SINAYOBYE v KAJEGUHAKWA
The expert valuation established that the land had a value of Rwf 47,100,000, which is below the statutory threshold of Rwf 75,000,000 required for a second appeal. Therefore, the appeal was not within the Court of Appeal’s jurisdiction and could not be received.
Source-derived case information.
- Parties
- Appellant/respondent in the Appellate Proceedings: Sinayobye Emmanuel; Respondent/applicant on the Jurisdictional Objection: Kajeguhakwa Valens
- Jurisdiction
- Rwanda
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Second Appeal Before the Court of Appeal; Objection to Admissibility/jurisdiction
- Outcome
- Jurisdictional objection upheld; second appeal dismissed as inadmissible for lack of jurisdiction.
- Legal Topics
- Value of the Subject Matter, Appeal Admissibility, Court Competence, Costs and Lawyer’s Fees, Expert Valuation
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Sinayobye Emmanuel
Appellant/respondent in the Appellate Proceedings
Kajeguhakwa Valens
Respondent/applicant on the Jurisdictional Objection
Procedural Posture
Civil Appeal / Second Appeal Before the Court of Appeal; Objection to Admissibility/jurisdiction
Legal Issues
- 1 Whether the Court of Appeal had jurisdiction to hear the second appeal based on the value of the subject matter.
- 2 Whether the objection to inadmissibility for lack of jurisdiction was well founded.
- 3 Whether litigation costs, lawyer’s fees, and expert valuation expenses should be awarded.
Ratio Decidendi
The expert valuation established that the land had a value of Rwf 47,100,000, which is below the statutory threshold of Rwf 75,000,000 required for a second appeal. Therefore, the appeal was not within the Court of Appeal’s jurisdiction and could not be received.
Court Disposition
Jurisdictional objection upheld; second appeal dismissed as inadmissible for lack of jurisdiction.
Orders
- Sinayobye Emmanuel's appeal was not received because it was outside the jurisdiction of the Court of Appeal.
- Sinayobye Emmanuel was ordered to pay Kajeguhakwa Valens Rwf 500,000 as lawyer’s fees and Rwf 400,000 covering litigation costs and the expert’s fee at this level.
Full Case Text
Judgment text and source record
5 paragraphs
SINAYOBYE v KAJEGUHAKWA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RCAA 00042/2024/CA (Ngagi, P.J.) 22 Gicurasi 2026] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza - Imanza z’imbonezamubano – Ububusha bw’inkiko - Urukiko rw’Ubujurire – Agaciro k’icyuburanwa - Agaciro k’ikiburanwa kagomba kugenwa hakurikijwe ibipimo biteganywa n’amategeko kugira ngo hamenyekane niba Urukiko rw’Ubujurire rufite ububasha; iyo ari ngombwa, agaciro gashobora kugenwa n’impuguke yashyizweho n’urukiko. Iyo agaciro k’ikiburanwa kari munsi ya 75.000.000 Frw, ubujurire bwa kabiri ntibwakirwa mu Rukiko rw’Ubujurire. Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rukomoka ku kibanza gifite UPI 4/04/08/02/624, giherereye mu Kagari ka Kayenzi, Umurenge wa Kagogo, Akarere ka Burera, Sinayobye Emmanuel yavugaga ko ari icye. Yashingiraga ku nyandiko zo ku wa 15/06/2007, 08/08/2008 na 29/09/2009, ndetse n’ubuhamya bw’abantu, avuga ko atashoboye kwiyandikishaho icyo kibanza kubera ko Kajeguhakwa Valens yari yaracyiyitiriye. Kajeguhakwa Valens we yavugaga ko yaguze icyo kibanza ku wa 10/02/1987, akagikoreramo ibikorwa by’ubucuruzi bw’ibikomoka kuri peteroli binyuze muri ERP (Entreprise Rwandaise des Petroles), kandi ko kuba hakiriho icyapa cya station ya ERP n’ubundi buhamya byagaragazaga inkomoko y’uburenganzira bwe kuri icyo kibanza. Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rwatesheje agaciro ikirego cya Sinayobye, rwemeza ko ikibanza atari icye ahubwo ko ari icya Kajeguhakwa Valens. Sinayobye yajuriye mu Rukiko Rukuru, ariko na rwo rwemeza ko ubujurire bwe nta shingiro bufite, rugumishaho imikirize y’Urukiko Rwisumbuye. Sinayobye yongera kujurira mu Rukiko rw’Ubujurire. Kuri uru rwego, Kajeguhakwa yatanze inzitizi y’iburabubasha, avuga ko agaciro k’ikibanza katageze kuri 75.000.000 Frw, ari cyo gipimo cyagenwe n’amategeko kugira ngo ubujurire bwa kabiri buburanishwe n’Urukiko rw’Ubujurire. Urukiko rwashyizeho impuguke kugira ngo hamenyekane agaciro nyakuri k’ikibanza. Raporo y’impuguke Dr. IYANDEMYE Samuel yagaragaje ko gifite agaciro ka 47.100.000 Frw. Nyuma yo kubona iyo raporo, uhagarariye Sinayobye yemeye ko Urukiko rw’Ubujurire rudafite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza. Incamake y’icyemezo: Agaciro k’ikiburanwa kagomba kugenwa hakurikijwe ibipimo biteganywa n’amategeko kugira ngo hamenyekane niba Urukiko rw’Ubujurire rufite ububasha; iyo ari ngombwa, agaciro gashobora kugenwa n’impuguke yashyizweho n’urukiko. Iyo agaciro k’ikiburanwa kari munsi ya 75.000.000 Frw, ubujurire bwa kabiri ntibwakirwa mu Rukiko rw’Ubujurire. Inzitizi yo kutakira ubujurire bwa kabiri, ifite ishingiro. Amategeko yashingiweho: Itegeko N°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, ingingo ya 52;
Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z‘imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 111. Nta manza zifashishijwe. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Sinayobye Emmanuel avuga ko ikibanza gifite nº 624, giherereye mu Kagari ka Kayenzi, Umurenge wa Kagogo, Akarere ka Burera ari icye; ko bigaragazwa n’inyandiko yo ku wa 15/06/2007, iyo ku wa 08/08/2008, iyo ku wa 29/09/2009, ndetse n’ubuhamya bw’abantu batandukanye, ariko ko atabashije kucyiyandikishaho kuko Kajeguhakwa Valens yacyiyitiriye. Ibyo byatumye amurega mu Rukiko Rwisumbuye rwa Musanze, asaba urwo Rukiko kwemeza ko icyo kibanza ari icye, agahabwa n’indishyi zinyuranye. [2] Kajeguhakwa Valens we yavuze ko ubwo butaka yabuguze ku wa 10/02/1987 ahashyira ibikorwa by’ubucuruzi bw’ibikomoka kuri peteroli binyuze muri Sosiyete ye yitwaga Entreprise Rwandaise des Petroles/ERP yari izwi cyane; ndetse ko n’uyu munsi icyapa kigaragaza ko hakoreraga station ya essence ya ERP kikihashinze, ko kandi afite n’ibindi bimenyetso by’ubuhamya. [3] Mu rubanza No RC 00145/2023/TGI/MUS rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze ku wa 02/02/2024, urwo Rukiko rwemeje ko ikirego cya Sinayobye Emmanuel nta shingiro gifite, ko ikibanza gifite nimero 624 kiri mu Kagari ka Kayenzi, Umurenge wa Kagogo, Akarere ka Burera, atari icya Sinayobye Emmanuel; bityo ko kitagomba kumwandikwaho kuko ari icya Kajeguhakwa Valens. Rutegeka Sinayobye Emmanuel guha Kajeguhakwa Valens 500.000 Frw y’igihembo cya Avoka, ko ingwate y’amagarama ihwanye n’ibyakozwe mu rubanza. [4] Sinayobye Emmanuel yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze, avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rwirengagije ibimenyetso bigaragaza ko yahawe ikibanza kiburanwa muri uru rubanza, ko kandi Kajeguhakwa Valens atagaragaza inkomoko y’uko ari we nyir’ikibanza kiburanwa, kuko amasezerano y’ubugure aburanisha nta gaciro afite. Kajeguhakwa Valens yavuze ko ubujurire bwa Sinayobye Emmanuel nta shingiro bufite. Buri ruhande rwasabye amafaranga y’ibyagiye ku rubanza. [5] Mu rubanza Nº RCA 00021/2024/HC/MUS rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Musanze ku wa 25/09/2024, urwo Rukiko rwemeje ko : - ikirego cy’ubujurire cyatanzwe na Sinayobye Emmanuel nta shingiro gifite; - hagumyeho imikirize y’urubanza No RC 00145/2023/TGI/MUS rwakijijwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze ku wa 02/02/2024; - Sinayobye Emmanuel agomba guha Kajeguhakwa Valens amafaranga ibihumbi magana abiri na mirongo itanu (250.000 Frw)
y’igihembo cya Avoka mu bujurire, yiyongera ku yemejwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze; - ingwate y’amagarama yatanzwe na Sinayobye Emmanuel ajurira iheze mu isanduku ya Leta. [6] Sinayobye Emmanuel yajuririye uru Rukiko, ubujurire bwe bwandikwa kuri Nº RCAA 00042/2024/CA. Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 06/05/2026, Sinayobye Emmanuel ahagarariwe na Me MPIRIKANYI Gaspard, naho Kajeguhakwa Valens ahagarariwe na Me GASHAGAZA Philbert afatanyije na Me HABINEZA Gasore Gilbert; hasuzumwa inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ishingiye ku gaciro k’ikiburanwa yatanzwe na Kajeguhakwa Valens, aho yavuze ko igenagaciro yatanze rigaragaza ko ikibanza kiburanwa gifite agaciro ka 38.496.000 Frw, akaba asanga ikiburanwa kidafite agaciro kangana nibura na 75.000.000 Frw ziteganywa n’itegeko. Sinayobye Emmanuel yiregura avuga ko igenagaciro yatanze ajurira rigaragaza ko ikibanza kiburanwa gifite agaciro ka 75.517.000 Frw, ko rero ubujurire bwe buri mu bubasha bw’uru Rukiko. [7] Mu iburanisha ryo ku wa 06/05/2026, mu rwego rwo kumenya agaciro nyako k’ikibanza kiburanwa, Urukiko rwashyizeho Impuguke yitwa Dr. Iyandemye Samuel kugira ngo izagene agaciro k’ikibanza gifite UPI: 4/04/08/02/624 kiburanwa muri uru rubanza; ababurabyi bemeranya n’Urukiko ko agaciro Impuguke izagaragaza ariko kazashingirwaho mu kugena ububasha bw’uru Rukiko; urubanza rwimurirwa ku wa 18/05/2026. Uwo munsi ruburanishwa Sinayobye Emmanuel adahari, Me Mpirikanyi Gaspard umuhagarariye yanditse muri sisitemu (IECMS) ko nyuma yo kubona raporo y’igenagaciro yakozwe n’Impuguke asanga Urukiko rw’Ubujurire rudafite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO 1. Kumenya niba ubujurire bwa Sinayobye Emmanuel buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire [8] Uhagarariye Kajeguhakwa Valens ashingiye ku biteganywa n’ingingo ya 52, igika cya 4 y’Itegeko N°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’Inkiko, asaba Urukiko rw’Ubujurire kutakira ubujurire bwatanzwe na Sinayobye Emmanuel, kuko butari mu bubasha bwarwo. Asobanura ko raporo y’igenagaciro ryakozwe n’Impuguke yashyizweho n’Urukiko rigaragaza ko ikibanza kiburanwa gifite agaciro ka 47.100.000 Frw, ko rero ako gaciro katageze kuri 75.000.000 Frw ziteganywa n’Itegeko kugira ngo ubujurire bwa kabiri bwakirwe mu Rukiko rw’Ubujurire; bityo, ko ubujurire bwa Sinayobye Emmanuel budakwiye kwakirwa ngo busuzumwe, kuko butari mu bubasha bwarwo. [9] Uhagarariye Sinayobye Emmanuel, nubwo atitabiriye iburanisha ryo ku wa 18/05/2026, ariko yanditse muri sisitemu (IECMS) ko nyuma yo kubona raporo y’igenagaciro ryakozwe n’impuguke yashyizweho n’Urukiko rw’Ubujurire bemeye ko Urukiko rw’Ubujurire rudafite ububasha, ko rero inzitizi yatanzwe na Kajeguhakwa Valens ifite ishingiro. Uko Urukiko rubibona.
[10] Ingingo ya 52, igika cya 4, y’Itegeko N°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko iteganya ibikurikira: “Iyo icyaburanwe kitagenewe agaciro mu mafaranga mu manza zabanje, kigomba kuba gifite agaciro nibura kangana na miliyoni mirongo irindwi n’eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (75.000.000 Frw) kagenwe n’umuhanga iyo bibaye ngombwa”. [11] Nk’uko byagiye bisobanurwa n’uru Rukiko mu manza zitandukanye zirimo urubanza No RCOMAA 00035/2022/CA rwaciwe ku wa 13/06/2022, haburana Akarere ka Gicumbi na WOORD GROUP Ltd, iyo hari indishyi zagenwe mu rubanza nizo zigomba gushingirwaho, naho byaba ngombwa ko hashingirwa ku gaciro k’ikiburanwa hakarebwa agaciro kemejwe n’urukiko nyuma y’impaka z’ababuranyi; haba nta gaciro kagenwe n’inkiko hagashingirwa ku kagenwe n’umuhanga iyo bibaye ngombwa1. [12] Ku birebana n’uru rubanza, dosiye igaragaramo raporo y’igenagaciro ryakozwe n’Impuguke Dr. Iyandemye Samuel yashyizweho n’Urukiko igaragaza ko ikibanza kibaruye kuri UPI: 4/04/08/02/624 kiburanwa gifite agaciro k’amafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo ine na zirindwi n’ibihumbi ijana (47.100.000 Frw). [13] Urukiko rurasanga nk’uko byagaragajwe haruguru, agaciro k’ikibanza kibaruye kuri UPI: 4/04/08/02/624 katageze nibura kuri miliyoni mirongo irindwi n’eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (75.000.000 Frw) ziteganywa n’ingingo 52, igika cya 4, y’Itegeko N°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko; bityo ubujurire bwa Sinayobye Emmanuel ntibugomba kwakirwa ngo busuzumwe kuko butari mu basha bw’Urukiko rw’Ubujurire. 2. Kumenya niba amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa muri uru rubanza afite ishingiro [14] Uhagarariye Kajeguhakwa Valens asaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Sinayobye Emmanuel guha Kajeguhakwa Valens amafaranga miliyoni ebyiri (2.000.000 Frw) y’igihembo cya Avoka na miliyoni imwe (1.000.000 Frw) y’ikurikiranarubanza, yiyongera ku yategetswe mu nkiko zabanje. Avuga kandi ko asaba ko Sinayobye Emmanuel akwiye gutegekwa gusubiza Kajeguhakwa Valens ibihumbi magana atatu (300.000 Frw) yishyuye umuhanga washyizweho n’Urukiko kuko buri ruhande rwishyuye 300.000 Frw. [15] Mu myanzuro y’uhagarariye Sinayobye Emmanuel yasabye Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Kajeguhakwa Valens guha Sinayobye Emmanuel amafaranga yishyuye Avoka kuva ku rwego rubanza kugera kuri uru rwego angana na miliyoni eshatu (3.000.000 Frw), ni ukuvuga amafaranga miliyoni imwe kuri buri rwego, no kumuha amafaranga y’ikurikiranarubanza angana na miliyoni imwe (1.000.000 Frw) yo ku nzego zose harimo n’uru, ndetse n’amafaranga ibihumbi ijana na cumi (110.000 Frw) y’ingwate y’amagarama yatanze. Uko Urukiko rubibona [16] Ku birabana n’amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa n’abaregwa, ingingo ya ya 111 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z‘imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya 1Reba igika cya 15.
ibikurikira: “Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [17] Urukiko rurasanga amafaranga y’igihembo cya Avoka n’ay’ikurikiranarubanza Kajeguhakwa Valens asaba akwiye kuyahabwa, kuko inzitizi yatanze ifite ishingiro, kandi ubujurire bwa Sinayobye Emmanuel bwatumye akurikirana uru rubanza anashaka Avoka wo kumuburanira; bityo mu bushishozi bwarwo rumugeneye, amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana ane (400.000 Frw) akubiyemo ay’ikurikiranarubanza n’ayo yishyuye Impuguke yashyizweho n‘Urukiko, kuri uru rwego, akaba agomba gutangwa na Sinayobye Emmanuel. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [18] Rwemeje ko inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire yatanzwe na Kajeguhakwa Valens ifite ishingiro. [19] Rwemeje ko ubujurire bwa Sinayobye Emmanuel butakiriwe kuko butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [20] Rutegetse Sinayobye Emmanuel kwishyura Kajeguhakwa Valens amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana ane (400.000 Frw) akubiyemo ay’ikurikiranarubanza n’ayo yishyuye Impuguke yashyizweho n‘Urukiko, kuri uru rwego. [21] Ruvuze ko amagarama yatanzwe ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza.