TEMAHAGARI v. AKARERE KA KICUKIRO N’ABANDI
The Supreme Court lacks jurisdiction over the appeal under Article 28(2)(2) of Organic Law No. 03/2012/OL, as the relevant legal provisions were not repealed and the property value was not properly established; before deciding on jurisdiction based on value, an expert must be appointed to determine the true value of...
Source-derived case information.
- Citation
- RADAA 0001/13/CS
- Parties
- Applicant: Temahagari Justin; Respondent: Akarere ka Kicukiro; Interested Party: Sinyigaya Silas; Interested Party: Kalisa Floribert
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 12 December 2014
- Case Number
- RADAA 0001/13/CS
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Supreme Court Preliminary Ruling
- Outcome
- Jurisdictional objection upheld; proceedings suspended pending expert valuation.
- Legal Topics
- Land Ownership, Jurisdiction, Valuation of Immovable Property, Registration of Land Rights
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Temahagari Justin
Applicant
Akarere ka Kicukiro
Respondent
Sinyigaya Silas
Interested Party
Kalisa Floribert
Interested Party
Procedural Posture
Civil Appeal / Supreme Court Preliminary Ruling
Legal Issues
- 1 Whether the Supreme Court has jurisdiction over the appeal based on the legal provisions cited
- 2 Whether the relevant legal provisions governing land rights were repealed
- 3 How the value of the disputed property should be determined for jurisdictional purposes
Ratio Decidendi
The Supreme Court lacks jurisdiction over the appeal under Article 28(2)(2) of Organic Law No. 03/2012/OL, as the relevant legal provisions were not repealed and the property value was not properly established; before deciding on jurisdiction based on value, an expert must be appointed to determine the true value of the property.
Court Disposition
Jurisdictional objection upheld; proceedings suspended pending expert valuation.
Orders
- Appoint an expert to determine the true value of plot No. 9318 in Kicukiro District.
- Hearing adjourned to 07/01/2015 for expert appointment.
Full Case Text
Judgment text and source record
19 paragraphs
# TEMAHAGARI v. AKARERE KA KICUKIRO N’ABANDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2014-12-12 - Case/document no.: RADAA 0001/13/CS - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
TEMAHAGARI v. AKARERE KA KICUKIRO N’ABANDI [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RADAA 0001/13/CS (Nyirinkwaya, P.J., Mukanyundo na Hitiyaremye, J.) 12 Ukuboza 2014] Ububasha bwe’Urukiko rw’Ikirenga – Ububasha nk’urukiko rw’ubujurire – Urukiko rw’Ikirenga rufite kandi ububasha bwo kuburanisha mu rwego rw’ubujurire imanza zaciwe ku rwego rwa kabiri n’Urukiko Rukuru, rwaba urw’Ubucuruzi cyangwa urwa Gisirikare imanza za cyiwe zishingiye ku itegeko ritariho cyangwa ingingo z’amategeko zitakiriho, cyangwa zaciwe n’urukiko rutabifitiye ububasha – Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga, ingigo ya 28. Uburyo bwo kugena agaciro k’ikibanza kiburanwa – Agaciro k’ikibanza kiburanwa ntikashingira gusa ku mafaranga y’ikiguzi cyacyo ahubwo kagenwa n’umuhanga ababuranyi bumvikanyeho, baba batamwumvikanyeho akagenwa n’urukiko. Incamake y’ikibazo: Sinyigaya yareze Akarere ka Kicukiro mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge asaba ko icyemezo cyimuhagarika kubaka cyavanwaho , akandikwaho ikibanza, agahabwa n’indishyi z’akababaro. Akarere ka Kicukiro kagobokesheje Temahagari na Kalisa nawe agoboka ku bushake. Akarere ka Kicukiro kireguye kavuga ko Temahagari yaguze ikibanza ariko kiza kumara igihe nta gikorerwamo, nta n’uzi iyo aba, maze ubuyobozi bugiha Kalisa ariko nyuma bwafashe icyemezo ko agisubizwa maze Sinyigaya agashakirwa ikindi.Urwo Rukiko rwemeje ko icyemezo cyafashwe n’Akarere ka Kicukiro kigumanye agaciro kacyo kuko Temehagari yari atunze ubwo butaka mu buryo bw’umuco mbere y’uko buhabwa Kalisa, rutegeka Akarere ka Kicukiro guha Temehagari Justin indishyi z’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’Avoka, naho Sinyigaya Silas kakamushumbusha ikindi kibanza (acquéreur de bonne foi). Sinyigaya Silas yajuririye Urukiko Rukuru avuga ko umucamanza wa mbere yirengagije icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka (certificat d’enregistrement) cyanditse kuri Rugwabiza Etienne wamugurishije ikibanza n’ingingo ya 23 y’Iteka rya Minisitiri N° 002/2008ryo kuwa 01/04/2008 .Urwo Rukiko rwemeje ko imikirize y’urubanza rwa mbere ihindutse kuri byose hashingiwe ku ngingo za 36, 44 na 49 z’Itegeko ryo kuwa 31/07/1912 rishyiraho Igitabo cya kabiri cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano yerekeranya n’ibintu (CCLII) no ku ngingo za 4 na 23 z’Iteka rya Minisitiri N° 0002/2008 ryo kuwa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikishwa ry’ubutaka rikorwa zigaragaza ko icyemezo gihamya nyir’ikibanza gishingiye ku rupapuro rwemewe cyangwa rwatanzwe na Leta , rutegeka ko Akarere ka Kicukiro gasubiza Sinyigaya icyo ikibanza kikamwandikwaho,kakamuha
n‘indishyi z’akababaro, igihembo cya Avoka n’ay’ikurikiranarubanza.Temahagari yajuririye Urukiko rw’Ikirenga avuga ko mw’iburananisha ry’urubanza Sinyigaya yabyukije inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga ku kirego cyatanzwe. Temahagari yasobanuye ko ubujurire bwe buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 agace ka2 y‘Itegeko Ngenga rigena ububasha bw’Urukiko rw’Ikirenga iha uru rukiko ububasha bwo kuburanisha mu bujurire bwa kabiri imanza zashingiye ku itegeko ritariho cyangwa ku ngingo z’amategeko zitakiriho kandi Urukiko Rukuru rukaba rwarashingiye ku ngingo za 36, 44 na 49 CCLII kandi zaravanyweho n‘Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo kuwa 14/07/2005 rigena imicungire y’ubutaka ryakoreshwaga igihe urubanza rwacibwaga, ingigo ya 7 y’iryo tegeko iteganya ko rirengera ku buryo bungana uburenganzira ku butaka bukomoka ku muco n’ubukomoka ku mategeko yanditse, nanone ingingo ya 88 ikavuga ko ingingo zose z’amategeko abanziriza iri Tegeko Ngenga kandi zinyuranye naryo zivanyweho kandi uru Rukiko
## Page 2
rukaba rufite ububasha rushingiye ku ingingo nanone ya 28 agace ka 7 y‘Itegeko Ngenga rigena ububasha bw’Urukiko rw’Ikirenga kuko ikiburanwa gifite agaciro karengeje 50.000.000 Frw nk’uko bigaragazwa na ‘‘expertise‘ Sinyigaya we akavuga ko nta na hamwe Itegeko Ngenga ryo kuwa 14/07/2005 rigena imicungire y’ubutaka rivanaho ingingo za 36, 44 na 49 CCLII cyangwa iryo tegeko ubwaryo, Kalisa we akavuga ko itegeko N° 43/2013 ryo kuwa 16/06/2013 rigenga ubutaka ari ryo ryavanyeho itegeko ryo kuwa 31/07/1912 rishyiraho igitabo cya kabiri cy’ Urwunge rw’amategeko mbonezamubano, naho Akarere ka Kicukiro ko kakavuga ko itegeko rigenga ubutaka ryo kuwa 16/06/2013 ritavanyeho itegeko ryo kuwa 31/07/1912, ahubwo ryaje rikemura ibibazo bitandukanye byerekeye ubutaka mu gihe itegeko ryo muri 1912 ryagengaga ibintu bitandukanye birimo ubutaka.. Naho kubyerekeye ububasha bushingiye kugaciro ki cyiburanwa Sinyigaya avuga ko ikiburanwa muri uru rubanza ari icyemezo gitegeka ubutegetsi kugira icyo bukora, ikiburanwa kikaba kitashyirwa mu mafaranga kandi ko ikiburanwa kiramutse gishingiye ku gaciro k’ikibanza hashingirwa ku mafaranga Sinyigaya yaguze ikibanza angana na 6.000.000 Frw.. Incamake y’icyemezo: 1. Urukiko rw’Ikirenga rufite kandi ububasha bwo kuburanisha mu rwego rw’ubujurire imanza zaciwe ku rwego rwa kabiri n’Urukiko Rukuru, rwaba urw’Ubucuruzi cyangwa urwa Gisirikare imanza za cyiwe zishingiye ku itegeko ritariho cyangwa ingingo z’amategeko zitakiriho, cyangwa zaciwe n’urukiko rutabifitiye ububasha 2. Ingigo ya 7 y’Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo ku wa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka ntiyavanyeho ingingo za 36, 44 na 49 CCLII kuko iyo ngingo yerekeye uburyo bwo guhererekanya ubutaka hashingiwe ku irage, ku igura, ku mpano, ku ngurane n’isaranganya cyangwa ubundi buryo bwemewe n'umuco w'Igihugu, naho ingingo za 36, 44 na 49 CCLII zikavuga ku nyandiko ihamya nyir‘ikibanza itangwa n’ubuyobozi bubifitiye ububasha mu rwego rw’imicungire y’ubutaka. 3. Agaciro k’ikibanza kiburanwa ntikashingira gusa ku mafaranga y’ikiguzi cyacyo kuko ingano ingano y’amafaranga y’ikiguzi ishobora kuba munsi cyangwa hejuru y’agaciro nyakuri k’ikiburanwa (valeur réelle) ahubwo hakwiye gushyirwaho umuhanga wo kugena ako gaciro ababuranyi bumvikanyeho, baba batamwumvikanyeho akagenwa n’urukiko. . Ubujurire ntiburi mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 2 y’Itegeko y’Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga; Mbere yo gufata umwanzuro ku nzitizi y’iburabubasha ishingiye ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 7 n’igika cya 4 by’Itegeko rya vuzwe haruguru hagomba kubanza gushyirwaho umuhanga uzagena agaciro nyakuri cy’ikibanza Urubanza ruzakomeza, Amagarama ara y’urubanza abaye asubitswe. Amategeko ya shingiweho: Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga, ingigo ya 28 Itegeko ryo kuwa 31/07/1912 rishyiraho Igitabo cya kabiri cy’urwunge rw’amategeko mbonezamuban, ingigo za 36,44,49. Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo ku wa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda, ingigo ya 7
## Page 3
Nta manza zifashishijwe:
Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA Sinyigaya Silas yareze Akarere ka Kicukiro mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge avuga ko yaguze na Rugwabiza Etienne ikibanza N° 9318 kiri mu Karere ka Kicukiro kirimo ‘’fondation’’ kuri 6.000.000Frw, icyo kibanza kikaba cyari gifite ibyangombwa byose ariko ko kuwa 19/01/2010 Umuyobozi w’Akarere ka Kicukiro akamwandikira amuhagarika kubaka, akaba asaba ko icyo cyemezo cyavanwaho, akandikwaho ikibanza, agahabwa n’indishyi z’akababaro. Akarere ka Kicukiro kagobokesheje mu rubanza Temahagari Justin. Uwitwa Kalisa Floribert wari warahawe icyo kibanza n’Ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali akaba yari yarakigurishije Rugwabiza Etienne waje kukigurisha Sinyigaya Silas nawe yagobotsemo ku bushake. Akarere ka Kicukiko kireguye kavuga ko Temahagari Justin yari yaraguze ikibanza mbere ya Kalisa Floribert, kiza kumara igihe nta gikorerwamo, nta n’uzi iyo aba, maze Kalisa agihabwa n’ubuyobozi, aho Temahagari Justin abonekeye akaza kubaza ikibanza cye, Ubuyobozi bwakoze iperereza rigamije kumenya ukuri, busanga koko ikibanza cyari icye, bwemeza ko agisubizwa maze Sinyigaya Silas agashakirwa ikindi kibanza. Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwaciye urubanza N°RAD 0026/10/TGI/Nyge kuwa 19/01/2012, rwemeza ko icyemezo cyafashwe n’Akarere ka Kicukiro kuwa 05/08/2010 kigumanye agaciro kuko Temehagari Justin yari atunze ubwo butaka mu buryo bw’umuco mbere y’uko buhabwa Kalisa Floribert, ingingo ya 7 y’Itegeko Ngenga N°08/2005 ryo kuwa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda ikaba ivuga ko uburenganzira ku butaka bukomoka ku muco n‘ubukomoka ku mategeko yanditse burengerwa ku buryo bungana. Rwemeje kandi ko Akarere ka Kicukiro kagomba guha Temehagari Justin indishyi z’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’avoka za 1.200.000 Frw, naho Sinyigaya Silas kakamushumbusha ikindi kibanza (acquéreur de bonne foi). Sinyigaya Silas yajuririye Urukiko Rukuru avuga ko umucamanza wa mbere atahaye agaciro icyemezo cy’iyandikishwa ry’ubutaka (certificat d’enregistrement) cyo kuwa 25/08/2009 cyanditse kuri Rugwabiza Etienne wamugurishije ikibanza n’ingingo ya 23 y’Iteka rya Minisitiri N° 002/2008ryo kuwa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikishwa ry’ubutaka bukorwa ivuga ko icyemezo cy’iyandikisha cyerekana nta mpaka uburenganzira ku mutungo. Urukiko Rukuru rwaciye urubanza RADA 0006/12/HC/KIG kuwa 09/04/2013, rwemeza ko imikirize y’urubanza rwa mbere ihindutse kuri byose hashingiwe ku ngingo za 36, 44 na 49 z’Itegeko ryo kuwa 31/07/1912 rishyiraho Igitabo cya kabiri cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano yerekeranya n’ibintu (CCLII) no ku ngingo za 4 na 23 z’Iteka rya Minisitiri N° 0002/2008 ryo kuwa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikishwa ry’ubutaka rikorwa zigaragaza ko icyemezo gihamya nyir’ikibanza gishingiye ku rupapuro rwemewe cyangwa rwatanzwe na Leta cyerekana nta mpaka uburenganzira bwa nyiracyo kandi ko ubwo burenganzira butahungabanywa
## Page 4
kabone nubwo icyemezo cyaba cyaratanzwe hashingiwe ku masezerano yo kurekura umutungo ashobora guseswa cyangwa ashobora guteshwa agaciro, uretse ibiteganywa mu ngingo ya 49, impamvu yo gusesa cyangwa gutesha agaciro amasezerano bikaba bitangirwa gusa ikirego cy‘indishyi. Rwategetse Akarere ka Kicukiro gusubiza Sinyigaya Silas ikibanza N° 9318 kikamwandikwaho, kumuha 1.000.000 Frw y’indishyi z’akababaro na 500.000 Frw y’igihembo cya Avoka n’ay’ikurikiranarubanza. Temahagari Justin yajuririye Urukiko rw’Ikirenga kuwa 06/05/2013. Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame, Temahagari Justin ahari yunganiwe na Me Nemeyabahizi Jean Paul hamwe na Me Dukeshinema Béata, Akarere ka Kicukiro gahagarariwe na Me Umwali Claire, Sinyigaya Silas ahagarariwe na Me Ntambara Emmanuel, Kalisa Floribert ahagarariwe na Me Ntwali Justin, ababuranyi bajya impaka ku nzitizi y’iburabubasha yabyukijwe n’ababuranira Sinyigaya Silas. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO: Kumenya niba ubujurire bwa Temahagari Justin butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 2 y’Itegeko Ngenga no 03/2012/OL rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga. Me Nemeyabahizi Jean Paul uburanira Temahagari Justin avuga ko ubujurire bwe buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 2 y’Itegeko Ngenga rigena ububasha bw’Urukiko rw’Ikirenga iha uru rukiko ububasha bwo kuburanisha mu bujurire bwa kabiri imanza zashingiye ku itegeko ritariho cyangwa ku ngingo z’amategeko zitakiriho kuko Urukiko Rukuru rwashingiye ku ngingo za 36, 44 na 49 CCLII kandi zaravanyweho n‘Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo kuwa 14/07/2005 rigena imicungire y’ubutaka ryakoreshwaga igihe urubanza rwacibwaga. Asobanura ko iryo tegeko mu ngingo yaryo ya 7 ivuga ko rirengera ku buryo bungana uburenganzira ku butaka bukomoka ku muco n’ubukomoka ku mategeko yanditse, ikavuga mu ngingo yaryo ya 88 ko ingingo zose z’amategeko abanziriza iri Tegeko Ngenga kandi zinyuranye naryo zivanyweho, ibi bikaba byumvikanisha ko ingingo za 36, 44 na 49 CCLII zavanyweho kuko zinyuranyije n’ibivugwa mu ngingo ya 7 y’itegeko ryo kuwa 14/07/2005 rimaze kuvugwa. Me Ntambara Emmanuel uburanira Sinyigaya Silas mu bisobanuro bye ku nzitizi y’iburabubasha yatanze avuga ko ibyo ataribyo kuko nta na hamwe Itegeko Ngenga ryo kuwa 14/07/2005 rigena imicungire y’ubutaka rivanaho ingingo za 36, 44 na 49 CCLII cyangwa iryo tegeko ubwaryo. Me Ntwali Justin uburanira Kalisa Floribert avuga ko itegeko N° 43/2013 ryo kuwa 16/06/2013 rigenga ubutaka ari ryo ryavanyeho itegeko ryo kuwa 31/07/1912 rishyiraho igitabo cya kabiri cy’ Urwunge rw’amategeko mbonezamubano cyerekeye ibintu kuko ririsubiraho mu ibanziriza shingiro. Me Umwali Claire uburanira Akarere ka Kicukiro we avuga ko itegeko rigenga ubutaka ryo kuwa 16/06/2013 ritavanyeho itegeko ryo kuwa 31/07/1912, ahubwo ryaje rikemura ibibazo bitandukanye byerekeye ubutaka mu gihe itegeko ryo muri 1912 ryagengaga ibintu bitandukanye birimo ubutaka.
## Page 5
UKO URUKIKO RUBIBONA Ingingo ya 28 igika cya 2 agace ka 2 y’Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga ivuga ko Urukiko rw’Ikirenga rufite ububasha bwo kuburanisha mu bujurire bwa kabiri imanza zashingiye ku itegeko ritariho cyangwa ingingo z’amategeko zitakiriho. Ku bijyanye n‘ingingo z’Itegeko ryo kuwa 31/07/1912 rishyiraho Igitabo cya kabiri cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano yerekeranya n’ibintu zigibwaho impaka, ingingo ya 36 iteganya ko ugutunga ubutaka bigaragazwa ku buryo bwemewe n‘amategeko n‘icyemezo gihamya nyir‘ikibanza (icyemezo cy‘iyandikisha ry‘ uburenganzira ku butaka) gishingiye ku rupapuro ni icyemezo gihamya nyirikibanza cyerekana nta mpaka uburenganzira bwa nyiracyo n‘ubukode ndetse n‘uburenganzira ku bitimukanwa by‘undi byanditswemo, ingingo ya 44 igateganya ko uburenganzira bwo gutunga, nkuko buvugwa mu cyemezo ntibuhungabanywa kabone nubwo icyemezo cyaba cyaratanzwe hashingiwe ku masezerano yo kurekura umutungo ashobora guseswa cyangwa ashobora guteshwa agaciro, cyangwa icyemezo cy‘urukiko cyemeza izungura umuntu yahawe akoresheje amayeri. Uretse ibiteganywa mu ngingo ya 49, impamvu yo gusesa cyangwa gutesha agaciro amasezerano, cyangwa ukwibeshya kwabaye mu cyemezo cy ‘urukiko bitangirwa gusa ibirego by ‘indishyi, naho ingingo ya 49 igateganya ko iyo habonetse impamvu zatuma ugutanga ikitimukanwa guseswa cyangwa guteshwa agaciro, uwagitanze ashobora kuregera ko kimugarukira, mu gihe cyaba kigifitwe n’uwo yagihaye uko yakimuhaye, akaba yanashobora kwaka indishyi. Ku bijyanye n‘Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo ku wa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda nayo igibwaho impaka, ingingo yayo ya 7 ivuga ko iri tegeko ngenga rirengera ku buryo bungana uburenganzira ku butaka bukomoka ku muco n'ubukomoka ku mategeko yanditse. Mu buryo bw'iri tegeko ngenga, abafite ubutaka bukomoka ku muco ni abantu bose baburazwe n'ababyeyi babo, ababukebewe n'ubuyobozi bubifitiye ububasha cyangwa se ababubonye ku bundi buryo bwose bwemewe n'umuco w'Igihugu haba igura, impano, ingurane n’isaranganya, naho ingingo ya 88 y’iryo tegeko ikavuga ko ‘‘ingingo zose z’amategeko abanziriza iri tegeko ngenga kandi zinyuranye naryo zivanyweho. Ku bijyanye rero n’ibivugwa na Me Nemeyabahizi Jean Paul ko hari ivuguruzanya hagati y’izo ngingo z‘amategeko, Urukiko rusanga ataribyo kuko ingingo ya 7 y‘itegeko ryo kuwa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka yerekeye uburyo bwo guhererekanya ubutaka hashingiwe ku irage, ku igura, ku mpano, ku ngurane n’isaranganya cyangwa ubundi buryo bwemewe n'umuco w'Igihugu, naho ingingo za 36, 44 na 49 CCLII zikavuga ku nyandiko ihamya nyir‘ikibanza itangwa n’ubuyobozi bubifitiye ububasha mu rwego rw’imicungire y’ubutaka, ubwo butaka bukaba bushobora nabwo gukomoka ku irage, ku igura, ku mpano, ku ngurane n’isaranganya cyangwa ubundi buryo bwemewe n’amategeko. Urukiko rusanga kandi igihe urubanza rwacibwaga mu Rukiko Rukuru ibivugwa muri izo ngingo za 36, 44 na 49 CCLII byarashimangirwaga n’Iteka rya Minisitiri ryo kuwa 01/04/2008 rigena uburyo iyandikishwa ry’ubutaka rikorwa ryashyiraga mu bikorwa Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo kuwa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda. Urukiko rusanga rero ibyo ababuranira Temahagari Justin bavuga ko ingingo ya 7 y‘Itegeko Ngenga N° 08/2005 ryo ku wa 14/07/2005 rigena imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka yavanyeho ingingo za 36, 44 na 49 CCLII nta shingiro bifite, bityo rero ubujurire bwe bukaba
## Page 6
butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 2 y’Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga. Kumenya niba ubujurire bwa Temahagari Justin butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 7 n’igika cya 4 by’Itegeko Ngenga no 03/2012/OL rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga Me Nemeyabahizi Jean Paul uburanira Temahagali Justin avuga ko ubujurire buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 7 n’igika cya 4 by’Itegeko Ngenga no 03/2012/OL rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga kuko ikiburanwa gifite agaciro karengeje 50.000.000 Frw nk’uko bigaragazwa na ‘‘expertise‘‘ yakozwe yerekana ko ikibanza kiburanwa gifite agaciro ka 147.600.000 Frw; Me Ntambara Emmanuel uburanira Sinyigaya Silas na Me Ntwali Justin uburanira Kalisa Floribert batanze inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga bavuga ko ikiburanwa muri uru rubanza ari icyemezo gitegeka ubutegetsi kugira icyo bukora, ikiburanwa kikaba kitashyirwa mu mafaranga. Bavuga ko n’iyo urukiko rwakwemeza ko ikiburanwa gishingirwa ku gaciro k’ikibanza, ako gaciro katagejeje kuri 50.000.000 Frw kuko nta ndishyi zagenwe n’urukiko zingana na 50.000.000 Frw, nta n’impaka zishingiye ku gaciro k’ikiburanwa zabayeho ngo umucamanza abe yagena ako gaciro. [24] Bavuga kandi ko hatagenderwa ku gaciro ka 147.600.000 Frw kavugwa n’umugenagaciro kuko gashingiye ku bipimo bitabaho (imaginaire) bya 50.000 Fr kuri m2 mu gihe Iteka rya Minisitiri N°0001/16.00 ryo kuwa 23/11/2009 rigena ibiciro fatizo by’ubutaka mu mujyi wa Kigali ritanga agaciro ka 873 Frw/m2 cyangwa 1135Frw/m2, ndetse ko ‘‘expertise‘‘ ikozwe ku rwego rw’ubujurire bwa kabiri nta gaciro yahabwa kuko itakozwe mbere ngo igibweho impaka n’impande zose Bavuga nanone ko urukiko rwemeje ko ikiburanwa gishingirwa ku gaciro k’ikibanza hashingirwa ku mafaranga Sinyigaya yaguze ikibanza angana na 6.000.000 Frw. Me Umwali Claire uburanira Akarere ka Kicukiro avuga ko ubujurire butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga kuko nta ndishyi zagenwe zingana na 50.000.000 Frw, hakaba nta n’impaka zishingiye ku gaciro k’ikiburanwa zabayeho ngo umucamanza abe yagena ako gaciro. Yongeraho ko nta gaciro “expertise” igomba guhabwa kuko yatanzwe mu rwego rw’ubujurire kandi ntiyigeze igibwaho impaka. UKO URUKIKO RUBIBONA Ingingo ya 28 y’Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga, mu gika cyayo cya 2 agace ka 7, ivuga ko uru rukiko ruburanisha mu bujurire bwa kabiri imanza zagenwemo indishyi zingana nibura na 50.000.000 Frw cyangwa se zifite agaciro k’ikiburanwa kagenwe n’umucamanza igihe habaye impaka kangana nibura n’ayo mafaranga, naho mu gace kabanziriza aka nyuma ikavuga ko mu zindi manza, ububasha bw’Urukiko rw’Ikirenga bugenwa hashingiwe ku mubare w’amafaranga, ku gaciro k’ikiburanwa no ku gaciro k’icyo amasezerano ashingiyeho hubahirijwe ibivugwa mu gace ka 7.
## Page 7
Ku bijyanye n’uru rubanza, birumvikana ko ububasha bw’Urukiko rw‘Ikirenga butareberwa ku ndishyi zagenwe kuko izasabwaga n’ababuranyi zitagera kuri 50.000.000 Frw, bukaba butanareberwa ku gaciro k’ikiburanwa kagenwe n’umucamanza kuko Sinyigaya Silas nta gaciro k’ikibanza yigeze ashyira mu kirego, kandi n’umucamanza ntako yagennye, nta n’impamvu yari kukagena kuko sicyo cyaburanwaga. Urukiko rusanga ariko kuba nta gaciro kagenwe n’umucamanza mu nkiko zabanje kuko ataricyo cyaburanwaga ngo bibe byagibwaho impaka, bitavuga ko ako gaciro katagaragazwa mu Rukiko rw’Ikirenga igihe bibaye ngombwa gusuzuma ububasha bwarwo bushingiye ku gaciro k’ikiburanwa. Ibi ni nabyo byemejwe mu rubanza RCAA 0015/09/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuwa 05/11/2010 rwa Nyirabizimana Zilipa c/Musoni Ndamage Thadée. Ku bijyanye n’uburyo bwo kugena agaciro k’ikibanza kiburanwa, Urukiko rusanga hatashingirwa gusa ku mafaranga y’ikiguzi k’icyo kibanza igihe Sinyigaya Silas yakiguraga cyangwa igihe Temahagari Justin yakiguraga kuko ingano y’amafaranga y’ikiguzi ishobora kuba munsi cyangwa hejuru y’agaciro nyakuri k’ikiburanwa (valeur réelle) bitewe n’impamvu zitandukanye zirimo izamuka cyangwa igabanuka by’ibiciro ku isoko, ubwumvikane hagati y’ugurisha n’umuguzi, umwe muri bo akaba yakwemera guhendwa bitewe n’ impamvu ze zihariye, n’ibindi. Urukiko rusanga nanone hatashingirwa gusa kuri “expertise” yatanzwe na Temahagari Justin mu kugena agaciro nyakuri k’ikibanza kuko ababuranyi batemeranya ku gaciro kavugwamo ka 147.600.000 Frw, ahubwo hakwiye gushyirwaho umuhanga wo kugena ako gaciro ababuranyi bumvikanyeho, baba batamwumvikanyeho akagenwa n’urukiko. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO: Rwemeje ko ubujurire bwa Temahagari Justin butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga hashingiwe ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 2 y’Itegeko y’Itegeko Ngenga N° 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga. Rwemeje ko mbere yo gufata umwanzuro ku nzitizi y’iburabubasha ishingiye ku ngingo ya 28 igika cya 2 agace ka 7 n’igika cya 4 by’Itegeko Ngenga no 03/2012/OL ryo kuwa 13/06/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Urukiko rw’Ikirenga hagomba kubanza gushyirwaho umuhanga uzagena agaciro nyakuri cy’ikibanza No 9318 kiri mu Karere ka Kicukiro. Rwemeje ko iburanisha rizakomeza kuwa 07/01/2015 hashyirwaho umuhanga uzagena ako gaciro. Ruvuze ko amagarama y’urubanza abaye asubitswe.