nk’uko byasobanuwe haruguru, iyo ikibazo kiza kuba ari ugushaka ingwate byari gukorwa bakimara kuyibaruzaho aho gutegereza imyaka irenga ine. Ko ahubwo Rwampunga Emmanuel yumvikanye n’umugore we bafata umwenda muri COPEDU kugira ngo umugore arebe ibyo yajya akorera mu isoko rya Kimironko, hanyuma bashaka aho yajya akorera ariko umugore we aza kwishora mu bucuruzi butemewe bwa kanyanga kugeza n’aho afunzwe
## Page 8
bigatuma ubwishyu bubura, yabona inzu yabo igiye gutezwa cyamunara akiyambaza Prof. Munyanganizi Bikoro nk’umukoresha we ngo amugurize amafaranga yishyure uwo mwenda. [22] Avuga ko ku bijyanye n’ibyavuye mu iperereza ry’Urwego rw’Umuvunyi, aho rwasobanuriwe na Munyanganizi Bikoro ko yubatse amazu atatu (3) ku nkunga ya Banki y’Isi na byo harimo kwivuguruza ndetse n’ikinyoma gikomeye, kuko inzu ya Rwampunga Emmanuel yubatswe mbere, izindi zikubakwa nyuma, kandi ko n’ibikoresho yubakishijwe atari bimwe n’ibyubatse izo nzu zindi, ndetse ko no mu nyandiko ya Munyanganizi Bikoro yivugiye ko inzu ya mbere yatashwe mu mwaka wa 2008, naho izubatswe ku nkunga ya Banki y’Isi zigatahwa mu myaka ya 2009–2010. Ko kandi kubera ko Munyanganizi Bikoro yagiye akurikirana iburanisha mu bihe bitandukanye, mu mvugo ze yagiye yongeramo utundi tuntu ashakisha uburyo yakwambura Rwampunga Emmanuel inzu ye, nk’aho yavuze ko yagiye kwerekana Rwasabahizi Peter ku Murenge. Bityo ko bitumvikana niba asubirishamo urubanza ingingo nshya kuko avuga ibyo atigeze avuga mu nkiko zombi zabanje ngo bigibweho impaka. [23] Asobanura ko gushingira ikirego cye ku ngingo ya 55, igika cya 2, y’Itegeko Nº 30/2018 ryo ku wa 2/06/2018 rigenga ububasha bw’inkiko, nta gaciro byahabwa kuko nta mategeko cyangwa ibimenyetso bigaragarira buri wese byirengagijwe ku buryo Urukiko rwabishingiraho rwemeza ko habaye akarengane. Ko kandi inkiko zombi zabanje zashingiye icyemezo cyazo ku bimenyetso bifatika birimo icyangombwa cy’umutungo, inyandiko z’imisoro y’inzu n’amasezerano Rwampunga Emmanuel yagiranye na Munyanganizi Bikoro amuguriza amafaranga yo kwishyura umwenda kugira ngo inzu ye idatezwa. [24] Asobanura kandi ko Rwampunga Emmanuel yamenye ko hari ahantu barimo bubakira abantu, akegera uwari Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Kimironko nyakwigendera Me Habimana Robert, akamusaba kumufasha kuba yabona aho atura, hanyuma akamubaza niba yabona uwamufasha kubaka, akajya kubiganiriza Prof Munyanganizi Bikoro wari umukoresha we akamwemerera kumwubakira akazajya yishyura buri kwezi, maze akamwubakira inzu ya Rukarakara, ndetse akanasabira abandi bantu babiri (2), maze babifashijwemo na Banque mondiale na bo bakubakirwa amazu ariko hakoreshejwe amatafari ahiye. [25] Akomeza asobanura ko nk’uko byasobanuwe haruguru, ko ikibazo cy’inzu cyavutse ari uko Rwampunga Emmanuel agiranye ikibazo n’umugore we, maze yamara kumumenesha mu rugo nk’uko bigaragazwa n’inyandiko y’inzego z’ibanze, akabona kuvuga ko inzu ari iya se, cyane ko na Prof Munyanganizi Bikoro yahise amwirukana mu kazi, ko iyo aza kuba yarubakiye Rwasabahizi Peter iyo nzu, hari kuvuka ikibazo cy’uko bibarujeho iyo nzu atari iyabo, n’icy’uko bayitanzeho ingwate kandi atari iyabo. Kandi ko mu masezerano Prof Munyanganizi Bikoro yagiranye na Rwampunga Emmanuel yo kumuguriza amafaranga yo kwishyura Banki Rwampunga Emmanuel yiyemeje ko azishyura umwenda w’inzu, agira ati : “Nindangiza umwenda wa 1 mu kwa 5 “…...azajya yishyura 30.000Frw, ariko ko naba atararangiza kuwishyura azajya yishyura 40.000Frw. UKO URUKIKO RUBIBONA
## Page 9
[26] Ku bijyanye no kumenya nyiri inzu iburanwa, Urukiko rurasuzuma ukuri kw’ibimenyetso byatanzwe na buri ruhande hibandwa cyane kukumenya aho buri wese akomora iyo nzu iburanwa, kuko Rwasabahizi Peter avuga ko yubakiwe na Prof Munyanganizi Bikoro nk’umuntu utishoboye, naho Rwampunga Emmanuel akavuga ko yahawe ikibanza n’uwari Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Kimironko, akayubaka akoresheje amafaranga yagurijwe na Prof Munyanganizi Bikoro. [27] Ingingo ya 2 y’Itegeko N° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ibikurikira : “Ikimenyetso cyo mu rubanza ni icyo ari cyo cyose kigaragaza ukuri ku byabaye”. Ingingo ya 3, igika cya 1, ikagira iti : “Buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana”. [28] Mu manza zaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ndetse n’uru Rukiko, ihame rikomeza kwibutswa no gushimangirwa nuko umuntu atitwa nyir’umutungo utimukanwa hashingiwe gusa ku kuba ari we uwubaruyeho ku byangombwa by’umutungo byabugenewe, ko ahubwo agomba no kubasha gusobanura inkomoko yawo1. [29] Ku bijyanye n’ibimenyetso Rwasabahizi Peter atanga, dosiye igaragaramo inyandiko yo ku wa 20/04/2017 yanditswe na Prof Munyanganizi Bikoro ifite umutwe witwa : “Ubuhamya”. Muri iyo nyandiko, Prof Munyanganizi ahamya ko nyuma yo kumvikana n’umugore we Nyiragirinka Berthe, yubakiye umusaza Rwasabahizi Petero, wabaga wenyine, inzu ituwemo na bwana Rwampunga Emmanuel n’umugore we Bamurebe Fortunée. Avuga kandi ko ikibanza yubatsemo iyo nzu yagihawe ku buntu n’uwari Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Kimironko, bwana Habimana Robert, aho yubatse iyo nzu y’icyitegererezo, aho yubakiraga abandi batishoboye. Avuga kandi ko inzu imaze kuzura yatashwe mu mwaka wa 2008, ko andi yubatswe na Banki y’Isi mu myaka ya za 2009-2010. [30] Ku ruhande rwa Rwampunga Emmanuel, icyo ashingiraho yerekana aho akomora iyo nzu ni ukuba inzu imaze kuzura we n’umugore we Bamurebe barayitashye, kuba igihe cy’ibarura cyarageze bakayibaruzaho, kuba ari bo bayisoreraga, ikindi yavuze mu iburanisha ni uko amafaranga yubakishije iyo nzu yayagurijwe n’umukoresha we Prof. Munyanganizi Bikoro akajya amwishyura buri kwezi, ko kandi ubutaka yabuhawe n’uwahoze ari Umunyabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Kimironko. [31] Nyuma yo gusesengura ibimenyetso bimaze kuvugwa haruguru kandi bigahuzwa n’ibiteganywa n’ingingo z’itegeko zibukijwe haruguru zirebana n’ibimenyetso mu manza n’agaciro kabyo, cyane cyane ku birebana n’inkomoko y’inzu iburanwa , Urukiko rurasanga Rwasabahigizi Peter agaragaza ko inzu yayubakiwe na Prof. Munyanganizi Bikoro, kandi n’uwo avuga ko yayimwubakiye akaba abyemeza nk’uko bigaragara mu nyandiko iriho umukono wa Noteri yanditswe na Prof. Munyanganizi; ari nayo Rwasabahizi Peter ashingiraho yerekana aho akomora inzu iburanwa. 1 Reba agace ka 20 k’urubanza nº RCAA 0018/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, haburana HARERIMANA Emmanuel na SEBUKAYIRE Tharcisse. Reba urubanza NO RS/INJUST/RC 00036/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/05/2023, haburana UZAMUKUNDA Jeanne na SAWASAWA Jules n’abandi bagobogeshejwe.
## Page 10
[32] Ku ruhande rwa Rwampunga Emmanuel, Urukiko rurasanga ibimenyetso atanga bitagaragaza aho akomora inzu avuga ko ari iye ku mpamvu zikurikira. Iya mbere, ibyo avuga ko inzu yubatswe mu kibanza yahawe n’uwahoze ari Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Kimironko bwana Habimana Robert, ko kandi inzu yubatswe ku mafaranga yagurijwe na Prof Munyanganizi Bikoro nta shingiro byahabwa, kuko atagaragaza ikimenyetso gihamya ko ikibanza yagihawe n’Umunyamabanga Nshingirwabikorwa w’Umurenge wa Kimironko. Naho kubijyanye n’ibyo avuga ko inzu yubatswe ku mafaranga yagurijwe na Prof. Munyanganizi Bikoro yagiye amwishyura buhoro kugeza umwenda urangiye, nabyo nta shingiro byahabwa kuko atagaragaza amasezerano y’inguzanyo yaba yaragiranye na Prof Munyanganizi Bikoro, cyane cyane ko Prof Munyanganizi atigeze abyemera. Ikindi kandi ntagaragaza ibimenyetso byerekana uburyo yagiye amwishyura, bikaba rero byumvikana ko ibyo avuga atari ukuri. [33] Impamvu ya kabiri, ibyo Rwampunga Emmanuel avuga ko inzu imaze kuzura we n’umugore bayitashye, Urukiko rurasanga nabyo atari ikimenyetso kigaragaza aho bakomora iyo nzu kuko kuyitaha bitavuze mu buryo bwemewe n’amategeko ko iyo nzu iburanwa ari iye. Iya gatatu ni uko ibyo na none avuga ko ari bo basoreraga iyo nzu, nabyo nta shingiro byahabwa, kuko mu gihe aribo bari baribarujeho iyo nzu nta bandi bari kuyisorera, kuko nibo yari yanditsweho. Iya kane ni uko ibyo avuga ko kuba hari amasezerano Rwampunga Emmanuel yagiranye na Munyanganizi Bikoro yo kumuguriza amafaranga kugira ngo iyo nzu idatezwa cyamunara, ari ikimenyetso kigaragaza ko inzu ari iye, Urukiko rurasanga nayo itashingirwaho kuko nabyo bitagaragaza aho akomora iyo nzu kandi ayo masezerano yabaye nyuma inzu yaramaze kwandikwa kuri Rwampunga Emmanuel na Bamureke Fortunée. Rurasanga na none kuba Prof Munyanganizi Bikoro yaramugurije amafaranga yo gucungura iyo nzu atari ikimenyetso kigaragaza ko yemeje ko inzu ari iya Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée, nta nubwo ari ikimenyetso kigaragaza inkomoko y’iyo nzu, bityo nta kwivuguruza kwabayeho kuri Prof Munyanganizi Bikoro nk’uko Rwampunga Emmanuel ashaka ku byumvikanisha. [34] Ku byo Rwampunga Emmanuel avuga ko abantu bubakirwaga ari abari batuye mu Murenge wa Kimironko, kandi ko hubakirwaga udafite aho aba ndetse atanafite ubushobozi bwo kubaho, ariko ko Rwasabahigizi Peter we yari atuye mu Karere ka Kayonza mu Murenge wa Rukara, kandi ko yari afite imitungo ihagije igizwe n’inzu n’isambu, Urukiko rurasanga usibye ko atabigaragariza ibimenyetso, nta nubwo bigaragaza aho we (Rwampunga Emmanuel) akomora inzu afitiye ibyangombwa. [35] Urukiko rurasanga na none ibyo Rwampunga Emmanuel avuga ko inzu iburanwa ari ye kuko inzego zishinzwe gusuzuma ibyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane zandikiye Rwasabahizi Peter ko nta kimenyetso yigeze agaragaz a cy’uko inzu iburanwa ari iye, ndetse ko nta n’impamvu yagaragaje yatumye atayibaruzaho mu gihe indi mitungo afite mu Karere ka Kayonza yayibarujeho, ibyo nabyo ntabwo bigaragaza aho yakomoye inzu iburanwa, kuko izo nzego zaje kongera gusuzuma ikibazo zisanga koko Rwampunga Emmanuel adashobora kugaragaza aho akomora umutungo, nyamara Rwasabahizi Peter we agaragaza uko inzu iburanwa yayibonye. [36] Ku bivugwa na Rwampunga Emmanuel ko ibyavuye mu iperereza ry’Urwego rw’Umuvunyi, aho rwasobanuriwe na Munyanganizi Bikoro ko yubatse amazu atatu (3) ku nkunga
## Page 11
ya Banki y’Isi na byo harimo kwivuguruza ndetse n’ikinyoma gikomeye, kuko inzu ya Rwampunga Emmanuel yubatswe mbere, izindi zikubakwa nyuma, kandi ko n’ibikoresho yubakishijwe atari bimwe n’ibyubatse izo nzu zindi, ndetse ko no mu nyandiko ya Munyanganizi Bikoro yivugiye ko inzu ya mbere yatashwe mu mwaka wa 2008, naho izubatswe ku nkunga ya Banki y’Isi zigatahwa mu myaka ya 2009–2010, Urukiko rurasanga ntacyo byamumarira muri uru rubanza kuko bitagaragaza aho akomora inzu iburanwa, nk’uko rero byagaragajwe haruguru, ubwe yivugiye ko inzu ikomoka ku kibanza yahawe n’Ubuyobozi bw’Umurenge wa Kimironko, yubakwa n’amafaranga yagurijwe na Prof. Munyanganizi Bikoro, ariko ibyo byose nta bimenyetso yashoboye kubitangira. [37] Urukiko rurasanga kandi ibyo Rwampunga Emmanuel avuga ko Rwasabahizi Peter atigeze abaruza inzu iburanwa, byongeye kandi ko na Munyanganizi Bikoro uvuga ko yayimwubakiye atigeze ayimubaruriza cyangwa ngo anakurikirane niba umukwe we n’umwana we barayimubarurije, nabyo ntabwo byerekana ko inzu ari iya Rwampunga Emmanuel, kuko kuba atarayibarujeho bidaha Rwampunga Emmanuel uburenganzira bwo kuyibaruzaho, ikindi ntabwo Prof Munyanganizi Bikoro yari afite inshingano yo kuyibaruza kuri Rwasabahizi Peter, cyangwa gukurikirana ko yayibarujeho. [38] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa no ku ngingo z’amategeko, Urukiko rurasanga rero umutungo uburanwa ubaruye kuri UPI: 1/02/09/01/1186 ari uwa Rwasabahizi Peter wabashije kuwugaragariza inkomoko yemewe n’amategeko, Urukiko Rukuru rukaba rwari kuba rwarabihaye ishingiro, bityo icyemezo rwafashe kikaba kigomba guhinduka. Rurasanga ibyategetswe mu rubanza RCA00131/2018/HC/KIG rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane bigomba guhinduka, n’icyemezo cy’ubukode burambye bw’umutungo ubaruye kuri UPI: 1/02/09/01/1186 kigahinduka, umutungo ukava ku mazina ya Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée wanditseho ukajya ku mazina ya Rwasabahizi Peter nka nyirawo. Ibi bikaba binahura n’umurongo Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza no RCAA0018/13/CS ujyanye no kuba umuntu atitwa nyir’umutungo utimukanwa hashingiwe gusa ku kuba ari we uwubaruyeho ku byangombwa by’umutungo byabugenewe, ko ahubwo agomba no kubasha gusobanura inkomoko yawo2. 2.Kumenya niba Rwampunga Emmanuel yasubizwa amafaranga yakoresheje asana inzu iburanwa, n’igihembo cy’Umuhesha w’inkiko yatanze mu kurangiza urubanza [39] Uhagarariye Rwampunga Emmanuel avuga ko nyuma yuko urubanza RCA00131/2018/HC/KIG rubaye Itegeko, rwaje kurangizwa ku gahato ariko Rwasabahizi Peter yanga kuva mu nzu iburanwa, ko nyuma y’aho yaje gusenyuka igisenge cyayo cyose kikagwa nk’uko bigaragazwa n’amafoto yayo, bituma Rwasabahizi Peter ajya gukodesha ahandi. Ko Rwampunga Emmanuel abonye inzu ye irimo kwangirika, yagiye gusaba icyangombwa cyo kuyisana mu Murenge, urakimuha maze arayisana ndetse ayihindurira n’igisenge, ku buryo byamutwaye 9.595.700Frw. Kandi ko yayisannye amaze kumenyeshwa ko nta karengane Rwasabahizi Peter yagiriwe muri urwo rubanza, afite icyizere ko nta zindi manza azongera kujyamo zijyanye n’iyo nzu ye. Bityo ko asaba Urukiko rw’Ubujurire ko mu gihe rwaba rubibonye ukundi rwazategeka Rwasabahizi Peter kumusubiza 9.595.700Frw yasanishije iyo nzu, no kumusubiza 500.000Frw yishyuye abahesha b’inkiko. 2 Reba agace ka 20 k’urubanza nº RCAA 0018/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014, haburana HARERIMANA Emmanuel na SEBUKAYIRE Tharcisse
## Page 12
[40] Avuga kandi ko Rwasabahizi Peter yivuguruza mu mvugo ze, aho avuga ko yabatije inzu ngo amafaranga bakabaye bakodesha inzu bazayamutungishe, ko niba baramufashishije amafaranga y’ubukode basaga nk’abamufasha n’ubundi ngo nubwo atari byo. Ikindi nuko Rwampunga Emmanuel yameneshejwe muri iyo nzu n’umugore we ni ukuvuga umukobwa wa Rwasabahizi Peter, uyu akabona kuza kuyibanamo n’umukobwa we, nyuma y’aho umukobwa agatorokana abana, Rwasabahizi Peter akayisigaramo atyo, yabona igisenge cyayo kiguye akigendera akayita, Rwampunga Emmanuel akabona kuza kuyisana. Kandi ko yangijwe na Rwasabahizi Peter wayifataga nabi. Avuga kandi ko amafaranga 27.000.000Frw Rwasabahizi Peter avuga ko iyo nzu yinjije nta gaciro yahabwa, kuko nta kimenyetso abitangira. [41] Avuga na none ko nta kugenekereza guhari kuko Rwampunga Emmanuel yazanye umufundi agakora devis y’ibikoresho byari bikenewe, kandi ko hari amafoto agaragaza uko inzu yari imeze icyo gihe n’uko imeze ubu. [42] Rwasabahizi Peter n’umwunganira bavuga ko ayo mafaranga ntayo yahabwa, kuko inzu iburanwa Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée bayimazemo igihe kirenga imyaka 15 bayibyaza umusaruro batishyura amafaranga y’ubukode, kandi ko ugenekereje iyo nzu yakodeshwa nka 150.000Frw ku kwezi, ku mwaka akaba nka 1.800.000Frw, mu myaka 15 akaba 27.000.000Frw. Ko rero badakwiye gusaba kwishyurwa amafaranga bavuga ko basanishije iyo nzu. Rwasabahizi Peter abajijwe niba iyo nzu itarasanwe, asubiza ko Rwampunga Emmanuel yayisannye, ariko ko yari isakaje amategura akayakuraho akayisakaza amabati, ko ibyariho byose ari byo yakoresheje ayisana. [43] Bavuga kandi ko nta kimenyetso kigaragaza ko amafaranga angana na 9.595.700Frw Rwampunga Emmanuel asaba agaragara muri devis ariyo yakoresheje mu gusana inzu iburanwa, ngo kuko ari igisenge cyaguye gusa. Kandi ko na we ayasaba agenekereje kuko atagaragaza uko yagiye agura ibikoresho yaba yarashyize kuri iyo nzu. Ko rero Urukiko rubibonye ukundi rugasanga agomba gusubizwa amafanga yakoresheje asana iyo nzu yasubizwa ayagaragajwe n’umugenagaciro bashyizeho ahwanye na 1.783.700Frw. [44] Mu mwanzuro wa Bamurebe Fortunée, avuga ko kuba barayisannye byari mu nshingano zabo, kuko bayibagamo, kandi ko kuba iyo nzu yarasanwe na Rwampunga Emmanuel atasubira inyuma ngo asabe amafaranga yo kuyisana, kuko kuba yarayisannye ari uko abonye igisenge kiguye, ari ikimenyetso kigaragaza ko itari iyabo bari barayitijwe. Ko Urukiko ruramutse rusanze ari ngombwa ko amafaranga yayisanishije yayasubizwa, yazakurwa mu mafaranga y’ubukode yakabaye yaratanze, kuko iyo nzu yakabaye yarinjije 27.000.000Frw y’ubukode nk’uko Rwasabahizi Peter abivuga, hanyuma asigaye akayasubizwa nka nyiri inzu. UKO URUKIKO RUBIBONA a. Kumenya niba Rwasabahizi Peter agomba gusubiza Rwampunga Emmanuel amafaranga yakoresheje asana inzu iburanwa [45] Ku birebana no kumenya niba Rwasabahizi Peter yasubiza Rwampunga Emmanuel amafaranga yakoresheje asana inzu iburanwa, Urukiko rurasanga iki kibazo cyarakemuwe mu
## Page 13
rubanza RCAA00031/2016/SC3 rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2019, aho rwasanze umuntu utunze umutungo adafiteho uburenganzira, akagira ibyo awushyiraho biwongerera agaciro, uwabonye umutungo kabone n’ubwo yaba yarawubonye mu buryarya nta cyabuza ko asubizwa ibyo yawushyizeho biwongerera agaciro kugira ngo hatabaho ukwikungahaza nta mpamvu k’ugomba kuwusubizwa. Uyu morongo kandi Urukiko rw’Ikirenga rwawugarutseho mu rubanza RS/INJUST/RC 00003/2019/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 06/03/20204 ku kibazo cyo kumenya niba Mukamazimpaka Thacienne agomba gusubizwa amafaranga y’ibyo yashyize kuri iyo nzu yahawe n’uwayigabije, maze rusanga Mukamazimpaka Thacienne agomba gusubizwa agaciro k’ibyo yongeye ku nzu iburanwa, gahwanye n’ibyo yongeye ku nzu byatumye yongera agaciro. Bityo Rwasabahizi Peter agomba gusubiza Rwampunga Emmanuel amafaranga yakoresheje asana inzu iburanwa. [46] Ku birebana n’ingano y’ibyo Rwampunga Emmanuel yakoresheje asana iyo nzu, dosiye y’urubanza igaragaza ko nyuma y’aho urubanza RCA00131/2018/HC/KIG rubaye Itegeko, ku 06/09/2021, Umuhesha w’inkiko w’umwuga Me Rukiriza K. Eugene yarangije urubanza, Rwasabahizi Peter ava mu nzu iburanwa. Ku wa 14/07/2022, Rwampunga Emmanuel ahabwa n’Umurenge wa Kimironko uruhushya rwo gusana, rugaragaza ko yemerewe gusimbura igisenge, gusimbuza imiryango, gukora inzira y’amazi no kubaka igikoni cya 2.5m x 3m. Igaragaramo kandi devis yo gusana ya 9.595.700Frw yakozwe n’umufundi witwa Kwizera Flavien yemezwa na Eng. Imanirakarama Albert. Dosiye igaragaramo amafoto agaragaza koko ko inzu yavuguruwe ndetse n’igikoni gisakaye ariko bigaragara ko kituzuye neza, kuko na Rwasabahizi Peter n’umwunganira nabo bemera ko yavuguruwe, ariko icyo batemera n’ingano y’amafaranga yakoreshejwe ivugururwa, kuko nabo bashyize muri dosiye raporo y’igenagaciro k’imirimo yakozwe yo ku wa 30/05/2023 igaragaza ko iyo mirimo ifite agaciro ka 1.783.700 Frw; ikindi bavuga ko Rwampunga Emmanuel n’umugore we babaye muri iyo nzu imyaka irenga 15 bakaba basanga ntacyo basubizwa. [47] Nk’uko byagaragajwe haruguru Rwampunga Emmanuel yasanye igisenge cy’inzu iburanwa cyari cyaraguye, yubaka n’igikoni nk’uko yabiherewe uruhushya n’Umurenge wa Kimironko, hari na devis yo gusana yakozwe n’umufundi inemezwa na Injeniyeri; kuba rero iyo devis yarakozwe Rwampunga Emmanuel yaramaze kwegurirwa inzu iburanwa, kuba Rwasabahizi Peter yemera ko iyo nzu yasanwe, kuba hari igikoni cy’ubatswe nubwo kituzuye, kuba kandi hari n’amafoto agaragaza uko iyo nzu yari imeze mbere y’uko isanwa nuko imeze nyuma y’uko isanwa, Urukiko rurasanga iyi devis igomba guhabwa agaciro, igashingirwaho, bityo ibivugwa na Rwasabahizi Peter n’umwunganira ko itagomba gushingirwaho nta shingiro bifite cyane ko ibi byose Rwampunga Emmanuel yabikoze yaramaze kwegurirwa inzu n’inkiko, akaba yarabikoze abikora ku mutungo we utakiri mu mpaka. [48] Ku bijyanjye na raporo y’igenagaciro k’imirimo yo gusana yakozwe na Rwasabahizi Peter, Urukiko rurasanga iyi raporo yarakozwe inatangwa nyuma y’inama ntegurarubanza, bikaba bitumvikana uburyo Rwasabahizi Peter wari uzi ko Rwampunga Emmanuel yasanye iyo inzu 3 Reba urubanza ° RCAA 00031/2016/SC3 rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2019, NISHIMWE Claudine na MASHAMI Gisèle baburanye na MUGANGA Joseph 4 Reba urubanza N° RS/INJUST/RC 00003/2019/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 06/03/2020 haburana MUKAMAZIMPAKA Thacienne na MUHIRWA n’undi
## Page 14
atakoresheje igenagaciro atarajya mu nama ntegurarubanza, kuko inama ntegurarubanza yabaye ku wa 23/05/2023, raporo itangwa ku wa 30/05/2023. Bityo hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 75 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryibukijwe haruguru, iteganya ko ntakimenyetso cyangwa inyandiko bigomba gushyikirizwa Urukiko nyuma y’inama ntegurarubanza, Urukiko rurasanga iyi raporo itagomba gushingirwaho muri uru rubanza. [49] Ku bijyanye n’ibyo Rwasabahizi Peter avuga ko ahubwo iyo nzu yakabaye yarinjije 27.000.000Frw y’ubukode, bityo ko ntacyo bakwiye gusubiza Rwampunga Emmanuel, Urukiko rurasanga nta shingiro byahabwa, kuko inzu batayibayemo bakodesha, ngo babe batarishyuye amafaranga y’ubukode, ahubwo bayibayemo barayitijwe na Rwasabahizi Peter, nk’uko nawe abyivugira. [50] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga Rwasabahizi Peter agomba gusubiza Rwampunga Emmanuel 9.595.700Frw agaragara kuri devis yakoresheje asana inzu yari yarasenyutse ndetse n’indi mirimo nk’uko yari yayemerewe n’Ubuyobozi bw’Umurenge wa Kimironko. Ayo mafaranga akaba agomba kuyasubizwa mbere yuko Rwasabahizi Peter yandikwaho iyo nzu. b. Kumenya niba Rwampunga Emmanuel yasubizwa amafaranga yishyuye umuhesha w’Inkiko [51] Ku bijyanye na 500.000Frw yahawe Umuhesha w’inkiko w’umwuga, Rwampunga Emmanuel asaba gusubizwa na Rwasabahizi Peter, Urukiko rurasanga ntayo agomba gusubizwa, kuko nk’uko byagaragajwe haruguru, Rwasabahizi Peter yarenganyijwe n’urubanza rwaciwe n’Urukiko Rukuru, bityo Rwampunga Emmanuel agomba kwirengera ibyo yakoresheje arangiza urwo rubanza. 3.Kumenya niba indishyi, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa muri uru rubanza afite ishingiro [52] Rwasabahizi Peter n’umwunganira basaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée gufatanya kwishyura Rwasabahizi Peter indishyi zingana na 2.000.000Frw kubera kumusiragiza mu manza kandi ari umusaza w’imyaka 93, bigatuma bimwica mu buryo bw’imitekerereze bikamusazisha cyane mu mutwe, akaba atakiryama ngo atore agatotsi, n’igihembo cya Avoka cya 2.500.000Frw. [53] Bamurebe Fortunée avuga ko indishyi Rwasabahizi Peter asaba, Urukiko niruramuka rusanze ari ngombwa rwazazimugenera. [54] Uhagarariye Rwampunga Emmanuel yiregura kuri izi ndishyi Rwasabahizi Peter asaba avuga ko nta shingiro zifite, kuko ari we wabaye nyirabayazana w’uru rubanza, ko ahubwo ari we ukomeje gusiragiza Rwampunga Emmanuel mu nkiko ku maherere, ko atasaba indishyi ashingiye ku makosa ye, bityo akwiye kwirengera ingaruka zabyo zose. [55] Avuga kandi ko ashingiye ku ngingo ya 111 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryibukijwe haruguru, asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Rwasabahizi Peter kwishyura Rwampunga Emmanuel 1.000.000Frw y’igihembo cya Avoka na 1.000.000Frw
## Page 15
y’ikurikiranarubanza kubera gukomeza kumusiragiza mu manza z’urudaca, bigatuma yiyambaza umunyamategeko wo kumuburanira. [56] Rwasabahizi Peter n’umwunganira biregura ku mafaranga Rwampunga Emmanuel asaba bavuga ko ntayo yahabwa, kuko yasubirishijemo urubanz a kubera akarengane yagiriwe. Ko kandi nta n’aho yazikura kuko afashwa. UKO URUKIKO RUBIBONA a. Ku bireba n’indishyi zo gusiragizwa mu manza [57] Urukiko rurasanga 2.000.000Frw yo gusiragizwa mu manza Rwasabahizi Peter asaba, ntayo agomba guhabwa, kuko atari Rwampunga Emmanuel wamushoye muri uru rubanza kuri uru rwego. Rurasanga kandi Rwampunga Emmanuel nawe atagomba guhabwa ayo asaba kuko ikirego cya Rwasabahizi Peter cyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane cyahawe ishingiro. b. Ku bireba n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka [58] Ingingo ya 111 y’Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryibukijwe, iteganya ibikurikira : "Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [59] Urukiko rurasanga amafaranga y’igihembo cya Avoka n‘ay’ikurikiranaruba nza asabwa na Rwasabahizi Peter akwiye kuyagenerwa, ariko kuko ayo asaba ari menshi cyane ugereranyije n’imiterere y’uru rubanza, mu bushishozi bw’Urukiko rumugeneye 500.000Frw y’igihembo cya Avoka na 200.000Frw y’ikurikirarubanz a, Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée bakaba bagomba gufatanya kuyishyura. Rurasanga ayo Rwampunga Emmanuel asaba atagomba kuyahabwa kuko ikirego cya Rwasabahizi Peter cyahawe ishingiro. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [60] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Rwasabahizi Peter cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RCA00131/2018/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 13/02/2019, gifite ishingiro. [61] Rwemeje ko inzu iri mu kibanza kibaruwe kuri UPI : 1/02/09/01/1186, mu Mudugudu w’Imena, Akagari ka Bibare, Umurenge wa Kimironko, Akarere ka Gasabo, Umujyi wa Kigali ari iya Rwasabahizi Peter. [62] Rwemeje ko Rwasabahizi Peter agomba gusubiza Rwampunga Emmanuel 9.595.700Frw yakoresheje asana inzu iri mu kibanza kibaruwe kuri UPI: 1/02/09/01/1186 nk’uko yasobanuwe haruguru.
## Page 16
[63] Rutegetse ko inzu iri mu kibanza UPI : 1/02/09/01/1186 ivanwa ku mazina ya Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée ikandikwa ku mazina ya Rwasabahizi Peter, ariko akayandikwaho ari uko amaze gusubiza Rwampunga Emmanuel 9.595.700 Frw yakoresheje asana iyo nzu. [64] Rutegetse Rwampunga Emmanuel na Bamurebe Fortunée gufatanya kwishyura Rwasabahizi Peter 500.000Frw y’igihembo cya Avoka na 200.000Frw y’ikurikiranarubanza.