SEBATWARE v RUGEMINTWAZA
Urukiko rwemeje ko isambu yo kuri UPI 1/03/05/01/696 itarahawe Rugemintwaza Paul yose mu isaranganya ryo mu 1999, ahubwo yari yaragabanyijwe hagati ye na Sebatware André; rushingiye ku nyandiko z’inzego z’ibanze, ubuhamya bw’abari bahari igihe cy’isaranganya, n’ibyavuye mu iperereza n’ipimwa by’umuhanga mu...
Source-derived case information.
- Parties
- Applicant/claimant/appellant: Sebatware André; Respondent: Rugemintwaza Paul
- Jurisdiction
- Rwanda
- Procedural Posture
- Civil Land Dispute / Rehearing for Injustice / Appeal Reheard After Injustice Review
- Outcome
- Applicant won in part; prior judgment reversed and replaced.
- Legal Topics
- Land Sharing/power of Partition, Evaluation of Witness Testimony, Rehearing for Injustice, Costs and Advocate's Fees, Cadastral Identification of Disputed Land
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Sebatware André
Applicant/claimant/appellant
Rugemintwaza Paul
Respondent
Procedural Posture
Civil Land Dispute / Rehearing for Injustice / Appeal Reheard After Injustice Review
Legal Issues
- 1 Whether the disputed land was entirely allocated to Rugemintwaza Paul in the 1999 sharing, or whether it had to be divided between the parties
- 2 Whether the monetary claims for compensation for loss, moral damages, and procedural costs were legally founded
- 3 Which cadastral parcel corresponded to the disputed land
Ratio Decidendi
Urukiko rwemeje ko isambu yo kuri UPI 1/03/05/01/696 itarahawe Rugemintwaza Paul yose mu isaranganya ryo mu 1999, ahubwo yari yaragabanyijwe hagati ye na Sebatware André; rushingiye ku nyandiko z’inzego z’ibanze, ubuhamya bw’abari bahari igihe cy’isaranganya, n’ibyavuye mu iperereza n’ipimwa by’umuhanga mu by’ubutaka, rwahisemo gukurikiza ihame ry’uko abasaranganya bagabana isambu mo kabiri ku buryo bungana, usanzwe atuye muri iyo sambu akaba ari we ubanza guhitamo. Rwasanze kandi ko ibirego by’indishyi mbonezamusaruro n’indishyi z’akababaro bitari mu kiburanwa cy’ibanze, bityo bitakwakirwa.
Court Disposition
Applicant won in part; prior judgment reversed and replaced.
Orders
- The land on UPI 1/03/05/01/696 is declared to be shared between the parties.
- Rugemintwaza Paul is allocated 2.289,12 SQM bordering the land of Ntibiramira Deo and Mukabadege Godelive.
Full Case Text
Judgment text and source record
11 paragraphs
SEBATWARE v RUGEMINTWAZA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE - RS/INJUST/RC 00014/2023/CA (Kamere, P.J.) 13 Gashyantare 2026] Amategeko agenga imanza z’imbonezamubano – Imanza z’isaranganya – Uburyo isaranganya rikorwa - Abasaranganya bagabana isambu mo kabiri ku buryo bungana, hanyuma usanzwe atuye muri iyo sambu akaba ari we ubanza guhitamo. Incamake y’ikibazo: Sebatware André yareze Rugemintwaza Paul mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, asaba ko asubizwa isambu yari iye iri mu Kagari ka Busanza, Umurenge wa Kanombe, Akarere ka Kicukiro, yari ifite agaciro ka 20.000.000 Frw, ndetse asaba n’indishyi z’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwemeje ko ikirego cye nta shingiro gifite, rutegeka ko Rugemintwaza Paul agumana isambu yose kuko ngo yayibonye mu isaranganya ry’amasambu. Sebatware yajuriye mu Rukiko Rukuru, avuga ko isambu yari yaragabanyijwe mu gihe cy’isaranganya, bityo Rugemintwaza akaba ataragombaga guhabwa isambu yose. Rugemintwaza we yakomeje avuga ko yahawe isambu yose mu gihe cy’isaranganya. Urukiko Rukuru rwemeje ko nta gihindutse ku cyemezo cy’urukiko rw’ibanze. Sebatware yongeye kujuririra mu Rukiko rw’Ubujurire ariko ikirego cye cy’ubujurire bwa kabiri nticyakiriwe kubera ko atagaragaje neza uko agaciro k’isambu kari kahindutse. Nyuma yaho, Sebatware yitabaje Urwego rw’Umuvunyi asaba ko urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Urwego rw’Umuvunyi rwasanze harimo akarengane, maze Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga ategeka ko urubanza rusubirishwamo n’Urukiko rw’Ubujurire. Uru rukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba isambu yose yarahawe Rugemintwaza Paul cyangwa niba yaragabanyijwe hagati ye na Sebatware André, ndetse n’indishyi n’amafaranga byasabwe n’impande zombi. Urukiko rwakoze n’iperereza aho ubutaka buri, hakorwa ibipimo n’umuhanga mu by’ubutaka. Sebatware avuga ko isambu yose mbere yari iye, mu isaranganya ryo mu 1999, Rugemintwaza atahawe isambu yose, ahubwo yahawe igice. Hari inyandiko z’inzego z’ibanze zigaragaza ko Rugemintwaza yari yarahawe igice kimwe; hari n’abatangabuhamya, barimo abayobozi bo mu gihe cy’isaranganya, bavugaga ko isambu yagabanyijwe. Rugemintwaza yaje gufata isambu yose ndetse ayibaruzaho yose. Sebatware kandi yashingiye ku iperereza ryakozwe n’Urukiko, aho umuhanga mu by’ubutaka yagaragaje ko hari ibice bibiri bishobora gutandukanywa: 2.289,12 m² kuri Rugemintwaza; 3.659,41 m² kuri Sebatware. Rugemintwaza ahakana ko yaba yarahawe igice gusa kuko mu 1999 yahawe isambu yose mu gikorwa cyo gusaranganya amasambu; isaranganya ryakozwe ku bwumvikane hagati y’abaturage bari basanzwe batuye aho hantu n’abari bavuye hanze; hari inyandiko n’ubuhamya bishyigikira ko yahawe iyo sambu yose. Akomeza avuga ko abatangabuhamya Sebatware ashingiraho kandi bamwe muri bo batahabwa agaciro kuko bashobora kuba bafite inyungu ku kiburanwa. Urukiko rwabanje gutandukanya ikibazo cyo kumenya uko isaranganya ryagenze mu by’ukuri n’ikibazo cyo kureba niba hari itegeko ryubahirijwe cyangwa ryarenzweho. Rwavuze ko ikibazo
nyamukuru ari ukumenya neza ibyabaye mu isaranganya ryo mu 1999, ruza gusanga isambu itaragombaga kuba iya Rugemintwaza Paul yose, ahubwo ko yari yaragabanyijwe hagati y’ababuranyi mu gihe cy’isaranganya ryo mu 1999. Rugemintwaza yahawe 2.289,12 m², naho Sebatware ahabwa 3.659,41 m². Incamake y’icyemezo: 1. Abasaranganya bagabana isambu mo kabiri ku buryo bungana, hanyuma usanzwe atuye muri iyo sambu akaba ari we ubanza guhitamo. 2. Intego y’isaranganya ntabwo yari ukwambura umwe umutungo ngo uhabwe undi, ahubwo yai igamije gusangira umutungo mu buryo bubungabunga imibanire myiza n’ubumwe hagati y’abasaranganya. 3.Urukiko ni rwo rufite ububasha bwo gusuzuma agaciro k’ubuhamya; umubare w’abatangabuhamya si wo w’ingenzi ahubwo harebwa ubumenyi bw’umutangabuhamya ku byabaye n’uburyo asobanura ibyo azi. 4. Ubuhamya bw’abari abayobozi cyangwa abantu bari bahari igihe isaranganya ryakorwaga bushobora guhabwa agaciro iyo buhuye n’ibindi bimenyetso. Amategeko yashingiweho: Itegeko n°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 6, 111; Itegeko No 062/2024 ryo ku wa 20/06/2024 rigenga ibimenyetso, Ingingo ya 53; Amategeko yifashishijwe atagikoreshwa: Itegeko n° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 65; Iteka rya Minisitiri n°001/16.01 ryo ku wa 26/04/2010 rigena uburyo isaranganya ry’amasambu rikorwa, ingingo ya 8. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Sebatware André yatanze ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge arega Rugemintwaza Paul, asaba gusubizwa isambu ye iri mu Kagari ka Busanza, Umurenge wa Kanombe, Akarere ka Kicukiro, Umujyi wa Kigali, Rugemintwaza Paul yigabije, ifite agaciro ka 20.000.000 Frw, asaba n’indishyi z’ikurikiranarubanza zingana na 5.000.000 Frw n’amafaranga 1.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka. [2] Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwaciye urubanza RC 0368/14/TGI/NYGE, rwemera kwakira ikirego cya Sebatware André ariko rugisuzumye rusanga nta shingiro gifite. Rwakijije urubanza ko Sebatware André atsinzwe ko Rugemintwaza Paul atsinze, rutegeka ko Rugemintwaza agumana isambu yose kuko yayihawe mu gihe cy’isaranganya ry’amasambu, rutegeka Sebatware André guha Rugemintwaza Paul indishyi za 200.000 Frw na 300.000 Frw y’igihembo cya Avoka.
[3] Sebatware André ntiyishimiye imikirize y’urubanza RC 0368/14/TGI/NYGE ajuririra urwo rubanza mu Rukiko Rukuru avuga ko umucamanza yakoresheje nabi itegeko ryo gusaranganya amasambu, hatangwa isambu yose yarebwaga n’iryo saranganya, ntiyagira na gato asigirwa. Asaba ko ubujurire bwe buhabwa ishingiro kandi indishyi yasabye ku rwego rwa mbere zikikuba inshuro ebyiri. [4] Rugemintwaza Paul yakomeje kwiregura avuga ko yahawe ahaburanwa hose mu rwego rwo gusaranganya kandi ko ibyo bigaragazwa n’inyandiko zitandukanye z’inzego z’ibanze, ko yahawe isambu yose atahawe igice cyayo. [5] Mu guca urubanza RCA 0464/14/HC/KIG ku wa 25/08/2015, Urukiko Rukuru rwemeje ko nta gihindutse ku rubanza rwajuririwe. [6] Sebatware André ntabwo yishimiye imikirize y’urubanza, bituma ajuririra urubanza RCA 0464/14/HC/KIG mu Rukiko rw’Ikirenga ashingiye ku ngingo ya 28 y’Itegeko no 03/2012 OL rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga ryariho icyo gihe. Sebatware André yatanze icyo kirego ashingiye kw’igenagaciro rishya ryakozwe rishingiye ku kuba ngo uwo mutungo uburanwa wariyongereye agaciro kakaba karavuye ku mafaranga miliyoni 20.000.000 Frw kakagera kuri 54.994.500 Frw. Sebatware André yasobanuraga ko Urukiko Rukuru rwirengagije inyandiko zo mu nzego z’ibanze zigaragaza ko umutungo uburanwa utahawe Rugemintwaza Paul wose kuko ngo yahawe igice cy’iyo sambu, atigeze ayihabwa yose. [7] Sebatware André yasobanuraga kandi ko Urukiko Rukuru rwirengagije ibivugwa mu ngingo ya 3, iya 4, iya 6, iya 8, iya 9 z’Iteka rya Minisitiri no 001/16.1 ryo ku wa 26/04/2010 rigena uburyo isaranganya ry’amasambu rikorwa, harimo no kuba ngo Rugemintwaza Paul ataragaragaje ko yavukijwe uburenganzira ku butaka yari atunze no kuba ataragaragaje ko nta yindi sambu afite yahawe na Leta. [8] Mu gusuzuma iyakira ry’ibirego, Urukiko rw’Ikirenga rwanze kwakira ikirego cy’ubujurire bwa kabiri cya Sebatware André kubera ko atagaragaje uko agaciro k’isambu ye kahindutse nk’uko icyemezo no 0027/15/CIV/CS kibyerekana. [9] Sebatware André yakomeje kutanyurwa, yiyambaza Urwego rw’Umuvunyi asaba ko urubanza RCA 0464/14/HC/KIG rwaciwe ku wa 25/08/2015 n’Urukiko Rukuru i Kigali rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Ibyo akaba yarabishingiye ku ngingo za 81-86 z’Itegeko – Ngenga no 03/2012/OL ryo ku wa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’Ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga ryariho icyo gihe. [10] Urwego rw’Umuvunyi rwasanze urubanza RCA 0464/14/HC/KIG rugaragaramo akarengane maze rurwoherereza Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, uyu na we mu cyemezo no 056/CJ/2020 ategeka ko urubanza RCA 0464/14/HC/KIG rwaciwe ku wa 25/08/2015 n’Urukiko Rukuru i Kigali rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, anarwohereza kuburanishwa n’uru Rukiko rw’Ubujurire aho rwanditswe kuri nimero RS/INJUST/RC 00014/2023/CA. [11] Iburanisha ry’urubanza ryashyizwe ku wa 10/01/2025, rurasubikwa kubera ubwire kugira ngo ruhabwe umwanya uhagije wo kuburanishwa, ruburanishwa ku wa 28/01/2025 Sebatware André ahagarariwe na Me NSABAYEZU Evariste naho Rugemintwaza Paul yunganiwe na Me
NYANKIKO Alphonse, haburanishwa ku kibazo cyo kugaragaza niba isambu iburanwa ari iya Rugemintwaza Paul yose cyangwa se niba ari igice cyayo igice cyayo, ndetse n’ikibazo cy’ishingiro ry’indishyi zinyuranye zisabwa n’ababuranyi, urubanza rurapfundikirwa. Isomwa ry’urubanza ryagiye ryimurwa ku mpamvu zumvikana z’Urukiko, maze ku wa 21/02/2025 Urukiko rusoma urubanza rubanziriza urundi aho rwemeje ko hazakorwa iperereza ku wa 14/03/2025, saa tanu za mugitondo (11h00) aho ikiburanwa kiri mu Mudugudu wa Rukore, Akagari ka Busanza, Umurenge wa Kanombe, Akarere ka Kicukiro, Umujyi wa Kigali, hari ababuranyi bombi kimwe n’abandi ababuranyi bakwifuza ko bafasha Urukiko kubona amakuru y’ukuri ku kiburanwa. Iryo perereza ryakozwe ababuranyi bombi n’aba Avoka babo bahari nka mbere, Urukiko rusubukura iburanisha ku wa 08/09/2025 ababuranyi bavuga ku byavuye muri iryo perereza, Urukiko rutangaza ko urubanza ruzasomwa ku wa 19/09/2025, isomwa ryimurirwa ku wa 29/09/2025, ariko na none uwo munsi urubanza ntirwasomwa ahubwo hasomwa icyemezo cyo gupfundura urubanza iburanisha rishyirwa ku wa 06/10/2025 kugira ngo Sebatware André abanze guha Urukiko ibisobanuro ku ngingo yerekeranye n’uburyo mu iburanisha riheruka yari yasabye Urukiko kumugabanya na Rugemintwaza Paul ubutaka bubaruwe kuri UPI 1/03/05/01/696 mu gihe nyamara mbere ubutaka bugaragara ko bwaburanwaga ari ubwabaruwe kuri UPI 1/03/05/01/3068. [12] Ku wa 06/10/2025, iburanisha ryimuriwe ku wa 15/10/2025 kubera ko Me NSABAYEZU Evariste uburanira Sebatware André atari yitabye nta mpamvu kandi Urukiko rumuca ihazabu mbonezamubano kubera gutinza urubanza. Iburanisha ryo ku wa 15/10/2025 ryimuriwe ku wa 12/11/2025 kugira ngo uruhande rwa Rugemintwaza Paul rusubize ku bisobanuro by’ihinduka rya nimero y’ubutaka buburanwa byari byatanzwe n’uburanira Sebatware André, rwongera kwimurirwa ku wa 26/11/2025 kubera ko Avoka wa Rugemintwaza Paul yari yatanze inyandiko z’uko ari mu kiruhuko cy’uburwayi. Iburanisha ryo ku wa 26/11/2025 iburanisha na none rirasubikwa kuko Rugemintwaza Paul yifuje igihe gihagije cyo gukosoza nimero ku cyangombwa cy’ubutaka buburanwa igahuzwa n’ubutaka nyabwo buburanwa, iburanisha ryimurirwa ku wa 12/01/2026. Uwo munsi ababuranyi bombi baritabye, Sebatware André ahagarariwe na Me MUSABYIMANA Blandine naho Rugemintwaza Paul yunganiwe na Me NYANKIKO Alphonse, Urukiko rusoza kumva ibisobanuro by’impande zombi ku makosa avugwa ko yakozwe ku birebana na nimero y’ubutaka igaragara ku cyangombwa cy’ubutaka buburanwa, isomwa ry’urubanza rishyirwa ku wa 30/01/2026, ariko kubera impamvu y’uburwayi bw’umucamanza ryimurirwa ku wa 13/02/2026, ari nawo munsi rusomeweho. [13] Mu myanzuro n’imiburanire ye muri macye Sebatware André avuga ko aho akarengane ke gashingiye ari uko mu gihe cy’isaranganya isambu ye iburanwa itahawe yose Rugemintwaza Paul, ko uyu yahawe igice cyayo kimwe ikindi nawe akaba yaragombaga kukigumana, ariko Rugemintwaza Paul akaba yaratwaye iyo sambu yose akanayibaruzaho we n’umugore we kandi bikemezwa n’Urukiko Rukuru mu rubanza ubu rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane. Rugemintwaza Paul we avuga ko atasaranganyijwe ngo ahabwe gusa igice cy’isambu iburanwa, ko ahubwo yatomboye isambu yose ku mpamvu y’uko ngo Sebatware André atashakaga ko hasaranganywa n’indi sambu ye iherereye i Musiga. Uyu avuga kandi ko kuva yasaranganywa iyo sambu mu mwaka wa 1999 yayikoreyemo, ibibazo byabyaye izi manza bikaba byaratangiye kuvuka ari uko hageze igihe cy’iyandikisha ry’ubutaka. Buri muburanyi asaba amafaranga n’indishyi binyuranye bishingiye ahanini ku gihombo avuga ko yatewe no kubaho kw’izi manza.
[14] Hashingiwe ku mpaka hagati y’ababuranyi zimaze kugaragazwa muri make, ibibazo Urukiko rugomba gusuzuma ni ibi bikurikira: 1) Gusuzuma niba isambu iburanwa yose igomba kuba iya Rugemintwaza Paul cyangwa se niba agomba kuyigabana na Sebatware André n’uburyo yagabanwa 2) Gusuzuma ishingiro ry’indishyi n’amafaranga binyuranye bisabwa n’ababuranyi II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URU RUBANZA Gusuzuma niba isambu iburanwa yose igomba kuba iya Rugemintwaza Paul cyangwa se niba agomba kuyigabana na Sebatware André n’uburyo yagabanwa [15] Me NSABAYEZU Evariste, uhagarariye Sebatware André, avuga ko ibimenyetso by’uko ubutaka bwose bwa Sebatware André butahawe Rugemintwaza Paul ari inyandiko y’inama y’inteko y’abaturage y’Akagari ka Busanza yo ku wa 29/09/2011, inyandiko y’inama y’inteko y’abaturage y’Akagari ka Busanza yo ku wa 29/03/2010, ubuhamya bwa Kayibanda Charles wari umuyobozi w’Akagari ka Nyarugugu icyo gihe (ubu atuye mu Kagari ka Busanza) buri mu nyandiko yo ku wa 14/07/2011 wemeza ko Rugemintwaza Paul yahawe igice kimwe ariko akifatira isambu yose kandi ko nyuma Rugemintwaza Paul yagiye kumusaba ibyangombwa by’aho hantu hose, undi akabimwima, ndetse n’ubuhamya bwatanzwe n’abaturage banyuranye ubwo ku wa 14/03/2025 Urukiko rwikoreraga iperereza aho ubutaka buburanwa buherereye. [16] Me NSABAYEZU Evariste asobanura ko ihame (principe) ryabayeho ari ugusaranganya hagati y’Abanyarwanda bari mu gihugu n’abatahutse, uwaba yarahunze asize umutungo we yagaruka agasaranganya n’abo asanze bawufite, ariko ko muri uru rubanza Rugemintwaza Paul atagaragaza niba isambu yarahoze ari iye. Avuga ko ikizwi ari uko isambu iburanwa yose yahoze ari iya Sebatware André, isaranganya ryakozwe ku wa 07/09/1999 mu gace iherereyemo rikaba ritaragendeye ku ihame ryavuzwe haruguru ariko Iteka rya Minisitiri no 001/16.01 ryo ku wa 26/04/2010 rigena uburyo isaranganya ry’amasambu rikorwa, rikaba ryaraje ritavuguruza iby’isaranganya nk’iri ryagiye rikorwa ku bw’umuco mbere y’uko iri Teka ribaho. Avuga kandi ko akurikije amakuru yabonye y’uko isaranganya ryakozwe mu gace isambu iherereyemo, isambu yose y’umuntu itatangwaga ahubwo yagabanywagamo kabiri maze uyisanganywe akabanza guhitamo, undi agahabwa igice gisigaye nk’uko byagiye binasobanurwa n’abatangabuhamya Urukiko rwabajije. [17] Me NSABAYEZU Evariste avuga ko, n’ubwo mu gihe cy’isaranganya Sebatware André atari ahibereye, na NYIRANGWABIJE Angélique wamurebereraga amasambu akaba yarahageze aje kubaza iby’iyo sambu isaranganya ryarabaye ariko ubuyobozi bukamubwira ko bwayisaranganyijeho na Rugemintwaza Paul hakurikijwe iyo politiki ya Leta y’isaranganya, ikibazo cyabaye ari uko kubera ko nyir’isambu atari ahibereye Rugemintwaza Paul wahawe igice cyayo yayifashe yose ayibaruzaho yose kuri UP:1/03/05/01/3068, Sebatware André akaba ubu
yifuza ayibonaho igice yasigiwe nk’uko byagenze no ku bandi bose muri urwo rwego rwo gusaranganya. [18] Me NSABAYEZU Evariste avuga kandi ko hakurikizwa ibyavugiwe mu iperereza Urukiko rwakoze ku wa 14/03/2025, hanashingiwe ku mbibi z’iyo sambu zagaragajwe n’abatangabuhamya batandukanye, nyuma y’iryo perereza Umuhanga mu by’ubutaka akaba yarakoze Fiche Cadastrale y’ubutaka Sebatware André yasigaranye nyuma y’isaranganya bungana na SQM 3.659,41 (DEEP PLAN ya Sebatware André), na Fiche cadastrale y’ isambu yahawe Rugemintwaza Paul mu isaranganya ingana na SQM 2.289,12 ( DEEP PLAN ya Rugemintwaza Paul ) hakurikijwe imbago zagaragajwe n’abaturage bitabiriye iperereza ryakozwe n’Urukiko kandi bazi uko isaranganya ryakozwe (izo Deep Plan zikaba zigaragara muri system ya IECMS ( All Document) . Kubera iyo mpamvu uruhande rwa Sebatware André rukaba rusaba Urukiko kwemeza ko agumana igice cy’isambu giherereye ku ruhande rw’isambu yahoze ari iya IYAKAREMYE Landouard ifite ubuso bungana na 3.659,41 m2 naho Rugemintwaza Paul agahabwa igice cy’isambu gihereye ku ruhande rw’isambu ya Sebahutu Paul na Ntibiramira Deo gifite ubuso bungana na SQM 2.289,12 m2. [19] Mu kwiregura Rugemintwaza Paul avuga ko ibirebana n’amategeko yirengagijwe, ingingo ya 87 igika cya 2 y’Itegeko Ngenga no 8/2005 ryo ku wa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda1, ko ibyo Sebatware André avuga ko Urukiko Rukuru rwirengagije ingingo ya 3, iya 4, iya 6, iya 8, iya 9 z’Iteka rya Minisitiri no 001/16.1 ryo ku wa 26/04/2010 rigena uburyo isaranganya ry’amasambu rikorwa atari byo, kuko ngo isaranganya ryo muri 1999 ryakorwaga ku bwumvikane bw’abaturage bari basanzwe batuye mu Busanza n’abari bavuye hanze batagira aho bahinga. Avuga ko hari inyandiko yo ku wa 29/02/2004 y’umutangabuhamya witwa IYAKAREMYE Landouard (wari Nyumbakumi) yabisobanuye neza ko yemeje ko Rugemintwaza Paul afite umurima mu Kagari ka Nyarugugu yahawe n’abayobozi b’umurenge wa Busanza mu 1999 mu gikorwa cyo kugabana amasambu ku bwumvikane bw’abaturage bari basanzwe batuye mu Busanza n’abari bavuye hanze batagira aho bahinga. [20] Rugemintwaza Paul kandi avuga ko ibirebana n’uko hari ibimenyetso bigaragarira buri wese byirengagijwe, ko hirengagijwe inyandiko yo ku wa 29/09/2011, yo mu Kagari ka Busanza, Rugemintwaza arega Nyirangwabije Angelique, uhagarariye Sebatware André kuba yohereza abantu kumutemera urubingo rwe. Ko muri iyo nyandiko ku wa 06/10/2011 hasubukuwe gukemura ikibazo habajijwe abaturage hagamijwe kumenya niba umurima ari uwa Rugemintwaza Paul cyangwa uwa Sebatware André, habonetse abemeje ko Rugemintwaza Paul yahawe igice cy’umurima nyamara uwari Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Akagari ka Busanza Nyirambarushimana Alvera yemeje ko mu 1999 hakorwa isaranganya nta muntu batereraga imiyenzi ahubwo ko berekaga umuntu aho azaherera akazashingirwa imbago n’uwamuhaye. [21] Rugemintwaza Paul avuga nanone ko hari n’inyandiko yo ku wa 14/07/2011, ya raporo y’abunzi mu rubanza Sebatware André yaregagamo Rugemintwaza Paul, inyandiko yo ku wa 29/03/2010, y’umwanzuro wo mu Kagari ka Busanza ku makimbirane y’isaranganya ry’ubutaka 1 Iyo ngingo yateganyaga ko: “Isaranganya ry’amasambu ryakozwe kuva mu mwaka wa 1994 ryemewe n’iri Tegeko Ngenga, ko abaturage batunze ubwo butaka babufitiye uburenganzira kimwe nk’abandi bose bakomora ubutaka bariho ku bw’umuco”.
hagati yabo Sebatware André ahagarariwe na Nyirangwabije Angelique, avuga ko ibyo bimenyetso byose bivugwa haruguru na Sebatware André avuga ko bigaragarira buri wese atari ukuri kuko harimo imvugo zivuguruzanya. [22] Ku iperereza Urukiko rwakoze ku kiburanwa Rugemintwaza Paul avuga ko hari ibyo bavuze asanga bikwiye gushingirwaho n'Urukiko rukamurenganura kuko harimo ukuvuguruzanya mu buhamya bwatanzwe, kuri Iyakaremye Landouard na Kayibanda Charles, kuba bari bafite inyungu mu kiburanwa kuko Iyakaremye Landouard wagaragaje ko isambu iburanwa yakoreragamo n'agashyirahamwe ndetse n'uwari Resiponsabure (Kayibanda Charles) akaba yari akarimo, ngo byumvikana neza ko impamvu yatumaga atahabwa iyo sambu yose ari uko yari abangamiye inyungu zabo bwite nk'abari bagize ako gashyirahamwe, ari nacyo ngo cyatumye Kayibanda Charles wari Resiponsable yanga kumusinyira. Avuga kandi ko harimo kutishimira igikorwa cy'isangaranya no gushaka kuyobya Urukiko kuri abo bombi. Rugemintwaza Paul avuga ko mu bushishozi bw'Urukiko asaba ko ubuhamya bwatangiwe ku kiburanwa bw’abo bombi bwateshwa agaciro ahubwo rugashingira ku myanzuro y'inkiko zarubanjirije maze narwo rugategeka ko agumana isambu yose yatomboye mu gihe cy'isaranganya. [23] Mu iburanisha risoza ryo ku wa 12/01/2026, ababuranyi bombi bemeranyijwe ko ubutaka buburanwa ari ububaruwe ubu kuri UPI 1/03/05/01/696 kuri Government of Rwanda nk’uko byagaragajwe na surveyor Bikorimana Janvier wabusuye akanabufata ibipimo ku wa 16/06/2025, bukaba atari ububaruwe kuri UPI 1/03/05/01/3068 bwavuzwe mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane kandi ko iyi nimero y’ubutaka yagaragajwe n’uwo muhanga ari yo Urukiko rwazagenderaho mu guca uru rubanza, bityo hakaba hakosowe iyagendeweho n’Urukiko rwaciye urubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane. UKO URUKIKO RUBIBONA [24] Ikibazo cy’isambu iburanwa ababuranyi bafitanye gishingiye ku kumenya niba mu gihe cy’isaranganya ryo muri 1999 yose yareguriwe Rugemintwaza Paul n’ubuyobozi cyangwa niba Sebatware André agomba kuyigiraho igice cyayo nk’uwasaranganyije n’uko iabana ryagenda. Ikibazo nk’iki kikaba ari ikibazo cyo kumenya neza uko ibintu byagenze mu gihe cy’isaranganya ry’isambu iburanwa kuruta uko cyaba ikibazo cyo kubahiriza cyangwa se kutubahiriza amategeko ayo ari yo yose. [25] Ingingo ya 8 igika cya 1 y’Iteka rya Minisitiri n°001/16.01 ryo ku wa 26/04/2010 rigena uburyo isaranganya ry’amasambu rikorwa, yateganyaga ibi bikurikira: “Abasaranganya bagabanyamo kabiri isambu ku buryo bungana; usanzwe atuye muri iyo sambu agahitamo mbere”. [26] Iyi ngingo y’Iteka rya Minisitiri yumvikanisha ko ihame muri politiki ya Leta y’isaranganya ari ugusangiza abasaranganya ku bushake bwabo no gusigasira imibanire myiza n’ubumwe hagati yabo, ko atari ukwambura umwe hagamijwe ukugabira undi ngo iki gikorwa kibasige urwango n’inzigo hagati.
[27] Ingingo ya 65 y’Itegeko n° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo yateganyaga ibi bikurikira: “Urukiko ni rwo rwonyine rupima ko imikirize y’abatangabuhamya ihuye n’ikiburanwa, ifite ingingo zikiranuye kandi ikaba ikwiye kwemerwa cyangwa guhakanwa. Ntirwitsitsa ku mubare w’abatangabuhamya. Rwita cyane cyane ku bumenyi bwabo bw’ibyabaye, no ku buryo babivuga uko byagenze ntacyo bihimbira”. Iyo ngingo akaba ari yo yagarutse mu Itegeko no 062/2024 ryo ku wa 20/06/2024 rigenga ibimenyetso, mu ngingo ya 53, k’ukwemerwa n’agaciro by’ikimenyetso gishingiye ku buhamya, iteganya ibi bikurikira: “Urwego rufite ububasha rusuzuma ukwemerwa cyangwa ukutemerwa n’agaciro by’ikimenyetso gishingiye ku buhamya. Ntirwita ku mubare w’abatangabuhamya, ahubwo rwita cyane ku bumenyi bw’ibyabaye no ku budakemwa bw’ubuhamya batanga”. [28] Kuri iki kibazo cy’isambu iburanwa ibaruwe kuri UP:1/03/05/01/696, uru Rukiko rubona ko ababuranyi bombi bemeranya ko mbere y’isaranganya yose yari iya Sebatware André, kandi yasaranganyijwe muri 1999 abayobozi b’umurenge ndetse n’ab’Akagari babigizemo uruhare, kandi bikorwa Sebatware André adahari. [29] Urukiko rurasanga ibyo kuba mu gihe cy’isaranganya iyi sambu yaba yaragabanyijwemo kabiri n’ubuyobozi mu rwego, byemezwa na Iyakaremye Landouard wari nyumabakumi aho hantu iherereye wabwiye Urukiko ko iyi sambu ikomoka kuri se na sewabo, bayigurishije yose Sebatware André, ko mu gihe cy’isaranganya Sebatware adahari, bayigabanyijemo kabiri, íbice byombi bitandukanywa n’ibishyitsi bine by’ibiti by’indongo n’ubundi byatandukanyaga ise na se wabo, bikorwa hari Responsable Kayibanda Charles, Konseye Bosco na secrétaire Nyirambarushimana Alivera. Ibyo byemezwa kandi na Kayibanda Charles wabwiye Urukiko ko ahaburanwa yari ahabereye Responsable ari no mu itsinda ryasaranganyije muri ako Kagari kari aka Nyarugugu, ko Rugemintwaza Paul yahawe igice cy’isambu cyerekeye kwa Sebahutu, hepfo harimo ibiti by’indongo, ko ishyirahamwe rivugwa ryajemo nyuma y’isaranganya ku gice cya Sebatware André, kandi ko kuri ubu iyo sambu yose isigaye ihingwa n’uwitwa Kayiranga abiziranyeho na Rugemintwaza Paul. Nyirambarushimana Alivera wari secretaire w’Akagari we yabwiye urukiko ko isambu igurwa na Sebatware André yari ahari, ko mu isaranganganya ba charles Kayibanda bamusaranganyije na Rugemintwaza Paul ahagana hino, hirya hagumana Sebatware, bagabanyijwe n’ibiti by’indongo, ko hari hasanzwe hateyemo urubingo, ko batazi ukuntu Rugemintwaza Paul yahahinze hose. Rubona nanone ko Rugemintwaza Paul we kuri aba batangabuhamya, avuga gusa ko imvugo zabo zitahabwa agaciro kuko ngo zirangwa no kuvuguruzanya, kuba bari bafite inyungu mu kiburanwa, kuba batarishimiye igikorwa cy'isangaranya no gushaka kuyobya Urukiko. [30] Urukiko rw’Ubujurire rushingiye ku biteganywa n’ingingo ya 8 y’Iteka rya Minisitiri ryavuzwe haruguru, no ku ngingo z’amategeko agenga ibimenyetso mu manza muri iki gihe no mu gihe hacibwaga urubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane nk’uko nazo zibukijwe haruguru, rurasanga isambu iburana yarasaranganyijwe hagati ya Sebatware André na Rugemintwaza Paul mu buryo bwo kuyigabanyamo kabiri bakayihuriraho bombi, nk’uko byakozwe no ku bandi bose mu gace iherereyemo, Rugemintwaza Paul akaba atarashoboye kugaragariza Urukiko ahandi muri ako gace isaranganya ryaba ryarakozwe nk’uko abyifuza ku birebana n’isambu ya Sebatware André. Imvugo z’abatangabuhamya bavuzwe haruguru zirimo n’iz’abari abayobozi mu gihe cy’iryo saranganya, Urukiko rurasanga rugomba kuziha agaciro no kuzishingiraho kuko rusanga ari iz’abantu bavuga ku bazi neza, zikaba zigomba gufatwa nk’ukuri kw’ibyabaye muri iryo saranganya, kandi zikaba zitanyuranya n’umurongo wa Leta ku cyari
kigamijwe mu gihe cy’isaranganya ry’ubutanga hagati ya bamwe mu bari basanzwe batuye mu gihugu n’abari bavuye mu buhungiro nyuma y’ihagarikwa rya jenoside yakorewe Abatutsi mu mwaka wa 1994. [31] Hashingiwe ku bimaze gusobanurwa haruguru, Urukiko rurasanga Rugemintwaza Paul atarahawe isambu yose ya Sebatware André iherereye mu Mudugudu wa Rukore, mu Kagari ka Busanza, Umurenge wa Kanombe, Akarere ka Kicukiro, Umujyi wa Kigali, ubu itarabaruwe ahubwo yanditswe kuri Government of Rwanda kuri UPI 1/03/05/01/696; bityo Rugemintwaza Paul akaba agomba guhabwa igice kingana na 2.289,12 SQM gihana imbibi n’ubutaka bwa Ntibiramira Deo na Mukabadege Godelive naho Sebatware André agahabwa igice gisigaye kingana na 3.659,41 SQM gihana imbibi n’ubutaka UPI 1/03/05/01/697 bwa Mukabadege Rushengura Henry na Umulinga Oliver, hakurikijwe amashusho n’ibipimo bigaragazwa na Deep plans ebyiri ziri muri dosiye y’uru rubanza zateguwe ku wa 20/06/2025 na surveyor Bikorimana Janvier nyuma yo gusura no gufata ibipimo ubwo butaka ku wa 16/06/2025. Gusuzuma ishingiro ry’indishyi n’amafaranga binyuranye bisabwa n’ababuranyi [32] Sebatware André asaba indishyi mbonezamusaruro zingana na 10.000.000 Frw z’uko amaze igihe yaravukijwe uburenganzira ku isambu ye, 5.000.000 Frw y’indishyi z’akababaro, 2.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka na 500.000 Frw y’ikurikiranarubanza. Asobanura ko ibi asaba abishingira ku ngingo ya 9 n’iya 111 z’Itegeko n°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi n’ingingo ya 34 y’Amabwiriza no 01/2014 agena ibihembo mbonera by’Abavoka. [33] Rugemintwaza Paul avuga ko Sebatware André yishoye mu manza kandi azi neza ukuri kw'ibyabaye mu gihe hakorwaga isaranganya ry'amasambu mu Rwanda kuva mu 1994, bityo ko amafaranga n’indishyi nta shingiro bifite. Asaba Urukiko kwakira ikirego cya Sebatware André gisaba gusubirishamo urubanza RCA 0464/14/HC/KIG ku mpamvu z’akarengane no kwemeza ko nta shingiro gifite, rukanamutegeka kwishyura Rugemintwaza Paul indishyi z’akababaro zingana na 2.000.000 Frw, igihembo cya Avoka kingana na 1.000.000 Frw na 500.000 Frw y’ikurikiranarubanza. UKO URUKIKO RUBIBONA [34] Ingingo ya 6 y’Itegeko n°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ibikurikira: ‘’Ikiburanwa kigenwa n’ibisabwa na buri muburanyi. Ibisabwa bigaragarira mu myanzuro iregera urukiko n’imyanzuro yo kwiregura, bigashimangirwa burundu mu nama ntegurarubanza ku manza iteganyijwemo. Mu iburanisha, umuburanyi ntashobora guhindura ikiburanwa ababuranyi bose batabyemeye. Ikiburanwa ntigishobora guhindurwa mu rukiko rwajuririwe. Icyakora, ikiburanwa gishobora guhindurwa n’ibirego by’imigereka iyo bifitanye isano ihamye n’ibyo ababuranyi basaba”.
[35] Ingingo ya 111 y’Itegeko n°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ibikurikira: "Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [36] Dosiye y’uru rubanza igaragaza ko ikiburanwa muri uru rubanza ari nacyo kigomba kuba cyaraburanweho mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane nk’uko cyagaragajwe na Sebatware André agitangira kurega bwa mbere ari: “Gusubiza Sebatware André isambu ifite agaciro ka 20.000.000 Frw, indishyi z’ikurikiranarubanza zingana na 5.000.000 Frw n’igihembo cya Avoka kingana na miliyoni imwe 1.000.000 Frw”. [37] Urukiko, rushingiye ku biteganywa n’ingingo ya 6 y’Itegeko n°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 yibukijwe haruguru, cyane cyane aho iteganya ko mu iburanisha umuburanyi adashobora guhindura ikiburanwa ababuranyi bose batabyemeye, ndetse ko ikiburanwa kidashobora guhindurwaku rwego rw’ubujurire, rurasanga no ku rwego rwo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane ikiburanwa kidashobora guhindurwa kuko hasuzumwa icyo umuburanyi avuga ko yarenganyijweho mu rubanza rusubirwamo, kandi umuntu akaba adashobora kurengana ku kitaraburanweho mu rubanza rusubirishwamo. Hashingiwe kuri ibi bisobanuro, Urukiko rurasanga rutagomba kwakira ngo rusuzume ishingiro ry‘indishyi mbonezamusaruro zingana na 10.000.000 Frw z’uko Sebatware André ngo amaze igihe yaravukijwe uburenganzira ku isambu ye na 5.000.000 Frw y’indishyi z’akababaro, kubera ko bitari mu kiburanwa cy’ibanze cy’ikirego yatangije nk’uko cyibukijwe haruguru. [38] Urukiko rurasanga amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ay’igihembo cya Avoka Sebatware André asaba ayakwiye kuko ari we utsinda uru rubanza nk’uko byasobanuwe haruguru, bikaba byumvikana ko kuva rwatangira ku rwego rwa mbere kugeza ubu yagiye arutangaho bene aya mafaranga, ariko akaba agomba kugenwa mu bushishozi bw’Urukiko kuko ayo asaba atagaragarizwa ibisobanuro birambuye by’uburyo yabazwemo. Mu bushishozi bw’Urukiko rurasanga ayo agomba kwishyurwa na Rugemintwaza Paul utsindwa uru rubanza ari amafaranga miliyoni ebyiri (2.000.000 Frw) y’ibihembo bya Avoka n’ikurikiranarubanza akubiye hamwe ku nzego zose uru rubanza rwaburanishijweho kuva rwatangira. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [39] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Sebatware André cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RCA 0464/14/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/08/2015 gifite ishingiro; [40] Rwemeje ko imikirize y’urubanza no RCA 0464/14/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 25/08/2015 ihindutse mu ngingo zarwo zose igasimburwa n’iyi mikirize y’uru rubanza;
[41] Rwemeje ko ubutaka buburanwa ari ububaruwe ubu kuri UPI 1/03/05/01/696 kuri Government of Rwanda nk’uko byagaragajwe na surveyor Bikorimana Janvier wabusuye akanabufata ibipimo ku wa 16/06/2025, bukaba atari ububaruwe kuri UPI 1/03/05/01/3068 bwavuzwe mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane; [42] Rutegetse ko icyangombwa cy’ubutaka bubaruwe kuri UPI 1/03/05/01/3068 mu mazina ya Rugemintwaza Paul na Mugabekazi Gertrude giteshwa agaciro kuko kirimo amakosa nk’uko byasobanuwe haruguru; [43] Rutegetse ko ubutaka bubaruwe kuri UPI 1/03/05/01/696 buvanwa kuri Government of Rwanda bukagabanywamo ibice bibiri (2), Rugemintwaza Paul agahabwa igice kingana na 2.289,12 SQM gihana imbibi n’ubutaka bwa Ntibiramira Deo na Mukabadege Godelive naho Sebatware André agahabwa igice gisigaye kingana na 3.659,41 SQM gihana imbibi n’ubutaka UPI 1/03/05/01/697 bwa Mukabadege Rushengura Henry na Umulinga Oliver, hakurikijwe amashusho n’ibipimo bigaragazwa na Deep plans ebyiri ziri muri dosiye y’uru rubanza zateguwe ku wa 20/06/2025 na surveyor Bikorimana Janvier nyuma yo gusura no gufata ibipimo ubwo butaka ku wa 16/06/2025; [44] Rutegetse Rugemintwaza Paul kwishyura Sebatware André amafaranga miliyoni ebyiri (2.000.000 Frw) y’ibihembo bya Avoka n’ikurikiranarubanza akubiye hamwe ku nzego zose; [45] Ruvuze ko amagarama y’urubanza kuri uru rwego ahererera ku Isanduku ya Leta.