SEMAJERI vs. AKARERE KA BURERA

# SEMAJERI vs. AKARERE KA BURERA

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-10-30 - Case/document no.: RADA 00001/2023/HC/MUS - Collection: High Court

## Text

## Page 1

SEMAJERI vs. AKARERE KA BURERA [Rwanda URUKIKO RUKURU – RADA 00001/2023/HC/MUS – (Mukamuhire, J. P.) 30 Ukwakira 2023] Amategeko agenga imanza z’umurimo – Umukozi wa Leta – Isezererwa ku kazi ry’umukozi wa Leta – Igihe umukozi wa Leta afunzwe by’agateganyo mu gihe kitarenze amezi atandatu (6), ahagarikwa ku kazi by’agateganyo, ariko iyo iryo fungwa rirengeje amezi atandatu, ahita asezererwa ku kazi nta mpaka kuko umukoresha atakomeza kumutegereza. Incamake y’ikibazo: Semajeri wari umukozi w’Akarere ka Burera ushinzwe abakozi n’imishahara, yaje gufungwa kubera dosiye y’umukozi ijyanye na “declaration” ya RSSB. Yafunzwe by’agateganyo igihe kirenze amaezi atandatu bituma umukoresha we ariwe Akarere kamusezerera ku murimo we nta mpaka. Yareze mu Rukiko Rwisumbuye rwa Musanze ariko ikirego cye nticyahabwa ishingiro ariko ategekwa kwishyura Akarere indishyi zitandukanye. Iki cyemezo yakijuririye muri uru Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze maze habanza gusuzumwa ikibazo kijyanye no kumenya niba Urega yaragengwaga n’amasezerano y’umurimo cyangwa yaragengwaga na statut igenga abakozi ba Leta. Kuri iki kibazo, Urega avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ko ibaruwa yahawe ashyirwa mu kazi ari ikimenyetso kigaragaza amasezerano y’akazi yari yaragiranye n’Uregwa. Akarere gasobanura ko ibivugwa n’Urega atari byo kuberako muri dosiye ye nta nyandiko y’ayo masezerano y’umurimo avuga arimo, bityo bikaba bigaragaza ko yari umukozi wa Leta ugengwa n’Itegeko rishyiraho sitati y’abakozi ba Leta. Muri uru rubanza hasuzumwe kandi ubusabe bw’Urega, ko uru Rukiko rwasuzuma icyemezo yafatiwe n’umukoresha we kidakurikije amategeko, cyo kuba yarirukanywe kubera ko yaramaze amezi arenga atandatu afunzwe by’agateganyo, nyamara harabayeho icyorezo cya COVID-19, hakabaho kandi n’ikiruhuko cy’Abacamanza, bigatuma adahabwa ubutabera ku gihe. Bityo, akaba asaba ko icyo gihe cy’izo mpamvu zombi kitabarirwamo muri ayo mezi atandatu yari amaze afunze. Uregwa asobanura ko ibyo Urega asaba nta shingiro bigomba guhabwa, dore ko nta nahamwe Itegeko rishyiraho Sitati y’Abakozi ba Leta iteganya ko ibihe bidasanzwe bitagomba kubarirwa muri kiriya gihe cy’amezi atandatu y’igifungo cy’agateganyo. Bivuze ko iyi ari impamvu yihagije yonyine ngo atakaze kuba umukozi wa Leta, nta kindi kintu kitaweho. Incamake y’icyemezo: Igihe umukozi wa Leta afunzwe by’agateganyo mu gihe kitarenze amezi atandatu (6), ahagarikwa ku kazi by’agateganyo, ariko iyo iryo fungwa rirengeje amezi atandatu, ahita asezererwa ku kazi nta mpaka kuko umukoresha atakomeza kumutegereza.

## Page 2

Ubujurire nta shingiro bufite. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 110 n’iya 111. Itegeko N°86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga Abakozi ba Leta, ingingo ya 2, 40 n’iya 93. Itegeko No 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 2. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RAD 00001/2022/SC, Ikigo cy’Igihugu gishinzwe ibarurishamibare mu Rwanda (NISR) na Niyigaba, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 27/01/2023. RS/INJUST/RAD 00003/2021/SC, Tabaruka Dieudonne n’Akarere ka Gicumbi rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 20/5/2022. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Semajeri Pierre Celestin avuga ko mu mwaka wa 2003 yagiranye n’Akarere ka Burera amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi aho yagiye akora mu nshingano zitandukanye, akaba yaraje gufungwa ari umukozi ushinzwe abakozi n’imishahara (Human Resource and salaries officer). Ku wa 10/02/2021, Semajeri Pierre Celestin yahamagawe n’Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Akarere ka Burera kuri telefone ye igendanwa, amusaba kwihutira kugera mu biro bye ngo kuko hari icyo amushakira, Semajeri Pierre Celestin ahita ajya kumureba agezeyo amusangana n’Abagenzacyaha (Abakozi ba RIB/Kigali) bamubaza ku byerekeye dosiye y’uwitwa Muzindutsi Emmanuel. Semajeri Pierre Celestin avuga ko yasobanuriye Abagenzacyaha ko yabonye ubusabe bwa Muzindutsi Emmanuel mu ibaruwa ye yo kuwa 18/08/2020 ayihawe n’Umuyobozi wungirije w’Akarere ka Burera ushinzwe imibereho myiza y’abaturage Manirafasha Jean de la Paix yayanditseho amuha amabwiriza (commentaires recommandés) yo gufasha uwo muturage, nta relevé ya RSSB iriho dore ko Muzindutsi Emmanuel yagaragaje ko yabaye umwarimu mu Karere ka Burera, aho yandikiye Umuyobozi w’Akarere ka Burera kuwa 06/08/2020 asaba ko bamukorera “declaration” y’ubwizigame bwa RSSB bwo kuva mu mwaka wa 1995 – 2006, avuga ko atigeze ayikorerwa, ayohereza kuri “Email” y’Akarere,

## Page 3

iza kwinjizwa mu bitabo by’Akarere kuwa 10/08/2020 maze iza kugera kuri Semajeri kuwa 18/08/2020. [2] Mu gihe cyo gutegura neza amadosiye y’abantu banyuranye yari afite, Semajeri Pierre Celestin yasanze muri dosiye ya Muzindutsi Emmanuel hari ibiri kuburamo nubwo yari yarasinywe maze ngo ayikuramo ntiyatangwa, irasigara. Nyuma yo guha abagenzacyaha buriya busobanuro bwose, Semajeri Pierre Celestin yatawe muri yombi, ajya gufungirwa i Kigali. [3] Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rwaregewe ku rwego rwa mbere rwemeje ko ikirego cya Semajeri Pierre Celestin nta shingiro gifite, rutegeka Semajeri Pierre Celestin kwishyura Akarere ka Burera 500.000Frws y’indishyi, atayishyura ku neza uru rubanza rubaye indakuka, ayo mafaranga agakurwa mu mutungo we ku ngufu za Leta. Rwategetse kandi ko ingwate y’amagarama Semajeri Pierre Celestin yatanze arega aheze mu Isanduku ya Leta kuko ahwanye n’imirimo yakozwe muri uru rubanza. [4] Semajeri Pierre Celestin ntiyishimiye imikirize y’urubanza, ajurira mu Rukiko Rukuru, urugereko rwa Musanze. [5] Uru rubanza rwaburanishirijwe mu ruhame kuwa 05/10/2023, Semajeri Pierre Celestin yunganiwe na Me Ahishakiye Callixte, Akarere ka Burera gahagarariwe na Me Batsinda Aline. [6] Semajeri Pierre Celestin yunganiwe na Me Ahishakiye Callixte yavuze ko impamvu zatumye ajurira ari izi zikurikira: - Gusaba urukiko rwajuririwe gusuzuma niba Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rutarirengagije nkana ko igihuza umukozi n’umukoresha cyaba cyanditse cyangwa kitanditse, kiba kitwa amasezerano no kumenya niba ibaruwa ishyira Semajeri Pierre Celestin mu mwanya w’akazi atari ikimenyetso. - Gusaba urukiko rwajuririwe gusuzuma niba COVID-19 atari ikiza (catastrophe ou cas de force majeure) cyafatwa nk’intandaro yo kuba semajeri Pierre Celestin atarahawe ubutabera ku gihe, kandi kikaba kitafatwa nk’igisobanuro cyo kutaryozwa ikitakozwe cyagombaga gukorwa ku ruhande rumwe gusa. - Gusaba urukiko rwajuririwe gusuzuma niba Semajeri Pierre Celestin yagenerwa indishyi z'akababaro zo gusezererwa ku kazi ku maherere. - Gusaba urukiko rwajuririwe gusuzuma niba Semajeri yagenerwa indishyi z’ikurikiranarubanza, ingwate y'amagarama n'igihembo cya Avocat. [7] Uhagarariye Akarere ka Burera yasubije ku mpamvu z’ubujurire za Semajeri Pierre Celestin ku buryo bukurikira:

## Page 4

- Mu gace ka 26 k’incarubanza y’urubanza rwajuririwe, Urukiko rwavuze ko Semajeri n’umwunganira, mu miburanire y'abo, bashingiye ku itegeko rigenga amasezerano nyamara muri dosiye ntibigeze bashyikiriza Urukiko inyandiko y’amasezerano Semajeri Pierre Céléstin yakoreragaho. Bivuze ko ubwo nta masezerano y’umurimo yashyikirije Urukiko atakoreraga ku masezerano, ahubwo yari umukozi wa Leta ugengwa na Sitati rusange y’abakozi ba Leta nk'uko byavugwaga mu ngingo ya 2 y’ Itegeko N°86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga Abakozi ba Leta ryariho Semajeri Pierre Céléstin ari umukozi w’Akarere ka Burera. - Urukiko rwabisobanuye neza rugaragaza ko hashingiwe ku ngingo ya 93(2) y’Itegeko N°86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati Rusange igenga abakozi ba Leta ryariho Semajeri ari umukozi w’Akarere ka Burera, yateganyaga ko umukozi wa Leta ufunzwe by’agateganyo mu gihe kirengeje amezi atandatu (6) ari imwe mu mpamvu zo gusezerera umukozi wa Leta nta mpaka, iyi ngingo y’Itegeko kandi ikaba itarateganyije ko impamvu ntakumirwa cyangwa impamvu zitunguranye (Cas de forcre majeure ou cas fortuit) zishobora guhagarika ibarwa ry’igihe kirengeje amezi atandatu cyavuzwe iyo umukozi wa Leta yaba afunzwemo by’agateganyo, bityo, kuba Semajeri yarafunzwe by’agateganyo igihe kirengeje amezi atandatu, nk'uko nawe abyemera, Urukiko rusanga ingamba zo kwirinda ikwirakwiza ry’icyorezo cya COVID-19 kimwe n’ikiruhuko cy’Abacamanza cyo mu kwezi kwa 8/2021 zitagomba kwemerwa nk’impamvu zishobora guhagarika ibarwa ry’igihe kirengeje amezi atandatu (6) y’ifungwa ry’agateganyo bituma umukozi wa Leta ukurikiranyweho icyaha byamuviramo kwirukanwa mu kazi nta mpaka. Urukiko ruzabone ko ibivugwa na Semajeri urega ko yasezerewe mu kazi ku buryo bunyuranyije n’amategeko nta shingiro bifite. [8] Semajeri Pierre Celestin avuga ko yasezerewe mu kazi ku maherere hirengagijwe ibiteganywa n’amategeko, asaba Urukiko kuzategeka Akarere ka Burera kumuha indishyi z’akababaro zingana na miliyoni makumyabiri (20.000.000 Frws), kumusubiza miliyoni ebyiri n’ibihumbi Magana atanu (2.500.000Frws) y’ikurikirikanarubanza na miliyoni ebyiri (2.000.000 Frws) y’igihembo cy’Avoka ku rwego rwa mbere n’urwa kabiri, n’ibihumbi mirongo itandatu (60.000Frws) y’ingwate y’amagarama yishyuye ku rwego rwa mbere n’urwa kabiri. [9] Uhagarariye Akarere ka Burera yavuze ko indishyi z'akababaro Semajeri Pierre Celestin asaba nta shingiro zifite kubera ko nta kababaro yatewe n’Akarere ka Burera. Yavuze kandi ko indishyi z'ikurikiranarubanza, ingendo, ingwate y'amagarama n'igihembo Cya Avoka asaba nabyo nta shingiro bifite kubera ko ari we wishoye mu manza z'amaherere. [10] Uhagarariye Akarere ka Burera yakomeje asaba Urukiko kuzashingira ku ngingo ya 110 n'iya 111 z’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, rukagenera Akarere ka Burera

## Page 5

amafaranga yo kugashora mu manza z'amaherere ndetse n'ay'ikurikiranarubanza angana na miliyoni imwe y'amafaranga y’u Rwanda (1.000.000 Frws). Semajeri Pierre Celestin ntacyo yazivuzeho. Urukiko rugiye gusuzuma ibibazo bikurikira: - Kumenya niba Semajeri Pierre Celestin mu kazi ke yaragengwaga n’amasezerano y’umurimo cyangwa niba yaragengwaga na Sitati igenga abakozi ba Leta. - Kumenya niba icyorezo cya COVID-19 n’ikiruhuko cy’Abacamanza byafatwa nk’impamvu zidasanzwe zatumye Semajeri Pierre Celestin adahabwa Ubutabera ku gihe, bigatuma asezererwa ku kazi nta mpaka, bityo bigafatwa nk’aho yasezerewe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. - Kumenya niba indishyi zasabwe muri uru rubanza mu bujurire zifite ishingiro. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Kumenya niba Semajeri Pierre Celestin mu kazi ke yaragengwaga n’amasezerano y’umurimo cyangwa niba yaragengwaga na Sitati igenga abakozi ba Leta [11] Semajeri Pierre Celestin yunganiwe na Me Ahishakiye Callixte yavuze ko imwe mu mpamvu zatumye ajurira aruko Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rwirengagije ko ibaruwa ishyira Semajeri Pierre Celestin mu mwanya w’akazi yari ikimenyetso cy’amasezerano y’umurimo yari yaragiranye n’Akarere ka Burera. [12] Uhagarariye Akarere ka Burera yavuze ko Semajeri Pierre Celestin n’umwunganira, mu miburanire y'abo, bashingiye ku itegeko rigenga amasezerano nyamara muri dosiye ntibigeze bashyikiriza Urukiko inyandiko y’amasezerano Semajeri Pierre Céléstin yakoreragaho. Bivuze ko ubwo nta masezerano y’umurimo yashyikirije Urukiko atakoreraga ku masezerano, ahubwo yari umukozi wa Leta ugengwa na Sitati rusange y’abakozi ba Leta nk'uko byavugwaga mu ngingo ya 2 y’Itegeko N°86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga Abakozi ba Leta ryariho Semajeri Pierre Céléstin ari umukozi w’Akarere ka Burera, yateganyaga ngo iri Tegeko rigenga abakozi ba Leta bakora ku buryo buhoraho. UKO URUKIKO RUBIBONA [13] Ababuranyi impande zombi bemeranya ko Semajeri Pierre Céléstin yari umukozi w’Akarere ka Burera, ashinzwe abakozi n’imishahara (Human resources and salaries officer). [14] Muri dosiye y’uru rubanza harimo ibaruwa yanditswe n’umuyobozi w’Akarere ka Burera yo kuwa kuwa 17/02/2018 amenyesha Semajeri Pierre Céléstin ko ahawe akazi ku mwanya wa Human

## Page 6

Resource and salaries officer, bigaragara ko Semajeri Pierre Céléstin yashyizwe muri uriya mwanya hashingiwe ku Mabwiriza ya Minisitiri w’Abakozi ba Leta n’umurimo. Ibaruwa imaze kuvugwa haruguru niyo Semajeri Pierre Céléstin yashyize muri dosiye nk’ikimenyetso cyamuhuzaga n’Akarere ka Burera nk’umukozi n’umukoresha, nta masezerano y’umurimo cyangwa indi nyandiko iyo ariyo yose yamwinjije mu mirimo yari ashinzwe yagaragarije urukiko. [15] Muri dosiye y’uru rubanza bigaragara ko ubwo Semajeri Pierre Céléstin yari amaze gusezererwa ku kazi nta mpaka, yandikiye Umunyamabanga Nshingwabikorwa wa Komisiyo y’Igihugu y’Abakozi ba Leta atakamba, asaba kurenganurwa maze icyemezo yafatiwe n’akarere ka Burera kigakurwaho. [16] Ibimaze kuvugwa haruguru byose, cyane cyane mu gika kibanziriza iki, bigaragaza ko Semajeri Pierre Céléstin ubwe yemera ko yari umukozi wa Leta, uyoborwa na Sitati igenga abakozi ba Leta, kuko iyo bitaba ibyo, nyuma yo gusezererwa ku kazi, ntaba yaratakambiye iriya Komisiyo kuko ishinzwe gukemura ibibazo by’abakozi ba Leta gusa. [17] Kuba rero Semajeri Pierre Céléstin n’umwunganizi we baburana bavuga ko yagengwaga n’amasezerano y’umurimo ntibyahabwa agaciro kuko nta kimenyetso babitangiye nk’uko biteganywa n’ingingo ya 3 y’Itegeko No 15/2004 ryo kuwa 12/6/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, iteganya ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. Ikindi kandi ntibanabashije no kuvuguruza biriya bimenyetso byagaragajwe n’Urukiko haruguru bihamya ko Semajeri Pierre Céléstin yari umukozi wa Leta, agengwa na Stati igenga abakozi ba Leta. 2. Kumenya niba icyorezo cya COVID-19 n’ikiruhuko cy’Abacamanza byafatwa nk’impamvu zidasanzwe zatumye Semajeri Pierre Celestin adahabwa Ubutabera ku gihe bigatuma asezererwa ku kazi nta mpaka, bityo bigafatwa nk’aho yasezerewe mu buryo bunyuranyije n’amategeko [18] Semajeri Pierre Celestin yahoze ari umukozi w’Akarere ka Burera, ashinzwe abakozi n’imishahara, hanyuma aza gufungwa by’agateganyo kuwa 02/02/2021 (nk’uko bigaragara muri dosiye y’Ubugenzacyaha) akurikiranyweho icyaha cyo gukora no gukoresha inyandiko mpimbano. Kuwa 23/02/2021, Akarere ka Burera kandikiye Semajeri Pierre Celestin ibaruwa kamuhagarika ku kazi by’agateganyo, kuwa 24/8/2021 Akarere kamwandikira ibaruwa imusezerera ku kazi nta mpaka, gusa iyi baruwa yamugezeho kuwa 29/10/2021. [19] Nyuma y’uko afunguwe kuwa 12/11/2021, Semajeri Pierre Celestin yandikiye umuyobozi w’Akarere ka Burera amusaba ko yasubira ku cyemezo yamufatiye cyo kumusezerera ku kazi nta mpaka kuko kuba yaramaze amezi arenga atandatu afunzwe by’agateganyo byatewe nuko habayeho icyorezo cya COVID-19, hakabaho kandi n’ikiruhuko cy’Abacamanza, bigatuma adahabwa Ubutabera ku gihe, bikamuviramo impamvu yo gusezererwa ku kazi nta mpaka, akaba abona icyemezo yafatiwe kitarubahirije amategeko.

## Page 7

[20] Umuyobozi w’Akarere ka Burera yasubije Semajeri Pierre Celestin ko icyemezo yafatiwe cyubahirije amategeko, ko kidashobora guhindurwa. [21] Semajeri Pierre Celestin ntiyishimiye igisubizo yahawe, ajuririra Komisiyo ishinzwe abakozi ba Leta, Umuyobozi wa Komisiyo amusubiza ko icyemezo yafatiwe kimusezerera ku kazi nta mpaka cyubahirije amategeko, bityo ko kidashobora guhinduka. [22] Semajeri Pierre Celestin yahisemo kuregera Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze kugirango arenganurwe, urukiko rwemeza ko ikirego cye nta shingiro gifite, rwemeza ko icyemezo kimusezerera ku kazi nta mpaka cyubahirije amategeko, bityo ko kidashobora guhinduka. [23] Semajeri Pierre Celestin ntiyishimiye imikirize y’urubanza, ajurira muri uru Rukiko, avuga ko atanyuzwe n’ukuntu Urukiko Rwisumbuye rutahaye agaciro impamvu yatanze y’uko icyatumye asezererwa ku kazi nta mpaka aruko icyorezo cya COVID-19 n’ibiruhuko by’Abacamanza bitatumye aburanishwa mu gihe gikwiye maze amezi atandatu ateganywa n’ingingo ya 93 y’Itegeko rishyiraho Sitati y’Abakozi ba Leta akarenga bikamuviramo gusezererwa ku kazi nta mpaka. Yasabye urukiko kwemeza ko ibihe bya COVID-19 n’ibiruhuko by’Abacamanza bitagombaga kubarirwa muri ariya mezi atandatu yavuzwe haruguru. [24] Uhagarariye Akarere ka Burera yavuze ko ibyo Semajeri Pierre Celestin asaba urukiko bidashoboka, ko nta shingiro bigomba guhabwa kuko iriya ngingo ya 93 yavuzwe haruguru, iteganya ko mu gihe umukozi wa Leta afunzwe by’agateganyo igihe kirenze amezi atandatu, ahita asezererwa ku kazi nta mpaka, bikaba rero ariko byagenze kuri Semajeri Pierre Celestin. Yakomeje avuga ko ririya tegeko ntaho riteganya ko ibihe bidasanzwe (cas de force majeur, cas fortuit) bihagarika ibarwa rya kiriya gihe cy’amezi atandatu avugwa muri iriya ngingo. Asoza asaba urukiko kwemeza ko ubujurire bwa Semajeri Pierre Celestin nta shingiro bufite. UKO URUKIKO RUBIBONA [25] Ababuranyi impande zombi bemeranya ko Semajeri Pierre Celestin yafunzwe by’agateganyo igihe kirenze amezi atandatu (6), hanyuma nibwo Akarere ka Burera kamwandikiye ibaruwa imusezerera ku kazi nta mpaka nk’uko biteganywa n’ingingo ya 93 (2) y’Itegeko N°86/2013 ryo kuwa 11/09/2013 rishyiraho Sitati Rusange Igenga Abakozi Ba Leta iteganya ko Umukozi wa Leta asezererwa ku kazi nta mpaka iyo afunzwe by’agateganyo mu gihe kirengeje amezi atandatu (6). [26] Ikigibwaho impaka n’impande zombi nuko Semajeri Pierre Celestin avuga ko mu kubara ariya mezi atandatu (6) yo gufungwa by’agateganyo hatagombaga kubarwamo igihe hariho icyorezo cya COVID-19 n’igihe cy’ukwezi cy’ikiruhuko cy’Abacamanza, ibi ngo nibyo byatumye adahabwa Ubutabera mu gihe gikwiriye, afungwa by’agateganyo igihe kirenze amezi atandatu, bituma asezererwa ku kazi nta mpaka. Uhagarariye Akarere ka Burera we avuga ko ibyo Semajeri Pierre Celestin avuga nta

## Page 8

shingiro bikwiye guhabwa kuko nta nahamwe Itegeko rishyiraho Sitati y’Abakozi ba Leta iteganya ko ibihe bidasanzwe bitagomba kubarirwa muri kiriya gihe cy’amezi atandatu cy’igifungo cy’agateganyo, ko kubera iyo mpamvu iriya ngingo ya 93 yavuzwe haruguru igomba kubahirizwa nk’uko iri nk’uko byemejwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze. [27] Mu gusesengura iriya ngingo ya 93 yavuzwe haruguru, bigaragara ko Umushingamategeko yashatse kuvuga ko mu gihe Umukozi wa Leta afunzwe by’agateganyo mu gihe kitarenze amezi atandatu (6), aha ahagarikwa ku kazi by’agateganyo, naho iyo afunzwe by’agateganyo igihe kirenze amezi atandatu, aha ho ahita asezererwa ku kazi nta mpaka, bigaragaza ko umukozi ufunzwe igihe kirenze amezi atandatu, iyi ni impamvu yihagije yonyine ngo umukozi atakaze kwitwa umukozi wa Leta hatabayeho gusesengura ikindi kintu icyo ari cyo cyose. Umutwe w’iriya ngingo ya 93, ivugitse ku buryo busobanutse mu rurimi rw’icyongereza kuko byitwa “automatic removal from the office of public servant”. Bivuga ko kuva umukozi wa Leta arengeje amezi atandatu afunzwe by’agateganyo, aherako asezererwa ku kazi nta mpaka, nta kindi kintu kitaweho. Aha ngaha Umushingamategeko yashatse kurengera inyungu z’umukozi ariko atirengagije kurengera n’iza Leta kuko mu gihe umukozi wa Leta ufunzwe by’agateganyo mu gihe cyose atarenza amezi atandatu afunzwe, aba ahagaritswe ku kazi by’agateganyo ku buryo n’imishahara ye aba ayibikiwe muri icyo gihe. Ariko rero yarenza amezi atandatu afunzwe by’agateganyo, aha Leta nayo ntiyakomeza gutunga umukozi ufunzwe ubuziraherezo, ni cyo cyatumye hashyirwaho igihe ntarengwa cyo kuba umukozi yaba afunzwe kandi ntatakaze akazi ke, hanyuma yarenza amezi atandatu agifunze by’agateganyo, Leta nayo ikemererwa uburenganzira bwo kuba yasimbuza bene uriya mukozi mu rwego rwo kuyirinda kugwa mu gihombo gikabije yagwamo ikomeje kuba itunze umukozi udafite icyo ayinjiriza. [28] Ibimaze kuvugwa mu gika kibanziriza biri mu mujyo umwe n’ibyavuzwe n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RS/INJUST/RAD 00003/2021/SC rwaciwe kuwa 20/5/2022 (igika cya 19), haburana Tabaruka Dieudonne n’Akarere ka Gicumbi aho rwavuze ko ingingo ya 40 (1) n’iya 93 (2) z’Itegeko N° 86/2013 ryo ku wa 11/09/2013 rishyiraho Sitati rusange igenga abakozi ba Leta, aho rwavuze ko icyumvikana muri ziriya ngingo zisomewe hamwe, ni uko igihe umukozi wa Leta afunzwe by’agateganyo ariko iryo fungwa rikaba ritararenga amezi atandatu (6), umukoresha afite uburenganzira bwo kuba amuhagaritse ku murimo mu nyungu z’akazi kuko aba atarimo gukora. Iyo iryo fungwa rirengeje amezi atandatu (6), itegeko ryemerera umukoresha kumusezerera nta mpaka kuko atakomeza kumutegereza, ihagarikwa ry’agateganyo n’ibyo umukozi yagenerwaga bijyanye naryo bigahita birangira. [29] Hashingiwe ku bimaze kuvugwa haruguru, urukiko rurabona icyemezo cyafashwe n’Akarere ka Burera cyo gusezerera Semajeri Pierre Celestin ku kazi nta mpaka kubera ko yari amaze igihe kirenga amezi atandatu (6) afunzwe by’agateganyo, cyarafashwe mu buryo bwubahirije amategeko, kikaba kigomba kugumaho.

## Page 9

[30] Semajeri Pierre Celestin n’umwunganizi we basabye urukiko gushingira ku rubanza RS/INJUST/RAD 00001/2022/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga, kuwa 27/01/2023, haburana Ikigo cy’Igihugu gishinzwe ibarurishamibare mu Rwanda (NISR) na Niyigaba maze rukamurenganura, ariko Urukiko rurabona ntacyo ruriya rubanza rwabafasha kuko Niyigaba we yari yasezerewe ku kazi kubera amakosa bamuregaga, ariko nyuma yo gufungwa by’agateganyo, yaraburanye aza kugirwa umwere ku makosa yaregwaga, bituma icyemezo kimusezerera ku kazi gisubirwaho, asubizwa mu kazi. Ibi rero binyuranye n’uru rubanza rwa Semajeri Pierre Celestin kuko uyu we yasezerewe ku kazi nta mpaka kubera ko yarengeje amezi atandatu afunzwe by’agateganyo. Nubwo rero yaje kuburana akagirwa umwere ku cyaha yari akurikiranyweho ntibyatuma icyemezo kimusezerera ku kazi nta mpaka gihinduka kuko atari yasezerewe ku kazi kubera icyaha yari akurikiranyweho, ahubwo nuko yarengeje kiriya gihe cy’amezi atandatu afunzwe by’agateganyo kandi nawe akaba atabihakana. 3. Kumenya niba indishyi zasabwe muri uru rubanza zifite ishingiro [31] Semajeri Pierre Celestin yavuze ko Akarere ka Burera kamushoye mu manza z’amaherere, ko kubera izo mpamvu rukwiye gutegeka Akarere ka Burera kumuha indishyi z’akababaro zingana na miliyoni makumyabiri (20.000.000 Frws), kumusubiza miliyoni ebyiri n’ibihumbi Magana atanu (2.500.000Frw) y’ikurikiranarubanza na miliyoni ebyri ( 2.000.000 Frws) y’igihembo cy’Avoka ku rwego rwa mbere n’urwa kabiri, na ibihumbi mirongo itandatu (60.000Frws) y’ingwate y’amagarama yishyuye ku rwego rwa mbere n’urwa kabiri. [32] Uhagarariye Akarere ka Burera yavuze ko indishyi z'akababaro Semajeri Pierre Celestin asaba nta shingiro zifite kubera ko nta kababaro yatewe n'Akarere ka Burera. Yavuze kandi ko indishyi z'ikurikiranarubanza, ingendo, ingwate y'amagarama n'igihembo cya Avoka bisabwa na Semajeri Pierre Celestin nta shingiro bifite kubera ko ari we wishoye mu manza z'amaherere. [33] Uhagarariye Akarere ka Burera yasabye urukiko kuzashingira ku ngingo ya 110 n'iya 111 z'Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, rukagenera Akarere ka Burera amafaranga yo kugashora mu manza z'amaherere ndetse n'ay'ikurikiranarubanza angana na miliyoni imwe y'amafaranga y’u Rwanda (1.000.000 Frws). Semajeri Pierre Celestin ntacyo yavuze ku ndishyi zasabwe n’uhagarariye Akarere ka Burera. UKO URUKIKO RUBIBONA [34] Nk’uko byasobanuwe haruguru, aho Urukiko rwagaragaje ko icyemezo gisezerera Semajeri Pierre Celestin ku kazi nta mpaka cyafashwe mu buryo bwubahirije amategeko, Urukiko rurabona ko indishyi asaba nta shingiro zikwiye guhabwa kuko ibyo Akarere ka Burera kakoze byubahirije amategeko, hakaba rero nta mpamvu karyozwa indishyi.

## Page 10

[35] Hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 111 y’Itegeko Nº22/2018 ryo kuwa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano,iz’ubucuruzi iz’umulimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko hatangwa ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza,gishamikiye ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza, urukiko rurabona ikirego gisaba indishyi cyatanzwe n’uhagarariye Akarere ka Burera gifite ishingiro kuko kuba ugahagarariye yarakurikiranye uru rubanza mu bujurire byumvikana ko byanze bikunze hari ibyakoreshejwe, Semajeri Pierre Celestin akaba rero yagombaga kubitangira indishyi. Ariko mu gusesengura dosiye, urukiko rwasanze ku rwego rwa mbere, Akarere ka Burera karagenewe ibihumbi Magana atanu (500.000 Frws) yo gushorwa mu manza ku maherere, Urukiko, mu bushishozi bwarwo, rukaba rubona aya mafaranga ahagije, Akarere ka Burera kakaba nta yandi kagomba kugenerwa mu bujurire. ICYEMEZO CY’URUKIKO [36] Urukiko rwemeje ko ubujurire bwa Semajeri Pierre Celestin nta shingiro bufite. [37] Urukiko rwemeje ko icyemezo cyafashwe n’Akarere ka Burera gisezerera Semajeri Pierre Celestin ku kazi nta mpaka, cyafashwe mu buryo bwubahirije amategeko, kikaba kigumyeho. [38] Urukiko rutegetse ko urubanza RAD 00003/2022/TGI/MUS rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze, kuwa 01/09/2023, rudahindutse. [39] Urukiko rutegetse ko ingwate y’amagarama yatanzwe na Semajeri Pierre Celestin ajurira ihwanye n’ibyakozwe muri uru rubanza.