SANLAM AG Plc v BIZIMANA
SANLAM AG Plc failed to prove that the insured driver or Bizimana Védaste acted with the specific intent to cause harm (faute intentionnelle). The insured's and victim's actions, while negligent, did not amount to intentional conduct that would exclude insurance coverage. The victim's fault was not the sole cause of...
Source-derived case information.
- Citation
- RLR V.2-2025
- Parties
- Applicant: SANLAM AG Plc; Respondent: Bizimana Védaste
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 28 March 2025
- Case Number
- RS/INJUST/RC 00005/2024/SC
- Procedural Posture
- Civil Appeal (review) / Supreme Court Final Judgment
- Outcome
- Applicant's (SANLAM AG Plc) request for review is dismissed; prior judgment upheld.
- Legal Topics
- Motor Vehicle Accident Compensation, Insurer Liability, Intentional Torts, Contributory Negligence, Damages
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
SANLAM AG Plc
Applicant
Bizimana Védaste
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal (review) / Supreme Court Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether SANLAM AG Plc is liable to pay compensation for injuries sustained by Bizimana Védaste in a motor vehicle accident despite allegations of intentional or contributory fault by the insured or the victim.
- 2 Whether the conduct of the insured or the victim constitutes an intentional act (faute intentionnelle) that excludes insurance coverage under Rwandan law.
- 3 Whether the compensation awarded should be reduced or denied due to the victim's own fault.
Ratio Decidendi
SANLAM AG Plc failed to prove that the insured driver or Bizimana Védaste acted with the specific intent to cause harm (faute intentionnelle). The insured's and victim's actions, while negligent, did not amount to intentional conduct that would exclude insurance coverage. The victim's fault was not the sole cause of the accident, nor was it intentional. Therefore, SANLAM remains liable for compensation under Rwandan law.
Court Disposition
Applicant's (SANLAM AG Plc) request for review is dismissed; prior judgment upheld.
Orders
- SANLAM AG Plc to pay Bizimana Védaste 300,000 Frw for litigation costs and 500,000 Frw for legal fees.
- No additional damages or costs awarded to SANLAM AG Plc.
Full Case Text
Judgment text and source record
46 paragraphs
# SANLAM AG Plc v BIZIMANA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-03-28 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00005/2024/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
SANLAM AG Plc v BIZIMANA [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA - RS/INJUST/RC 00005/2024/SC (Hitiyaremye, J.P, Cyanzayire, Muhumuza, Kazungu, Kalihangabo, J.) 28 Werurwe 2025] Ihinduka ry’umurongo – Indishyi zikomoka ku mpanuka zikozwe n’ibinyabiziga – Kutishyura indishyi kubera ikosa ryakozwe nkana – Kugirango umwishingizi areke kwishyura ashingiye ku ngingo y’amategeko cyangwa y’amasezerano ibuza kwishingira ikosa ryakozwe nkana, agomba gutanga ibimenyetso bigaragaza ko uwishingiwe yakoze ikosa agambiriye kwangiza (faute intentionnelle). Ibi bikaba bihindura umurongo watanzwe mu rubanza No RS/INJUST/RC 00002/2021/SC, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 30/12/2021, Akarere ka Kirehe na SAHAM Assurance Rwanda Ltd yahindutse SANLAM Assurances Générales Plc n’abandi [ Rwatangazwe mu Icyegeranyo RLR V.3.2024]; uwo murongo ukaba waravugaga ko umwishingizi ataryozwa amakosa uwishingiwe yakoze abizi kandi abishaka. Amategeko agenga imanza z’imbonezamubano – Indishyi zikomoka ku mpanuka zikozwe n’ibinyabiziga – Uburyozwe - Uburyozwe bubaho biturutse ku gikorwa cyakoranywe ubushake cyangwa kitakoranywe ubushake, bigatuma uwakoze ikosa agomba kwishyura iby’abandi byangijwe; ubwo buryozwe bukaba bwishingirwa. Amategeko agenga imanza z’imbonezamubano – Indishyi zikomoka ku mpanuka zikozwe n’ibinyabiziga – Uburyozwe butishingirwa - Uburyozwe butishingirwa, ni ubuturutse ku ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) ry’uwishingiwe, iryo kosa rikaba rikorwa hagambiriwe kwangiza - Nubwo umuntu yaba yakoze ikosa abizi, rifatwa nk’iryakozwe nkana mu gihe gusa bigaragara ko uwarikoze yari afite umugambi wo kwangiza. Amategeko agenga imanza z’imbonezamubano – Indishyi zikomoka ku mpanuka zikozwe n’ibinyabiziga – Ikosa ry’uwangirije rituma adahabwa indishyi - Ikosa rituma uwangirijwe adahabwa indishyi ni iryabaye intandaro y’impanuka ryonyine (ni ukuvuga ku kigero cya 100%), kimwe n’iryo uwangirijwe yakoze nkana agambiriye ibyago byamubayeho - Itegeko No 41/2001 ryo ku wa 19/09/2001 ryerekeye imyishyurire y’abangirijwe n’impanuka zitewe n’ibinyabiziga bigenzwa na moteri kandi bigenda ku butaka, ingingo ya 2. Incamake y’ikibazo: Bizimana yakomerekejwe n’imodoka yari ifite ubwishingizi muri SANLAM AG Plc, agira ubumuga buhoraho bungana na 48%. Yandikiye SANLAM AG Plc asaba indishyi, imusubiza ko itazimuha kuko ari we wabaye nyirabayazana w’impanuka yemera kugendera inyuma mu modoka ipakiye. Ibyo byatumye Bizimana aregera Urukiko Rwisumbuye rwa Rusizi asaba indishyi zinyuranye. Urukiko rwategetse SANLAM AG Plc kumuha indishyi zose hamwe zingana na 5.786.030 Frw. SANLAM AG Plc yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, ivuga ko itagomba kuryozwa indishyi kuko Bizimana yabaye nyirabayazana w’impanuka, kandi n’umushoferi wari utwaye imodoka akaba yarakoze nkana ikosa ryo kumutwara mu gice cyahariwe gutwara imizigo, azi neza ko bibujijwe. Urukiko Rukuru rwemeje ko ubujurire bwayo nta shingiro bufite, rugumishaho indishyi zatanzwe mu rubanza rwajuririwe. SANLAM AG Plc yasabye ko urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, itanga impamvu nk’izo yari yatanze ijurira, ubusabe bwayo buremerwa, urubanza ruburanishwa n’Urukiko rw’Ikirenga, hasuzumwa ikibazo cyo
## Page 2
kumenya niba SANLAM ikwiye kuryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yakomerekeyemo Bizimana Védaste. SANLAM AG Plc ivuga ko itaryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yabaye ishingiye ku kuba uwari utwaye ikinyabiziga cyakoze impanuka yarakoze nkana ikosa ryo kwemera gutwara umuntu mu gice cy’inyuma cy’imodoka kandi azi neza ko bibujijwe no kuba Bizimana ariwe wabaye nyirabayazana w’impanuka yakomerekeyemo. Bizimana we asobanura ko akwiye guhabwa indishyi ashingiye ku kuba ubwishingire bugomba kwishingira uburyozwe bwa nyir’ikinyabiziga kigenzwa ku butaka, ubw’ugifite wese n’ubw’ugitwaye wese, kandi ko ubwishingire bugomba kwishingira ibyago biba ku bantu bahetswe mu kinyabiziga, ku mpamvu izo arizo zose. Incamake y’icyemezo: 1. Uburyozwe bubaho biturutse ku gikorwa cyakoranywe ubushake cyangwa kitakoranywe ubushake, bigatuma uwakoze ikosa agomba kwishyura iby’abandi byangijwe; ubwo buryozwe bukaba bwishingirwa. 2. Uburyozwe butishingirwa, ni ubuturutse ku ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) ry’uwishingiwe, iryo kosa rikaba rikorwa hagambiriwe kwangiza - Nubwo umuntu yaba yakoze ikosa abizi, rifatwa nk’iryakozwe nkana mu gihe gusa bigaragara ko uwarikoze yari afite umugambi wo kwangiza. 3. Uburyozwe butishingirwa, ni ubuturutse ku ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) ry’uwishingiwe, iryo kosa rikaba rikorwa hagambiriwe kwangiza - Nubwo umuntu yaba yakoze ikosa abizi, rifatwa nk’iryakozwe nkana mu gihe gusa bigaragara ko uwarikoze yari afite umugambi wo kwangiza. 4. ikosa rituma uwangirijwe adahabwa indishyi ni iryabaye intandaro y’impanuka ryonyine (ni ukuvuga ku kigero cya 100%), kimwe n’iryo uwangirijwe yakoze nkana agambiriye ibyago byamubayeho. Ikirego cyo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, nta shingiro gifte. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 41/2001 ryo ku wa 19/09/2001 ryerekeye imyishyurire y’abangirijwe n’impanuka zitewe n’ibinyabiziga bigenzwa na moteri kandi bigenda ku butaka, ingingo ya 2 Itegeko-Teka No 32/75 ryo ku wa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingizi butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri, nk’uko ryahinduwe n’Itegeko No 02/2002 ryo ku wa 17/01/2002, ingingo ya 3; Itegeko–Teka No 20/75 ryo ku wa 20/06/1975 ryerekeye ubwishingizi muri rusange, ingingo ya 11. Nta manza zifashishijwe Inyandiko z’abahanga zifashishijwe: Serge BRAUDO, Dictionnaire du Droit Privé, Définition de Responsabilité civile, p.1; Gerard CORNU, Vocabulaire juridique, 11ème édition, Puf, 1987, p.452; Georges Brière de L’Isle, Cour de Cassation, Recueil annuel des études 2023, A. L’identité des fautes intentionnelle et dolosive, Étude, p.1;
## Page 3
Cour de cassation (France), deuxième chambre civile, du 16 Septembre 2021, n° 19-25.678, para 11 et 12; Cour de cassation Belge, 23 FÉVRIER 2017, para 1 et 2; Cour de cassation Belge, 03 Novembre 2022, C.21.0407.F; CHRISTOPHER C. FRENCH (Director of Trial Advocacy Program and Professor of Practice at Penn State Law; J.D., Harvard Law School; B.A., Columbia University), Insuring Intentional Torts, OHIO STATE LAW JOURNAL [Vol. 83:6], p.1079-1080; Bernard DUBUISSON, Professeur ordinaire à l'Université catholique de Louvain, Professeur aux Facultés universitaires Saint- Louis, LA FAUTE INTENTIONNELLE EN DROIT DES ASSURANCES -L'ÉCLAIRAGE DU DROIT PÉNAL, Revue Générale des Assurances et des Responsabilités (2010), p.2, pt. 4; Yvonne LAMBERT-FAIVRE et Laurent LEVENEUR, Droit des assurances, 14ème édit., Dalloz, 2017, P.318; Hubert GROUTEL, Code des Assurances, Annotations de jurisprudence et de bibliographie relative’s aux “Responsabilités professionnelles, 14ème édit., Dalloz, 2008, p.35; Justia Personal Injury Law Center Proving Fault and Damages in Personal Injury Lawsuits, Comparative & Contributory Negligence Laws: 50-State Survey; Steenson Mike, Minnesota Comparative Fault—Statutory Reform, Journal of law and practice, vol.9, art. 4, 2016, p.7; Alaska Statutes, § 09.17.060 (2023) - Effect of contributory fault US Codes and Statutes US Law Justia; Cutter Law P.C., What Is California's Comparative Negligence Law?; Minnesota Statutes, & 604.02 (2024)- apportionment of damages, Official Publication of the State of Minnesota; Cour de Cassation, Civile, Chambre civile 2, 28 mars 2019, 18-14.125 18-15.855. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku itariki 22/10/2020, mu Mudugudu wa Rususa, Akagari ka Ryamuhirwa, Umurenge wa Nkungu, mu Karere ka Rusizi, Intara y’Iburengerazuba, habereye impanuka y’imodoka yo mu bwoko bwa Mitsubishi FUSO ifite ibirango bya RAE 890 E, yari itwawe na Habimana Daniel, igonga Bizimana Védaste bimuviramo gukomereka amaguru, agira ubumuga bungana na 48%. Iyo modoka yari ifite ubwishingizi muri SANLAM AG Plc (SANLAM muri uru rubanza). [2] Bizimana Védaste yandikiye SANLAM ayisaba indishyi, imusubiza ko ntazo yamuha kuko nta kosa umushoferi w’ikinyabiziga yishingiye yakoze, ko ahubwo ariwe wabaye nyirabayazana w’impanuka yemera kugendera inyuma mu modoka ipakiye, akayivamo irimo kugenda. Uko kutumvikana kwatumye Bizimana Védaste aregera Urukiko Rwisumbuye rwa Rusizi asaba indishyi z’ibangamirabukungu, indishyi z’akababaro, indishyi z’ubwiza yatakaje, indishyi zo gutakaza umurimo no gusubizwa amafaranga yakoresheje yivuza, ashaka ibyangombwa n’ay’igihembo cy’Avoka. [3] Mu rubanza N° RC 00127/2021/TGI/RSZ, rwaciwe ku wa 09/08/2022, Urukiko Rwisumbuye rwa Rusizi rwategetse SANLAM guha Bizimana Védaste indishyi
## Page 4
z’ibangamirabukungu zingana na 4.317.600 Frw, indishyi z’akababaro zingana na 432.000 Frw, indishyi z’ibangamira ry’uburanga zingana na 216.000 Frw, 300.430 Frw yakoresheje yivuza, ashaka ibyangombwa n’ay’ingendo, 500.000 Frw y’igihembo cy’Avoka, na 20.000 Frw y’amagarama, yose hamwe akaba 5.786.030 Frw. [4] Urukiko rwasobanuye ko Bizimana Védaste yakomerekejwe n’ikinyabiziga cyavuzwe haruguru cyari cyarishingiwe na SANLAM, ko yari akirimo kandi ko mu kuryozwa indishyi hatitabwa ku buryo umuntu yaba yarakigezemo cyangwa aho yari atwawe. Rwashingiye kandi ku burangare bw’umuyobozi w’ikinyabiziga, kuko yavuze ko atamenye igihe Bizimana Védaste yagereye mu modoka, kandi buri modoka iba ifite indorerwamo zifasha kugenzura imodoka yose, ubwo burangare bukaba bwarashimangiwe n’Umugenzacyaha wageze aho impanuka yabereye. [5] SANLAM yajuriye mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, ivuga ko nta buryozwe ifite muri iyi mpanuka kubera ko uregera indishyi yivugiye ko yemeye gutwarwa mu gice cy’inyuma cy’imodoka, kandi ko yururutse mu modoka irimo kugenda abizi, yabitekereje. SANLAM yavuze kandi ko n’iyo umushoferi yaba yaremeye gutwara Bizimana Védaste mu gice cy’inyuma cy’imodoka cyahariwe gutwara imizigo, itabiryozwa kubera ko yaba ari amakosa yakozwe nkana n’umushoferi, bikaba biyivanaho uburyozwe nk’uko ingingo ya 66, igika cya 4, y’Iteka Nº 85/01 ryo ku wa 02/09/2002 rishyiraho amabwiriza rusange agenga imihanda n’uburyo bwo kuyigendamo ibiteganya1. [6] Mu rubanza N° RCA 00050/2022/HC/RSZ, rwaciwe ku wa 26/07/2023, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, rwasanze SANLAM itagaragaza ikosa rijyanye no kwica inshingano zikubiye mu masezerano y’ubwishingizi ryaba ryarakozwe na nyir’ikinyabiziga RAE 890 E cyateje ibyago, rugumishaho indishyi zatanzwe mu rubanza rwajuririwe. [7] Urukiko Rukuru rwasobanuye ko impanuka yatewe n’ubuteganye buke bwa shoferi, ko n’Umugenzacyaha wageze ahabereye impanuka yabyemeje atyo, akaba ari yo mpamvu SANLAM yagombaga kuryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yatewe n’ikinyabiziga yari yarishingiye. Rwasobanuye kandi ko urubanza Nº RS/INJUST/RC00002/2021/SC, SANLAM yasabaga ko rwashingirwaho mu gufata umwanzuro, rudahuje kamere n’ikiburanwa kuko muri urwo rubanza hagaragajwe amakosa agambiriwe yakozwe na nyir’ikinyabiziga cyari cyarishingiwe, aho yemeye ko gitwara abantu inyuma (ahagenewe gutwarwa imizigo) barenze umubare wishingiwe ndetse kinatwarwa n’utabifitiye uruhushya rwabugenewe. Urukiko Rukuru rwasanze kandi nta makosa Bizimana Védaste yakoze mu kwemera kwicara inyuma hejuru y’umuzigo, kuko uwari utwaye ikinyabiziga ari we ufite inshingano zo kumenya umubare w’abo ikinyabiziga cyemerewe gutwara n’aho bagomba kwicazwa. [8] Nyuma y’uko Urukiko Rukuru ruciye urwo rubanza, SANLAM yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire isaba ko urubanza N° RCA 00050/2022/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi, ku wa 26/07/2023, rwasubirwamo ku mpamvu z'akarengane. Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire amaze gusuzuma ubwo busabe, yoherereje Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga raporo yarukozeho, maze nawe yemeza ko rwongera kuburanishwa n’Urukiko rw’Ikirenga, rwandikwa kuri Nº RS/INJUST/RC 00005/2024/SC.
1 Icyo gika giteganya ko umuyobozi wa kimwe mu binyabiziga byavuzwe mu gika cya mbere abujijwe gutwara abantu mu bice by’inyuma bya karisoro y’icyo kinyabiziga cyangwa ya romoruki yacyo.
## Page 5
[9] Mu myanzuro yayo, SANLAM ivuga ko yategetswe guha Bizimana Védaste indishyi, kandi nyamara ariwe wabaye nyirabayazana w’impanuka yakomerekeyemo, ndetse n’uwari utwaye imodoka RAE 890 E akaba yarakoze ikosa ryo kwemera kumutwara mu gice cy’inyuma cyayo kandi azi neza ko bibujijwe. Bizimana Védaste we avuga ko SANLAM ikwiye kumuha indishyi, hashingiwe ku kuba ari yo yatanze ubwishingizi ku modoka yamugonze, no ku kuba Umugenzacyaha wageze aho impanuka yabereye, yaremeje ko yatewe n’ubuteganye buke bw’uwari utwaye imodoka. [10] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 11/11/2024, SANLAM ihagarariwe na Me Nkeza Sempundu Clément hamwe na Me Niyondora Nsengiyumva, naho Bizimana Védaste ahagarariwe na Me Mukwende Milimo Olivier. Ababuranyi bagiye impaka ku bibazo byo kumenya niba SANLAM ikwiye kuryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yakomerekeyemo Bizimana Védaste, no kumenya niba hari indishyi zatangwa mu rubanza. Urubanza rwarapfundikiwe, bamenyeshwa ko ruzasomwa ku wa 20/12/2024. [11] Mu gihe Urukiko rwari rwiherereye kugirango ruce urubanza, rwasanze hari ibyo rukeneye kubaza ababuranyi, rusanga ari ngombwa ko iburanisha ripfundurwa, rishyirwa ku wa 11/02/2025. Kuri iyo tariki, iburanisha ryabereye mu ruhame, SANLAM ihagarariwe na Me NIYONDORA Nsengiyumva, naho Bizimana Védaste ahagarariwe na Me Mukwende MILIMO Olivier; ababuranyi bamenyeshwa ko urubanza ruzasomwa ku wa 28/03/2025. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURWA RYABYO 1) Kumenya niba SANLAM ikwiye kuryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yakomerekeyemo Bizimana Védaste [12] SANLAM ivuga ko yategetswe kwishyura indishyi ku mpanuka yakomerekeyemo Bizimana Védaste kandi ariwe wabaye nyirabayazana w’impanuka, yemera kugendera mu gice cy’inyuma cy’imodoka hejuru y’imizigo (amatafari), bikaba byaramushyiraga mu kaga ko kuba yahanuka agakomereka; akaba yaranakoze ikosa ryo kururuka imodoka irimo kugenda. [13] SANLAM ivuga kandi ko Nyirandayishimiye Béatrice watanze ikirego mu Bugenzacyaha, yavuze ko Bizimana Védaste yageze aho aviramo akomangira shoferi kugirango ahagarare yururuke, ariko shoferi yanga guhagarara bimuviramo kugongwa ku kuguru. Iyo mvugo ikaba ari gihamya ko yari azi neza ko kururuka imodoka igenda byagombaga gushyira ubuzima bwe mu kaga, ariko akanga akabirengaho. Yongeraho ko mu miburanire ye, Bizimana Védaste nawe yemera ko yatwawe mu modoka hejuru y’amatafari, akanemera ko impanuka yatewe n’uko atategereje ko shoferi ahagarara ngo abone kururuka, byumvikanisha ko yemera ko impanuka yatewe n’uko yururutse imodoka igenda, kandi akaba yarabikoze yabigambiriye. [14] SANLAM isobanura ko ibyo ivuga bishingiye ku ngingo ya 2 y’Itegeko Nº 41/2001 ryo ku wa 19/09/2001 ryerekeye imyishyurire y’abangirijwe n’impanuka zitewe n’ibinyabiziga bigenzwa na moteri kandi bigendera ku butaka, iteganya ko “amakosa y’uwahohotewe n’impanuka avaniraho uburenganzira bwo guhabwa indishyi uwahohotewe nayo cyangwa abamufiteho uburenganzira”. SANLAM ivuga ko inashingira ku manza zaciwe n’uru Rukiko, zikemeza ko kugira ngo umwishingizi yishyurire uwo yishingiye, ari ngombwa ko habanza
## Page 6
kugaragazwa ko uwishingiwe ariwe wateje ibyago; uwangirijwe akaba ariwe ufite inshingano zo kubigaragaza2. [15] SANLAM ikomeza ivuga ko kuba Bizimana Védaste yaragiye hejuru y’imizigo, yaba yarabyemerewe cyangwa atarabyemerewe, biyivanaho uburyozwe bw’indishyi kuko binyuranyije n’ingingo ya 66, agace ka 4, y’Iteka rya Perezida Nº 85/01 ryo ku wa 02/09/2002 rishyiraho amabwiriza rusange agenga imihanda n’uburyo bwo kuyigenderamo, iteganya ko umuyobozi w’ikinyabiziga cyangwa uw’ikinyamitende itatu cyangwa uw’ikinyamitende ine bifite moteri abujijwe gutwara abantu mu bice by’inyuma bya karisoro y’icyo kinyabiziga cyangwa ya romoruki yacyo. SANLAM yongeraho ko n’umuyobozi w’ikinyabiziga abaye yarabigizemo uruhare, bitarengera uwishingiwe cyangwa abaregera indishyi. [16] SANLAM isobanura ko Urukiko Rukuru rutitaye ku isesengura Urukiko rw’Ikirenga rwakoze ku ngingo ya 66, agace ka 4, y’Iteka rya Perezida Nº 85/01 ryo ku wa 02/09/2002 rimaze kuvugwa, mu rubanza No RS/INJUST/RC 00002/2021/SC3, mu gihe Habimana Daniel yaba yaremeye gutwara Bizimana Védaste mu gice cy’inyuma cy’imodoka itwaye amatafari, kandi azi neza ko bibujijwe. SANLAM ivuga ko muri urwo rubanza, Urukiko rwasobanuye ko kuba uwishingiwe yarakoze amakosa yo kutubahiriza inshingano yari afite mu masezerano y’ubwishingizi, abizi kandi abishaka, adashobora kurengerwa n’ayo masezerano, haba ku bimureba cyangwa ku bireba abangirijwe n’ikinyabiziga cyishingiwe. [17] Yongeraho ko ihame mu bwishingizi ari uko iyo uwishingiwe akoze ikosa, umwishingizi yirengera amakosa ye, ariko ko iryo hame rigira irengayobora riteganywa mu ngingo ya 11, igika cya 3, y’Itegeko Teka No 20/75 ryo ku wa 20/06/1975 ryerekeye ubwishingizi muri rusange, kuko umwishingizi atishingira amakosa yaba yarakozwe nkana n’uwishingiwe cyangwa se yashoboraga kwirindwa. Ku bijyanye n’uru rubanza, kuba uwishingiwe yaratwaye Bizimana Védaste ahatagenewe gutwara abantu, ni amakosa atishingirwa kuko yayakoze ku bushake yabigambiriye, ari nabyo bihura n’urubanza rw’Akarere ka Kirehe, SAHAM n’abandi rwavuzwe haruguru. [18] SANLAM isaba Urukiko kwemeza ko nta ndishyi yagombaga kwishyura, bityo rugategeka Bizimana Védaste kuyisubiza amafaranga yose yamwishyuye harangizwa urubanza rusabirwa gusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, angana na 6.286.030 Frw nk’uko bigaragazwa n’inyandiko yemeza ubwishyu yo ku wa 19/09/2023. [19] Bizimana Védaste avuga ko ibyagarutsweho na SANLAM nta gaciro bikwiye guhabwa kubera impamvu zikurikira: a) SANLAM ntigaragaza ikosa ryaba ryarakozwe na nyir’ikinyabiziga RAE 890 E cyateje ibyago. Ntivuga kandi ku nyandikomvugo y’Umugenzacyaha wageze aho impanuka yabereye, wemeje ko yatewe n’ubuteganye buke bw’uwari utwaye imodoka, kuko atubahirije amabwiriza rusange agenga imihanda n’uburyo bwo kuyigenderamo,
2 Urubanza No RS/INJUST/RC00003/2023/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/02/2024, haburana SANLAM AG Plc na Nzamwitakuze Thérèse, rwibukije umurongo wafashwe mu rubanza Nº RS/INJUST/RC00019/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’ikirenga ku wa 02/06/2023, haburana Musengamana Jean Marie Vianney na SGF. 3 Urubanza No RS/INJUST/RC 00002/2021/SC rwaciwe ku wa 30/12/2021, Akarere ka Kirehe kaburanye na SAHAM Assurance Rwanda Ltd yahindutse SANLAM Assurances Générales Plc, abazungura ba Gatashya Ezra n’abandi, igika cya 33.
## Page 7
amubuza gutwara abantu mu gice cy’inyuma kandi yari apakiye umuzigo. Mu kwemeza icyateye impanuka, Umugenzacyaha yashingiye no ku mvugo z’umushoferi Habimana Daniel, wahamije ko Bizimana Védaste yahubutse mu modoka akagwa hasi; b) Iyo SANLAM isanga amakosa yarakozwe n’umushoferi, yari kugobokesha nyir’ikinyabiziga kugira ngo aryozwe amakosa ye nk’uko biteganywa n’ingingo ya 115 y’Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi; c) SANLAM niyo ikwiye kuryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka, hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 3 y’Itegeko-Teka Nº 32/75 ryo ku wa 07 Kanama 1975, ryerekeye ubwishingizi butegetswe ku buryozwe butewe n’ibinyabiziga bigenzwa ku butaka bifite moteri, iteganya ko “ubwishingire bugomba kwishingira uburyozwe bwa nyir’ikinyabiziga kigenzwa ku butaka, ubw’ugifite wese n’ubw’ugitwaye wese, kandi ko ubwishingire bugomba kwishingira ibyago biba ku bantu bahetswe mu kinyabiziga, ku mpamvu izo arizo zose”; d) SANLAM niyo ikwiye kuryozwa indishyi hanashingiwe ku ngingo ya 11 y’Itegeko-Teka rimaze kuvugwa iteganya ibi bikurikira: “nta mpamvu n’imwe yataye agaciro, igira icyo izigama cyangwa itagikurikizwa bitewe n’Itegeko cyangwa amasezerano, uwishingiye yakwitwaza ku wangirijwe. Uwishingiye ashobora kwiteganyiriza uburenganzira bwo gukurikirana uwakoze amasezerano y’ubwishingire cyangwa se, byaba bibaye ngombwa, uwishingiwe utari uwakoze amasezerano, mu gihe itegeko cyangwa amasezerano y’ubwishingire yaba amwemerera kwanga cyangwa kugabanya ibyo agomba gukora”; e) Mu gihe SANLAM isanga uwo yishingiye yarateje ibyago cyangwa yaragize imyitwarire inyuranye n’iyo bumvikanye mu masezerano bagiranye, ifite uburenganzira bwo kumurega (action récursoire), aho kuvuga ko nta ndishyi Bizimana Védaste akwiye; f) Ingingo ya 66, igika cya 4, y’Iteka rya Perezida Nº 85/01 ryo ku wa 02/09/2002 rishyiraho amabwiriza rusange agenga imihanda n’uburyo bwo kuyigenderamo, iteganya ko “umuyobozi w’ikinyabiziga, uw’ikinyamitende itatu cyangwa ine bifite moteri abujijwe gutwara abantu mu bice by’inyuma bya karoseri y’icyo kinyabiziga cyangwa rumoroki yacyo”. Kuba byarakozwe, Bizimana Védaste agatwarwa muri icyo gice kandi hejuru y’amatafari, binyuranyije n’itegeko, bityo SANLAM ikaba ikwiye kubyirengera nk’umwishingizi; g) Ibyo Habimana Daniel avuga ko Bizimana Védaste yagiye mu modoka atabizi, ni ibyo yahimbye ubwo yabazwaga mu Bugenzacyaha ku cyaha yari akurikiranyweho cyo kubabaza umubiri atabigambiriye, agamije kugaragaza ko nta ruhare yagize mu ikorwa ry’icyaha; h) Hari abatangabuhamya babajijwe, barimo Nsabimana Lambert na Nyirandayishimiye Béatrice, bahamije ko Bizimana Védaste yari hejuru y’imodoka ipakiye amatafari, ageze mu Murenge wa Nkungu akomangira umushoferi kugira ngo avemo kuko yari ageze aho aviramo, yanga guhagarara, bituma amugonga ukuguru; i) Habimana Daniel ntashobora kuvuga ko atazi uburyo Bizimana Védaste yageze hejuru y’imodoka, kandi buri modoka iba ifite indorerwamo zireba ibiri imbere mu modoka
## Page 8
n’ibiri inyuma yayo. Kuba ataramubonye byaba ari amakosa yakozwe n’uwishingiwe, umwishingizi akaba agomba kuryozwa indishyi ziyakomokaho; j) Urubanza rw’Akarere ka Kirehe na SAHAM ntaho ruhuriye n’uru rubanza ku buryo rwashingirwaho, kuko muri urwo rubanza nta ruhushya umushoferi yari afite rwo gutwara ikinyabiziga. [20] Bizimana Védaste asoza avuga ko kuba yaragonzwe n’imodoka RAE 890 E, ifite ubwishingizi muri SANLAM, kandi mu masezerano y’ubwishingizi yaremeye uburyozwe bw’ibyo yakwangiza byose, byumvikana ko yaba yaragiye ku modoka umushoferi abizi cyangwa se atabizi, SANLAM igomba kuryozwa indishyi zose zikomoka kuri iyo mpanuka, ikaba yaragombaga no kuzishyura. UKO URUKIKO RUBIBONA [21] Ababuranyi bemeranya ko Bizimana Védaste yakomerekejwe bikomeye n’imodoka RAE 890 E yo mu bwoko bwa Mitsubishi Fuso, mu mpamuka yabaye ku wa 22/10/2020. Ntibemeranya ariko ku kuba SANLAM ari yo yakwishyura indishyi Bizimana Védaste asaba zikomoka kuri iyo mpanuka. SANLAM igaragaza impamvu ebyiri ishingiraho ivuga ko atariyo ikwiye kuryozwa indishyi zisabwa: a) Kuba uwari utwaye imodoka RAE 890 E yarakoze ikosa ryo kwemera gutwara Bizimana Védaste mu gice cy’inyuma cy’imodoka kandi azi neza ko bibujijwe; b) Kuba Bizimana Védaste ariwe wabaye nyirabayazana w’impanuka yakomerekeyemo. 1. Ku bijyanye no kuba uwari utwaye imodoka RAE 890E yarakoze ikosa ryo kwemera gutwara Bizimana Védaste mu gice cy’inyuma cy’imodoka kandi azi neza ko bibujijwe [22] Ingingo ya 3 y’Itegeko-Teka No 32/75 ryo ku wa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingizi butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri, nk’uko ryahinduwe n’Itegeko No 02/2002 ryo ku wa 17/01/2002, iteganya mu gika cyayo cya mbere ko ubwishingizi bugomba kwishingira uburyozwe (la responsabilité civile) bwa nyir’ikinyabiziga, ubw’ugifite n’ubw’ugitwaye wese, uretse igihe cyaba gifitwe n’uwakibye cyangwa uwacyambuye ku ngufu. [23] Ingingo ya 11 y’Itegeko–Teka No 20/75 ryo ku wa 20/06/1975 ryerekeye ubwishingizi muri rusange nk’uko ryahinduwe yo iteganya ibi bikurikira: “Uwishingira yishingira ibyaba ku wishingiwe byateganyijwe mu masezerano. Yishingira ibyaba (risques) bitewe n’impamvu zitunguranye (cas fortuits), n’ibyaba bitewe n’ikosa (faute) ry’uwishingiwe, keretse iyo byateganyijwe ukundi. N’ubwo nta ngingo yaba ibivuguruza, uwishingira ntashobora kwishingira ibyaba bitewe n’ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) n’uwishingiwe ». [24] Mu bintu by’ingenzi bigaragara muri izi ngingo z’amategeko yombi, harimo ko: ubwishingizi bugomba kwishingira uburyozwe (responsabilité civile) bwa nyir’ikinyabiziga, ubw’ugifite n’ubw’ugitwaye wese (havuyemo uwakibye n’uwakihaye ku ngufu). Harimo kandi ko umwishingizi yishingira ibyaba (risques) biturutse ku ikosa ry’uwishingiwe, ariko ko atishingira ibyaba biturutse ku ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) ry’uwishingiwe.
## Page 9
[25] Mu bika bikurikira, Urukiko rurabanza kugaruka ku gisobanuro cy’uburyozwe (responsabilité civile/civil liability) bwishingirwa, no ku gisobanuro cy’ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) ritishingirwa, hifashishijwe ibisobanuro by’abahanga. [26] Mu nkoranya y’amuga (dictionnaire) la Toupie, basobanura ko uburyozwe bureberwa mu kuba hari ibyangijwe biturutse ku gikorwa cyakoranywe ubushake cyangwa kitakoranywe ubushake, no mu kuba hari ibyangijwe biturutse ku kitakozwe giteganyijwe mu masezerano4. [27] Umuhanga mu mategeko Serge Braudo, asobanura ko uburyozwe bubaho biturutse ku kutubahiriza ibyateganyijwe mu masezerano, cyangwa biturutse ku gikorwa cyakoranywe ubushake cyangwa kitakoranywe ubushake, bigatuma uwakoze ikosa agomba kwishyura iby’abandi byangijwe5. [28] Ku birebana n’ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle), mu nkoranya y’amuga y’amategeko, umuhanga Gérard CORNU asobanura ko ikosa rikozwe nkana ari irikozwe hagambiriwe kwangiriza undi, muri rusange hagambiriwe kwangiza6. [29] Urukiko Rusesa Imanza rwo mu Bufaransa, rugaruka ku byanditswe n’umuhanga Georges Brière de L’Isle, rugasobanura ko ikosa, n’ubwo umuntu yaba yarikoze abizi, rifatwa nk’iryakozwe nkana mu gihe gusa bigaragara ko uwarikoze yari afite ubushake bwo kwangiza7. Rukomeza ruvuga ko ikiranga ikosa rikozwe nkana ari ukugambirira kwangiza, kuko aribyo bivanaho ikintu kigwirira bitazwi neza igihe kizabera cyangwa niba kizanabaho, bigashingirwaho mu gutuma hatabaho ubwishingire8. [30] Mu rundi rubanza rwaciwe n’Urukiko Rusesa imanza rwo mu Bufaransa, rushingiye ku ngingo y’itegeko rigenga ubwishingizi (iyo ngingo ikaba isa n’ingingo ya 11 y’Itegeko-Teka No 20/75 ryo ku wa 20/06/1975 ryavuzwe haruguru)9, Urukiko rwasobanuye ko ikosa rikozwe nkana
4 La responsabilité civile est la responsabilité considérée du point de vue des dommages qu’une action volontaire ou non, ainsi qu’une absence d’action prévue dans un contrat, ont pu causer); La Toupie, dictionnaire de politique, Responsabilité civile, consulté le 19/11/2024, https://www.toupie.org/Dictionnaire/Responsabilite_civile.htm#:~:text=D%C3%A9finition%20de%20responsabili %C3%A9%20civile,un%20contrat%2C%20ont%20pu%20causer. 5 la responsabilité civile est engagée, soit en raison de l'inexécution d'un contrat, soit en raison d'un acte volontaire ou non, entraînant pour la personne qui est fautive ou qui est légalement présumée fautive, l'obligation de réparer le dommage qui a été subi par une ou plusieurs autres; Serge BRAUDO, Dictionnaire du Droit Privé, Définition de Responsabilité civile, p.1, consulté le 19/11/2024, https://www.dictionnaire-juridique.com/definition/responsabilite- civile.php. 6 “Faute intentionnelle: faute commise avec intention de nuire, plus généralement avec celle de causer le dommage»; Gerard CORNU, Vocabulaire juridique, 11ème édition, Puf, 1987, p.452. 7 “Georges Brière de L’Isle indique qu’« il est clair que la faute, même consciente, ne peut être qualifiée d’intentionnelle que si l’on relève chez son auteur la volonté de causer le dommage”; Cour de Cassation, Recueil annuel des études 2023, A. L’identité des fautes intentionnelle et dolosive, Étude, p.1, consulté le 14/11/2024, https://www.courdecassation.fr/publications/etude-annuelle/recueil-annuel-des-etudes-2023/lidentite-des-fautes intentionnelle-et-0. 8 “C’est la recherche du résultat dommageable qui caractérise aussi bien la faute intentionnelle que la faute dolosive car c’est elle qui, supprimant l’aléa, « justifie l’exclusion de la garantie de l’assureur”; Ibidem, p.2 9 Article L113-1 du Code des Assurances (en vigueur au 20/11/2024): “Les pertes et les dommages occasionnés par des cas fortuits ou causés par la faute de l'assuré sont à la charge de l'assureur, sauf exclusion formelle et limitée contenue dans la police. Toutefois, l'assureur ne répond pas des pertes et dommages provenant d'une faute intentionnelle ou dolosive de l'assuré”.
## Page 10
ribaho igihe hari ubushake bwo kwangiza mu buryo byabayemo, rikaba rivanaho ubwishingire ku byago byatejwe n’uwishingiwe aribyo agambiriye igihe yakoraga icyaha. Rwasobanuye kandi ko kugirango umwishingizi areke kwishyura ashingiye ku ngingo y’amasezerano ibuza kwishingira ikosa ryakowe nkana, agomba gutanga ibimenyetso bigaragaza ko ibyago byatejwe n’uwishingiwe abigambiriye10. [31] Urukiko Rusesa Imanza rw’Ubwami bw’Ububiligi rwagaragaje ko, hashingiwe ku ngingo y’Itegeko ryerekeye amasezerano y’ubwishingizi11, umwishingizi atishingira ibyago byatejwe nkana. Urukiko rwongeraho ko ikosa rikozwe nkana risaba ko haba ubushake bwo kwangiza12. [32] Umuhanga CHRISTOPHER C. FRENCH asobanura ko n’ubwo inkiko nkeya zisaba ko igikorwa cyatumye habaho kwangiza kiba cyakozwe ku bushake kugira ngo ubwishingizi bwoye kubaho, umubare munini w’inkiko zisaba ko uwishingiwe aba yagize ubushake bwo kwangiza (cyangwa guteza ibyago), aho kuba gusa ubushake bwo gukora igikorwa cyangije. Impamvu ni uko ibikorwa byinshi bituma habaho impanuka biba byakozwe ku bushake; ariko ibyo bikaba bitavuga ko uwabikoze yashakaga ko bitera impanuka cyangwa ibikomere no kwangiza. Urugero, iyo umushoferi ateje impanuka kubera ko yari arangaye mu kwandika ubutumwa bugufi, ibikorwa byo gutwara yandika ubutumwa bugufi aba yabikoze ku bushake. Icyakora, impanuka yakurikiyeho no gukomeretsa ndetse no kwangiza byatewe n’iyo mpanuka ntibyari bigamijwe n’umushoferi, n’ubwo bishobora kuba ingaruka zateganywa z’imyitwarire irimo uburangare13.
10 “Vu l'article 1134, devenu 1103, du code civil et l'article L. 113-1 du code des assurances: Selon le second de ces textes, la faute intentionnelle implique la volonté de créer le dommage tel qu'il est survenu et n'exclut de la garantie due par l'assureur à l'assuré, condamné pénalement, que le dommage que cet assuré a recherché en commettant l'infraction. Il en résulte que, pour exclure sa garantie en se fondant sur une clause d'exclusion visant les dommages causés ou provoqués intentionnellement par l'assuré, l'assureur doit prouver que l'assuré a eu la volonté de créer le dommage tel qu'il est survenu” ; COUR DE CASSATION (France), DEUXIÈME CHAMBRE CIVILE, DU 16 SEPTEMBRE 2021, n° 19-25.678, para 11 et 12, consulté le 20/11/2024, https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000044105908?init=true&page=1&query=1925678&searchField ALL&tab_selection=all. 11 Article 8: “Nonobstant toute convention contraire, l’assureur ne peut être tenu de fournir sa garantie à l’égard de quiconque a causé intentionnellement le sinistre. L’assureur répond des sinistres causés par la faute, même lourde, du preneur d’assurance, de l’assuré ou du bénéficiaire. Toutefois, l’assureur peut s’exonérer de ses obligations pour les cas de faute lourde déterminés expressément et limitativement dans le contrat. Le Roi peut établir une liste limitative des faits qui ne peuvent être qualifiés de faute lourde”. 12 “Selon l’article 8, alinéa 1er, de la loi du 25 juin 1992 sur le contrat d’assurance terrestre, applicable au litige, nonobstant toute convention contraire, l’assureur ne peut être tenu de fournir sa garantie à l’égard de quiconque a causé intentionnellement le sinistre. La faute intentionnelle suppose la volonté de causer un dommage résultant de la réalisation d’un risque couvert par le contrat d’assurance”; COUR DE CASSATION Belge, 23 FÉVRIER 2017, para 1 et 2, consulté le 27/11/2024, https://juricaf.org/arret/BELGIQUE-COURDECASSATION-20170223-C150243F; Voir aussi Cour de cassation Belge, 03 Novembre 2022, C.21.0407.F, première chamber, Commerciale, https://juricaf.org/arret/BELGIQUE-COURDECASSATION-20221103-C210407F. 13 “Although a minority of jurisdictions only require that the action leading to the injury be intentional for a forfeiture of coverage to occur, the vast majority of jurisdictions require that the insured must intend to cause an injury, not merely intend to do the act that causes the injury. The reason for this is because many actions that lead to accidents are intentional. That does not mean, however, that the actor intended to cause the accident or the resulting injuries and damage. For example, when a driver causes a car accident because the driver is distracted by texting, both the acts of driving and texting are intentional. The ensuing crash and resulting injuries and damage, however, are not intended by the driver even though they may be the foreseeable consequences of the negligent behavior; CHRISTOPHER C. FRENCH (Director of Trial Advocacy Program and Professor of Practice at Penn State Law; J.D., Harvard Law School; B.A., Columbia University), Insuring Intentional Torts, OHIO STATE LAW JOURNAL
## Page 11
[33] Umuhanga Bernard DUBUISSON asobanura ko ikosa rikozwe nkana mu mategeko yerekeye ubwishingizi, ari ikosa rituma uwafashe ubwishingizi n’uwishingiwe bateza ibyago (impanuka) nkana. Ibyago bikaba bisobanurwa nk’ikintu cyose kidateganywa gishobora kubaho kikangiriza umuntu, cyishingirwa. Kugirango ikosa rikozwe nkana ribeho, ni uko uwishingiwe aba yagize ubushake bwo kwangiza14. [34] Abahanga Yvonne LAMBERT-FAIVRE na Laurent LEVENEUR nabo bavuga ko kuba nyiri ugukora igikorwa cyangije yagikoze abizi kandi abishaka (nko kurenza umuvuduko wemewe ku binyabiziga, kutubahiriza itara ritukura, ...) ntibihagije, agomba kuba yagize n’ubushake bwo kwangiza. Gukoresha amagambo kwangiza ku bushake nibyo byaba bisobanutse neza15. [35] Ibimaze kuvugwa ni nabyo bigarukwaho n’umuhanga Hubert GROUTEL, usobanura ko ikosa rikozwe nkana rituma hatabaho ubwishingire, ari irikozwe hagambiriwe kwangiza. Uwishingiwe ntagomba kuba yagize gusa ubushake bwo gukora cyangwa kudakora igikorwa cyabaye impamvu yo gutuma hagira ibyangirika, agomba no kuba yagize ubushake bwo kwangiza16. [36] Mu bisobanuro byose bimaze gutangwa, humvikanamo ibintu by’ingenzi bikurikira: a) Uburyozwe bubaho biturutse ku gikorwa cyakoranywe ubushake cyangwa kitakoranywe ubushake, bigatuma uwakoze ikosa agomba kwishyura iby’abandi byangijwe; ubwo buryozwe bukaba bwishingirwa; b) Uburyozwe butishingirwa, ni ubuturutse ku ikosa rikozwe nkana (faute intentionnelle) ry’uwishingiwe; c) Ikosa rikozwe nkana ni irikozwe hagambiriwe kwangiza; d) Ikosa, n’ubwo umuntu yaba yarikoze abizi, rifatwa nk’iryakozwe nkana mu gihe gusa bigaragara ko uwarikoze yari afite umugambi wo kwangiza;
[Vol. 83:6], p.1079-1080, accessed on 21/11/2024, https://moritzlaw.osu.edu/sites/default/files/2023- 03/French_V6_1069-1111.pdf. 14 “La faute intentionnelle en droit des assurances est celle par laquelle le preneur d'assurance, l'assuré ou le bénéficiaire d'une prestation d'assurance a causé intentionnellement le sinistre.[…] Le sinistre se définissant comme la réalisation du risque couvert par le contrat, il faudrait donc, pour pouvoir parler de faute intentionnelle, que l'assuré ou le bénéficiaire ait voulu que le risque se réalise”; Bernard DUBUISSON, Professeur ordinaire à l'Université catholique de Louvain, Professeur aux Facultés universitaires Saint- Louis, LA FAUTE INTENTIONNELLE EN DROIT DES ASSURANCES -L'ÉCLAIRAGE DU DROIT PÉNAL, Revue Générale des Assurances et des Responsabilités (2010), p.2, pt. 4, consulté le 21/11/2024, https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal%3A76896/datastream/PDF_01/view. 15 “L‘intention ne s’applique pas à la faute (fait générateur) mais au dommage qui en est l’objet. L’auteur de l’acte ne se contente pas de commettre une faute volontaire et délibérée (ex. Excès de vitesse, non- respect d’un feu rouge…); l’intention vise la réalisation du dommage. L’expression “dommage volontaire” ou “dommage intentionnelle” serait plus exacte”; Yvonne LAMBERT-FAIVRE et Laurent LEVENEUR, Droit des assurances, 14ème édit., Dalloz, 2017, P.318. 16 “La faute intentionnelle qui exclut la garantie de l’assureur est celle qui suppose la volonté de causer le dommage et pas seulement d’en créer le risque. […] La faute intentionnelle au sens de l’art. L113-1, al.2,C. assur. suppose que l’assuré a voulu non seulement l’action ou l’omission génératrice du dommage mais encore le dommage lui-même; Hubert GROUTEL, Code des Assurances, Annotations de jurisprudence et de bibliographie relatives aux “Responsabilités professionnelles, 14ème édit., Dalloz, 2008, p.35.
## Page 12
e) Ikiranga ikosa rikozwe nkana, ni ukugambirira kwangiza, aho kuba gusa ubushake bwo gukora igikorwa cyangije; f) Kugirango umwishingizi areke kwishyura ashingiye ku ngingo y’amategeko cyangwa y’amasezerano ibuza kwishingira ikosa ryakowe nkana, agomba gutanga ibimenyetso bigaragaza ko uwishingiwe yakoze ikosa agambiriye kwangiza. [37] Ku bijyanye n’uru rubanza, SANLAM ivuga ko itaryozwa indishyi Bizimana Védaste asaba, mu gihe Habimana Daniel wari utwaye ikinyabiziga cyishingiwe yaba yaremeye kumutwara mu gice cy’inyuma cy’imodoka itwaye amatafari, kuko yari azi neza ko bibujijwe n’ingingo ya 66, agace ka 4, y’Iteka rya Perezida Nº 85/01 ryo ku wa 02/09/2002 rishyiraho amabwiriza rusange agenga imihanda n’uburyo bwo kuyigenderamo17, akaba rero yarakoze amakosa abizi kandi abishaka. [38] Nk’uko byasobanuwe haruguru, kuba nyiri ugukora igikorwa cyangije yagikoze abizi kandi abishaka, ubwabyo ntibikuraho ubwishingire bw’uburyozwe. Uburyozwe butishingirwa, ni ubuturutse ku ikosa rikozwe nkana n’uwishingiwe, ni ukuvuga ikosa rikozwe hagambiriwe kwangiza, umwishingizi ubiburanisha akaba agomba kubitangira ibimenyetso. Ibi bikaba bihindura umurongo watanzwe mu rubanza No RS/INJUST/RC 00002/2021/SC, rwaciwe n’uru Rukiko ku wa 30/12/2021, Akarere ka Kirehe karegagamo SAHAM Assurance Rwanda Ltd yahindutse SANLAM Assurances Générales Plc, abazungura ba GATASHYA Ezra n’abandi18; uwo murongo ukaba waravugaga ko umwishingizi ataryozwa amakosa uwishingiwe yakoze abizi kandi abishaka. [39] Urukiko rusanga SANLAM itagaragaza ibimenyetso by’uko Habimana Daniel yakoze ikosa ryo gutwara Bizimana Védaste mu gice cy’inyuma cy’imodoka, kibujijwe gutwaramo abantu, agambiriye kumukomeretsa; bikaba rero atari impamvu yayivanaho kwishingira uburyozwe bw’indishyi zisabwa. 2. Ku bijyanye no kuba Bizimana Védaste ariwe wabaye nyirabayazana w’impanuka yakomerekeyemo [40] Ingingo ya 2 y’Itegeko No 41/2001 ryo ku wa 19/09/2001 ryerekeye imyishyurire y’abangirijwe n’impanuka zitewe n’ibinyabiziga bigenzwa na moteri kandi bigenda ku butaka iteganya ibi bikurikira: “indishyi zivugwa kuva ku ngingo ya 4 kugeza ku ya 10 z’iri Tegeko zigabanywa hakurikijwe uruhare uwangirijwe yagize mu mpanuka yabaye. Ikosa ry’uwangirijwe ntirimwemerera uruhare ku ndishyi cyangwa abafite uburenganzira ku bintu bye”. [41] Ku bireba uwishingiwe, nk’uko byasobanuwe haruguru, itegeko risobanura ko ikosa ritishingirwa ari irikozwe nkana, ni ukuvuga irikozwe hagambiriwe kwangiza. Ku birebana n’uwangirijwe n’impanuka, itegeko rivuga gusa ko ikosa rye rituma atagira uruhare ku ndishyi. Ikibazo kiri aha, ni ukumenya niba ikosa iryo ari ryo ryose rituma uwangirijwe atishyurwa, kuko
17 Iyo ngingo iteganya ko Umuyobozi w’ikinyabiziga cyangwa uw’ikinyamitende itatu cyangwa uw’ikinyamitende ine bifite moteri abujijwe gutwara abantu mu bice by’inyuma bya karisoro y’icyo kinyabiziga cyangwa ya romoruki yacyo. 18 Urubanza No RS/INJUST/RC 00002/2021/SC, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 30/12/2021, Akarere ka Kirehe karegagamo SAHAM Assurance Rwanda Ltd yahindutse SANLAM Assurances Générales Plc, abazungura ba GATASHYA Ezra n’abandi, igika cya 37.
## Page 13
bigenze bityo interuro ya mbere y’ingingo ya 2 y’Itegeko rimaze kuvugwa igaragaza ko indishyi zihabwa uwangirijwe zigabanywa hakurikijwe uruhare yagize mu mpanuka, nta gisobanuro yaba ifite (mu gihe iyi interuro igaragaza ko indishyi zigabanywa hakurikijwe uruhare rw’uwangirijwe; bivuze ko hari amakosa atuma ahabwa indishyi ariko zigabanyije). Mu gusubiza iki kibazo, Urukiko rurasanga ari ngombwa kwifashisha ibyo amategeko y’ibindi bihugu avuga ku kibazo nk’iki, n’ibisobanuro biyatangwaho. [42] Muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, amategeko atandukana bitewe na Leta zigize icyo Gihugu. Muri Leta zimwe, ikosa iryo ariryo ryose ry’uwangirijwe n’impanuka rituma atishyurwa indishyi (contributory negligence system). Mu zindi Leta, ikosa ry’uwangirijwe rituma indishyi ahabwa zigabanuka hakurikijwe uruhare rwe mu mpanuka19. Ubu buryo bwa nyuma nabwo burimo ibyiciro bibiri (2): aho uwangirijwe ahabwa indishyi hakurikijwe uruhare rwe uretse igihe rwaba rungana na 100% (pure comparative fault system), n’aho uwangirijwe ahabwa indishyi hakurikijwe uruhare rwe uretse igihe rwaba rungana cyangwa rurenze urw’uwamwangirije (modified comparative fault system) 20. [43] Muri Leta ya Alaska, ikosa ry’uwangirijwe rituma indishyi agenerwa zigabanuka hakurikijwe uruhare rwe, ariko ntirituma atazihabwa21. Ibi ni nako bimeze muri Leta ya California22. Muri Leta ya Minnesota naho ikosa ry’uwangirijwe rituma indishyi agenerwa zigabanuka hakurikijwe uruhare rwe, ariko igihe yagize uruhare rurenze 50% nta ndishyi ahabwa.
19 All but one of the states has chosen one of the following three approaches for victims who were partly at fault for their injuries: - Contributory negligence: the plaintiff cannot recover damages if they were at fault to any degree; - Pure comparative negligence: the plaintiff can recover damages reduced by their percentage of fault - Modified comparative negligence: the plaintiff can recover damages reduced by their percentage of fault if their fault is not 50 or 51 percent (varies by state) or greater; Justia Personal Injury Law Center Proving Fault and Damages in Personal Injury Lawsuits, Comparative & Contributory Negligence Laws: 50-State Survey, accessed on 16/12/2024, accessed on 16/12/2024, https://www.justia.com/injury/negligence-theory/comparative-contributory- negligence-laws-50-state-survey/. 20 In a pure comparative fault system, the plaintiff will not be barred from recovery unless the plaintiff is 100 percent at fault, but the plaintiff’s recovery will be reduced by her percentage of fault. In a modified comparative fault jurisdiction, the plaintiff may be barred from recovery if the plaintiff’s fault is equal to or greater than the fault of the defendant, or in some jurisdictions, only where the plaintiff’s fault is greater than the defendant’s fault; Steenson Mike, Minnesota Comparative Fault—Statutory Reform, Journal of law and practice, vol.9, art. 4, 2016, p.7, http://open.mitchellhamline.edu/lawandpractice/vol9/iss1/4. 21 “In an action based on fault seeking to recover damages for injury or death to a person or harm to property, contributory fault chargeable to the claimant diminishes proportionately the amount awarded as compensatory damages for the injury attributable to the claimant's contributory fault, but does not bar recover”; Alaska Statutes, § 09.17.060 (2023) - Effect of contributory fault US Codes and Statutes US Law Justia, accessed on 16/12/2024, https://law.justia.com/codes/alaska/title-9/chapter-17/section-09-17-060/; https://law.justia.com/codes/alaska/title- 9/chapter-17/section-09-17-060/. 22 California follows the pure comparative negligence rule. You can recover damages in cases even if you are partially at fault. If you and the defendant are found negligent, the jury assigns a percentage of fault to each party. The total compensation awarded to you is reduced by your percentage of fault. If you are 99% at fault, you can still receive 1% of the total-case value; Cutter Law P.C., What Is California's Comparative Negligence Law?, accessed on 16/12/2024, https://cutterlaw.com/california- laws/comparativenegligence/#:~:text=California%20follows%20the%20pure%20comparative,by%20your%20perc entage%20of%20fault.
## Page 14
Nta ndishyi ahabwa kandi igihe ikosa ryamwangirije yarikoze nkana aricyo agambiriye23. Muri Leta ya Arizona naho ni kimwe no muri Leta ya Minnesota, uwangirijwe ntahabwa indishyi igihe yakoze nkana ikosa ryamwangirije24. [44] Mu Bufaransa, Itegeko No 85-677 ryo ku wa 05/07/1985 rigamije kunoza imyishyurire y’abangirijwe n’impanuka zo mu muhanda, riteganya mu ngingo yaryo ya 3 (igika cya 1 n’icya 3) ko abangirijwe, uretse abatwaye ibinyabiziga bigendera ku butaka bigenzwa na moteri, bahabwa indishyi hatitawe ku ikosa baba bakoze uretse mu bihe bibiri: igihe bakoze ikosa ridakwiye kubabarirwa kandi rikaba ariryo ryonyine ryateje impanuka; n’igihe baba bashakishije nkana ibyago byababayeho25. Mu rubanza rwaciwe n’Urukiko Rusesa imanza muri icyo Gihugu ku wa 28/03/2019, Urukiko rwasobanuye ko ikosa ridakwiye kubabarirwa ari irikozwe ku bushake kandi rifite uburemere bwihariye, rishyira nta mpamvu urikoze mu kaga gakomeye yagombaga kuba yatekerejeho26. [45] Mu Bwami bw’Ububiligi, abangirijwe batari abatwaye ikinyabiziga bahabwa indishyi, uretse abantu barengeje imyaka 14 y’amavuko bashakishije nkana ibyago byababayeho27.
23 “When two or more persons are severally liable, contributions to awards shall be in proportion to the percentage of fault attributable to each, except that the following persons are jointly and severally liable for the whole award: (1) a person whose fault is greater than 50 percent; (2) two or more persons who act in a common scheme or plan that results in injury; (3) a person who commits an intentional tort; […]”; Minnesota Statutes, & 604.02 (2024)- apportionment of damages, Official Publication of the State of Minnesota, accessed on 16/12/2024, https://www.revisor.mn.gov/statutes/2024/2024-11- 01%2021:08:20+00:00/cite/604.02/pdf. 24 “There is no right to comparative negligence in favor of any claimant who has intentionally, wilfully or wantonly caused or contributed to the injury or wrongful death”; Arizona Revised Statutes, § 12-2505 (2023)-comparative negligence
US Codes and Statutes
US Law
Justia, accessed on 16/12/2024, https://law.justia.com/codes/arizona/title-12/section-12-2505/. 25 Article 3 de la Loi No 85-677 du 05/07/1985: “Les victimes, hormis les conducteurs de véhicules terrestres à moteur, sont indemnisées des dommages résultant des atteintes à leur personne qu'elles ont subis, sans que puisse leur être opposée leur propre faute à l'exception de leur faute inexcusable si elle a été la cause exclusive de l'accident. Les victimes désignées à l'alinéa précédent, lorsqu'elles sont âgées de moins de seize ans ou de plus de soixante-dix ans, ou lorsque, quel que soit leur âge, elles sont titulaires, au moment de l'accident, d'un titre leur reconnaissant un taux d'incapacité permanente ou d'invalidité au moins égal à 80 p. 100, sont, dans tous les cas, indemnisées des dommages résultant des atteintes à leur personne qu'elles ont subis. Toutefois, dans les cas visés aux deux alinéas précédents, la victime n'est pas indemnisée par l'auteur de l'accident des dommages résultant des atteintes à sa personne lorsqu'elle a volontairement recherché le dommage qu'elle a subi”. 26 “Seule est inexcusable au sens de ce texte [L. n° 85-677, 5 juill. 1985, art. 3] la faute volontaire d’une exceptionnelle gravité exposant sans raison valable son auteur à un danger dont il aurait dû avoir conscience »; Cour de Cassation, Civile, Chambre civile 2, 28 mars 2019, 18-14.125 18-15.855, https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000038373269. 27 Article 29 bis de la La loi du 21 novembre 1989 relative à l'assurance obligatoire des véhicules Automoteurs tel que modifiée à ce jour, para 1 et 6: “§ 1er. En cas d'accident de la circulation impliquant un ou plusieurs véhicules automoteurs, aux endroits visés à l'article 2, § 1er, alinéa1er, et à l'exception des dégâts matériels et des dommages subis par le conducteur de chaque véhicule automoteur impliqué, tous les dommages subis par les victimes et leurs ayants droit et résultant de lésions corporelles ou du décès, y compris les dégâts aux vêtements, sont réparés solidairement par les assureurs qui, conformément à la présente loi, couvrent la responsabilité du propriétaire, du conducteur ou du détenteur des véhicules automoteurs. & 6: Les victimes âgées de plus de 14 ans qui ont voulu l'accident et ses conséquences ne peuvent se prévaloir des dispositions visées à l'alinéa 1er”.
## Page 15
[46] Icyo ibisobanuro bimaze gutangwa bihurizaho, ni uko ikosa rituma uwangirijwe adahabwa indishyi, ari iryabaye intandaro y’impanuka ryonyine (ni ukuvuga ku kigero cya 100%), kimwe n’iryo uwangirijwe yakoze nkana agambiriye ibyago byamubayeho. Urukiko rusanga icyo gisobanuro ari cyo gikwiye guhabwa interuro ya kabiri y’ingingo ya 2 y’Itegeko No 41/2001 ryo ku wa 19/09/2001 ryerekeye imyishyurire y’abangirijwe n’impanuka zitewe n’ibinyabiziga bigenzwa na moteri kandi bigenda ku butaka. [47] Ku bijyanye n’uru rubanza, uwitwa Ndayishimiye Béatrice (muramu wa Bizimana Védaste) wagiye gutanga ikirego kuri Polisi mu mwanya w’uwakoze impanuka, yabwiye Umugenzacyaha ko Bizimana Védaste yasabye lifuti umushoferi w’imodoka RAE 890 E, yagera aho aviramo akamukomangira ariko ntiyumve, bigatuma ayivamo ikigenda ipine y’inyuma ikamukandagira akaguru kakavunika. Uwitwa Nsabimana Lambert wari aho impanuka yabereye, yabwiye Umugenzacyaha ko impanuka yatewe no kuba Bizimana Védaste yarururutse imodoka ikigenda, ndetse no kuba umushoferi atarahagaze ngo avemo neza. [48] Mu nyandikomvugo y’impanuka yakozwe ku wa 24/01/2021, Umugenzacyaha yasobanuye ko ashingiye ku miterere y’umuhanda urambuye neza ku buryo umuyobozi w’ikinyabiziga abasha kureba imbere n’inyuma; agashingira ku kuba umushoferi atemerewe gutwara abantu mu gice cy’inyuma kandi apakiye imizigo; agashingira kandi ku kuba ikinyabiziga cyose kigenzwa na moteri kigomba kugira nibura akarebanyuma (rétroviseur) kamwe, gateye ku buryo umushoferi ashobora kugenzura ibibera mu muhanda inyuma n’ibumoso; asanga impanuka yaratewe n’ubuteganye buke bwa Habimana Daniel wari utwaye imodoka. [49] Urukiko ruhuje imvugo z’abatangabuhamya n’ibivugwa mu nyandikomvugo y’Umugenzacyaha, rusanga Bizimana Védaste yaragize uruhare mu mpanuka yakomerekeyemo, mu gihe yakoze ikosa ryo kururuka imodoka igenda. Urukiko rusanga ariko iryo kosa atari ryo ryonyine ryabaye impamvu y’impanuka, ahubwo harimo n’uruhare rw’uwari utwaye imodoka. Urukiko rusanga nanone n’ubwo Bizimana Védaste yagize iyo myitwarire, atari agambiriye nkana ibyago byamubayeho. [50] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga Bizimana Védaste atarakoze ikosa rituma atagira indishyi agenerwa, rivugwa mu nteruro ya kabiri y’ingingo ya 2 y’Itegeko No 41/2001 ryo ku wa 19/09/2001 ryavuzwe haruguru. Umwanzuro: [51] Hashingiwe ku ngingo z’amategeko zagaragajwe no ku bisobanuro byose byatanzwe haruguru, Urukiko rurasanga SANLAM ikwiye kuryozwa indishyi zikomoka ku mpanuka yakomerekeyemo Bizimana Védaste. 3. Kumenya niba hari indishyi zatangwa mu rubanza [52] SANLAM ivuga ko kuba impanuka Bizimana Védaste yakomerekeyemo yaratewe n’amakosa ye yo kuba yaremeye gutwarwa mu gice cy’imodoka cyagenewe gutwara imizigo, no kuba yarihaye kururuka imodoka igenda, byumvikana ko yayishoye mu manza zidafite ishingiro, akaba yategekwa kuyishyura 1.000.000 Frw y’indishyi zo gushorwa mu manza z’amaherere; 3.000.000 Frw akubiyemo ay’igihembo cy’Avoka n’ay’ikurikiranarubanza, ni ukuvuga 2.400.000 Frw y’igihembo cy’Avoka ku nzego eshatu (800.000 Frw mu Rukiko Rwisumbuye, 800.000 Frw
## Page 16
mu Rukiko Rukuru, 800.000 Frw mu Rukiko rw’Ikirenga), na 600.000 Frw y’ikurikiranarubanza ku nzego eshatu (200.000 Frw mu Rukiko Rwisumbuye, 200.000 Frw mu Rukiko Rukuru, na 200.000 Frw mu Rukiko rw’Ikirenga). [53] Bizimana Védaste avuga ko urubanza rusubirishwamo rwasobanuye neza uruhare rwa SANLAM nk’umwishingizi w’ikinyabiziga cyamugonze, kandi ko rwanasesenguye mu buryo bwimbitse imanza SANLAM yaburanishije, igaragarizwa ko zidahuje kamere n’uru rubanza, akaba nta ndishyi akwiye kwishyuzwa kuko atari we nyirabayazana w’urubanza. Asaba ko SANLAM ari yo yamwishyura 1.000.000 Frw y’indishyi z’akababaro, 500.000 Frw y’igihembo cy’Avoka, na 500.000 Frw y’ikurikiranarubanza. UKO URUKIKO RUBIBONA [54] Urukiko rurasanga indishyi SANLAM isaba itazihabwa kuko itsinzwe urubanza. Rurasanga amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cy’Avoka Bizimana Védaste asaba yayahabwa, kuko byabaye ngombwa ko akurikirana urubanza agashaka n’umwunganira, ariko kuko ayo asaba ari menshi, akaba agenewe mu bushishozi bwarwo 300.000 Frw y’ikurikiranarubanza na 500.000 Frw y’igihembo cy’Avoka. Ku bijyanye n’indishyi z’akababaro Bizimana Védaste asaba, Urukiko rurasanga zidakwiye gusuzumwa kuko atari we wasubirishijemo urubanza ku mpamvu z’akarengane. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [55] Rwemeje ko ikirego rwashyikirijwe na SANLAM AG Plc cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza Nº RCA 00050/2022/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi ku wa 26/07/2023, nta shingiro gifite; [56] Rwemeje ko imikirize y’urubanza Nº RCA 00050/2022/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi ku wa 26/07/2023, idahindutse; [57] Rutegetse SANLAM AG Plc guha Bizimana Védaste 300.000 Frw y’ikurikiranarubanza na 500.000 Frw y’igihembo cy’Avoka.