TUMWESIGE v. EAR DIOCÈSE DE BYUMBA
EAR Diocese de Byumba unlawfully dismissed Tumwesige Dinah by failing to notify the labour inspector and submit the required list of employees prior to termination for economic reasons, in violation of Article 34 of Law No 13/2009. Tumwesige Dinah is entitled to compensation for unlawful dismissal calculated as nine...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RSOC 00008/2023/CA
- Parties
- Applicant: Tumwesige Dinah; Respondent: EAR Diocese de Byumba
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 28 March 2025
- Case Number
- RS/INJUST/RSOC 00008/2023/CA
- Procedural Posture
- Labour Dispute / Appeal (court of Appeal) – Rehearing for Injustice
- Outcome
- Partially allowed (claim upheld in part)
- Legal Topics
- Unlawful Termination, Redundancy for Economic Reasons, Employee Compensation, Labour Contract Termination Procedures
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Tumwesige Dinah
Applicant
EAR Diocese de Byumba
Respondent
Procedural Posture
Labour Dispute / Appeal (court of Appeal) – Rehearing for Injustice
Legal Issues
- 1 Whether Tumwesige Dinah was unlawfully dismissed by EAR Diocese de Byumba for economic reasons without following legal procedures
- 2 Whether Tumwesige Dinah is entitled to compensation for unlawful dismissal
- 3 Whether Tumwesige Dinah is entitled to unpaid salaries, social security, and other employment-related dues
Ratio Decidendi
EAR Diocese de Byumba unlawfully dismissed Tumwesige Dinah by failing to notify the labour inspector and submit the required list of employees prior to termination for economic reasons, in violation of Article 34 of Law No 13/2009. Tumwesige Dinah is entitled to compensation for unlawful dismissal calculated as nine months' salary, plus legal costs and partial reimbursement of previously paid sums. Claims for unpaid salaries post-termination, additional social security contributions, and performance-based increments were rejected due to lack of evidence or being new claims not raised at first instance.
Court Disposition
Partially allowed (claim upheld in part)
Orders
- EAR Diocese de Byumba to pay Tumwesige Dinah a total of 3,097,193 Rwandan Francs as compensation and costs.
- EAR Diocese de Byumba to reimburse Tumwesige Dinah 420,000 Rwandan Francs previously paid in execution of the overturned judgment.
Full Case Text
Judgment text and source record
48 paragraphs
# TUMWESIGE v. EAR DIOCÈSE DE BYUMBA
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-03-28 - Case/document no.: RS/INJUST/RSOC 00008/2023/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
TUMWESIGE v. EAR DIOCÈSE DE BYUMBA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RS/INJUST/RSOC 00008/2023/CA (Nyirandabaruta, P.J., Kamere na Munyangeri, J.) 28 Werurwe 2025] Amategeko agenga umurimo – Gusezera umukozi/abakozi ku mpamvu z’ubukungu – Kwirukanwa binyuranyije n’amategeko – Iyo mu byakozwe byose mbere yo gusezerera umukozi umwe cyangwa se benshi ku mpamvu umukoresha yita ingorane z’ubukungu, habuzemo nibura kuba yarabanje gushyikiriza umugenzuzi w’umurimo urutonde rw’abakozi basezererwa, biba bihagije kugira ngo byitwe kwirukanwa k’umukozi binyuranyije n’amategeko. Incamake y’ikibazo: Tumwesige Dinah yakoreye EAR Diocese Byumba mu Kigo cya CFPJ Kageyo n’umukozi ugengwa n’amasezerano y’umurimo y’igihe kitazwi aho yakoraga nka Secretaire comptable. EAR Diocese ya Byumba yamwandikiye ibaruwa yo gusesa amasezerano y’akazi nta nteguza ndetse imumenyesha ko bitewe n’impamvu z’ubukungu, na we aregera Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi, asaba indishyi zikomoka kuri iryo seswa ry’amasezerano y’umurimo ryakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwaciye urubanza rwemeza ko ikirego cya Tumwesige gifite ishingiro kuri bimwe, rutegeka EAR Diocèse ya Byumba guha Tumwesige Dinah amafaranga 1.568.616 Frw akubiyemo indishyi zose yasabye. Impande zombie zajuririye mu Rukiko Rukuru, Tumwesige asaba gusuzuma ibirebana n'imishahara y'amezi atanu atahembwe, gusuzuma ko yahabwa amafaranga ya RAMA na RSSB atatangiwe, gusuzuma ibijyanye n'indishyi z'ikurikiranarubanza n'igihembo cya Avoka no gusuzuma iyongezwa ry'umushaha atahawe. Naho EAR Diocèse ya Byumba ijurira isaba gusuzuma niba urega yari akwiye guhabwa indishyi yagenewe n’Urukiko ku rwego rwa mbere kandi ibyo yagombaga guhabwa yarabihawe mbere y’uko aregera urukiko, no gusuzuma niba igihembo cya Avoka hamwe n’amafaranga y’ikurikiranarubanza Tumwesige Dinah yahawe ku rwego rwa mbere bifite ishingiro mu gihe ari we wishoye mu rubanza. Urukiko Rukuru rwaciye urubanza rwemeza ko ubujurire wa Tumwesige butakiriwe, ko urubanza urubanza ruhindutseTumwesige agomba kwishyura EAR Diocèse de Byumba amafaranga 840.000 Frw y’ikurikiranarubanza. Tumwesige yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire asaba ko urubanza RSOCA 00222- 00223/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 30/03/2023 n’Urukiko Rukuru, rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga mu cyemezo n˚131/CJ/2023 cyo ku wa 28/09/2023, yemeza ko rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, rukazaburanishwa n’Urukiko rw’Ubujurire, maze rwandikwa kuri RS/INJUST/RSOC 00008/2023/CA muri uru Rukiko. Mu miburanire ye mu rubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane yavugaga ko Urukiko rwaciye urubanza asubirishamo ku mpamvu z’akarengane, rwirengagije ko EAR Diocese de Byumba yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko kuko impamvu z’ubukungu Diocese ya Byumba yashingiyeho imuhagarika ku kazi ntazabayeho, akaba yarirukanwe binyuranyije n'ingingo ya 34 y'Itegeko No 13/2009 ryo kuwa 27/05/2009 ryagengaga umurimo mu Rwanda, akavuga kandi ko atagenewe indishyi yasabaga ; imishahara y’amezi atanu atahembwe, imisanzu
## Page 2
ya RAMA, RSSB na TPR yakaswe ariko ntayishyurirwe, ndetse ntiyanahabwa amafaranga yagombaga guhabwa buri mwaka hashingiwe ku manota yabaga yabonye (côtes). Ku rundi ruhande EAR Diocese ya Byumba ivuga ko ikirego cya Tumwesige nta shingiro gifite kuko nta karengane yagiriwe mu gihe yahawe ibyo amategeko amwemerera byose nk’umukozi wasezerewe mu kazi kubera impamvu z’ubukungu nk’uko bigaragazwa n’ibimenyetso byatanzwe kandi atashoboye kuvuguruza. Incamake y’icyemezo: 1. Iyo mu byakozwe byose mbere yo gusezerera umukozi umwe cyangwa se benshi ku mpamvu umukoresha yita ingorane z’ubukungu, habuzemo nibura kuba yarabanje gushyikiriza umugenzuzi w’umurimo urutonde rw’abakozi basezererwa, biba bihagije kugira ngo byitwe kwirukanwa k’umukozi binyuranyije n’amategeko. Ikirego gifite ishingiro kuri bimwe. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 13/2009 ryo ku wa 27/05/2009 rigenga umurimo, Ingingo ya 34. Imanza zifashishijwe: RSOCAA 0014/12/CS; Musoni wa Rwihimba Désiré vs BK rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/01/2013, RSOCAA 0003/15/CS; Rugenera Marc vs SORAS Assurances Générales Ltd (SORAS AG) rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 05/05/2016, RS/INJUST/RSOC 00009/2022/CA; Uwineza Alliance vs UNGUKA BANK Plc rwaciwe ku wa 20/04/2023. Urubanza I. IMITERERE Y′URUBANZA [1] Tumwesige Dinah yari umukozi wa EAR Diocèse de Byumba kuva ku wa 20/10/2003 agengwa n’amasezerano y’igihe kitazwi (Contrat à durée indéterminée) akora nka Secrétaire - Comptable mu kigo cyayo cyitwa CFPJ Kageyo. Avuga ko EAR Diocèse de Byumba yagiye yirengagiza inshingano zo kumwishyurira ibyo amategeko amuteganyiriza birimo: amashimwe, imisanzu y’ubwiteganyirize bw’abakozi ndetse hakaba n’aho yagiye imukata amafaranga yo kwivuza (RAMA) ariko ntayishyurirwe ndetse akanakatwa amafaranga y’imisoro ariko ntitangwe, ngo bigeze muri 2016 atangiye kubaza ibijyanye n’uburenganzira bwe maze bituma umukoresha atamufata neza, bizana amakimbirane hagati y’impande zombi, bituma ku wa 20/04/2017 EAR Diocèse Byumba imushyikiriza ibaruwa yo gusesa amasezerano y’akazi nta nteguza ndetse imumenyesha ko bitewe n’impamvu z’ubukungu, na we aregera Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi, asaba indishyi zikomoka kuri iryo seswa ry’amasezerano y’umurimo ryakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. [2] EAR Diocèse Byumba yireguye ivuga ko ibyo Tumwesige Dinah asaba nta shingiro bifite, ko kandi ibyo yemererwa n’amategeko yabihawe.
## Page 3
[3] Mu rubanza RSOC/00019/2020/TGI/GIC rwaciwe ku wa 08/07/2021, Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwemeje ko ikirego cya Tumwesige Dinah gifite ishingiro kuri bimwe, ko ikirego cyo kwiregura cya EAR Diocèse ya Byumba kiregera indishyi nta shingiro gifite; rutegeka EAR Diocèse ya Byumba guha Tumwesige Dinah amafaranga 1.568.616 Frw akubiyemo indishyi zose yasabye. [4] Tumwesige Dinah na EAR Diocèse ya Byumba bajuririye Urukiko Rukuru ; Tumwesige Dinah asaba gusuzuma ibirebana n'imishahara y'amezi atanu atahembwe, gusuzuma ko yahabwa amafaranga ya RAMA na RSSB atatangiwe, gusuzuma ibijyanye n'indishyi z'ikurikiranarubanza n'igihembo cya Avoka no gusuzuma iyongezwa ry'umushaha atahawe. Naho EAR Diocèse ya Byumba ijurira isaba gusuzuma niba Tumwesige Dinah yari akwiye guhabwa indishyi yagenewe n’Urukiko ku rwego rwa mbere kandi ibyo yagombaga guhabwa yarabihawe mbere y’uko aregera urukiko, no gusuzuma niba igihembo cya Avoka hamwe n’amafaranga y’ikurikiranarubanza Tumwesige Dinah yahawe ku rwego rwa mbere bifite ishingiro mu gihe ari we wishoye mu rubanza. [5] Mu Rubanza RSOCA 00222-00223/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 30/03/2023, Urukiko Rukuru rwemeje ko : Ubujurire rwashyikirijwe na Tumwesige Dinah butakiriwe1; Urubanza rwajuririwe ruhindutse, Tumwesige Dinah akaba agomba kwishyura EAR Diocèse de Byumba amafaranga 840.000 Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka ; Ingwate y’amagarama ya 40.000 Frw ihwanye n’ibyakozwe mu rubanza. [6] Tumwesige Dinah yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire asaba ko urubanza RSOCA 00222-00223/2021/HC/KIG rwaciwe ku wa 30/03/2023 n’Urukiko Rukuru, rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga mu cyemezo n˚131/CJ/2023 cyo ku wa 28/09/2023, yemeza ko rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, rukazaburanishwa n’Urukiko rw’Ubujurire, maze rwandikwa kuri RS/INJUST/RSOC 00008/2023/CA muri uru Rukiko. [7] Muri rusange, mu myanzuro no mu miburanire Tumwesige Dinah avuga ko Urukiko rwaciye urubanza asubirishamo rwirengagije ko EAR Diocese de Byumba yamwirukanye mu buryo bunyuranyije n’amategeko, ntirwamugenera indishyi yasabaga ; Urukiko kandi ngo rwamurenganyije mu kutamugenera imishahara y’amezi atanu atahembwe, kutamuha imisanzu ya RAMA, RSSB na TPR yakaswe ariko ntayishyurirwe, ndetse no kutamuha amafaranga yagombaga guhabwa buri mwaka hashingiwe ku manota yabaga yabonye (côtes). Uhagarariye EAR Diocese ya Byumba avuga ko ikirego cya Tumwesige Dinah nta shingiro gifite kuko nta karengane yagiriwe mu gihe yahawe ibyo amategeko amwemerera byose nk’umukozi wasezerewe mu kazi kubera impamvu z’ubukungu nk’uko bigaragazwa n’ibimenyetso byatanzwe kandi atashoboye kuvuguruza. [8] Iburanisha ry’urubanza ryashyizwe ku wa 06/01/2025, ntirwaburanishwa kuko Me Ntuyenabo Jean de Dieu usanzwe yunganira Tumwesige Dinah atabonetse, bigatuma anacibwa
1 Mu iburanisha mu Rukiko rw’Ubujurire ababuranyi bombi bumvikanye n’Urukiko ko icyo umucamanza yashatse kuvuga aha ari uko ubujurire nta shingiro bufite kuko yari yabusuzumye mu mizi.
## Page 4
ihazabu mbonezamubano, rushyirwa ku wa 13/01/2025 saa munani (14h00), ruburanishwa Tumwesige Dinah yunganiwe na Me Ntuyenabo Jean de Dieu naho EAR Diocese ya Byumba ihagarariwe na Me Dusabe Enock. Urubanza rwaburanishijwe ku kibazo cyo kumenya niba Tumwesige Dinah yarirukanwe mu buryo bunyuranije n’amategeko akaba yabihererwa indishyi zinyuranye asaba, ku zindi ngingo ziburanwaho, ababuranyi bemeranya n’Urukiko ko zisuzumirwa mu ngingo barushyikirije mu myanzuro yanditse, urubanza rurapfundikirwa, Urukiko rutangaza ko ruzasomwa ku wa 29/01/2025, ariko isomwa ryarwo ryimurirwa ku wa 21/02/2025, nabwo ntirwasomwa ahubwo isomwa ryarwo rishyirwa ku wa 28/03/2025. [9] Hashingiwe ku mpaka hagati y’ababuranyi zagaragajwe haruguru, ibibazo bikurikira nibyo byasuzumwe n’Urukiko mu guca uru rubanza : - Kumenya niba Tumwesige Dinah yarirukanwe na EAR Diocèse de Byumba Binyuranyije n’amategeko ku buryo yahabwa indishyi abisabira ; - Kumenya niba hari imishahara y’amezi atanu Tumwesige Dinah atahembwe agomba guhabwa; - Gusuzuma niba hari imisanzu ya RAMA, RSSB n’imisoro ya TPR Tumwesige Dinah yakaswe ariko ntayishyurirwe ; - Gusuzuma niba hari amafaranga Tumwesige Dinah agomba guhabwa hashingiwe ku manota yabonye mu kazi (cotes); - Ibijyanye n’ishingiro ry’izindi ndishyi, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ibihembo bya Avoka bisabwa n’ababuranyi.
II. ISESENGURA RY’BIBAZO BIGIZE URU RUBANZA
Kumenya niba Tumwesige Dinah yarirukanwe na EAR Diocèse de Byumba binyuranyije n’amategeko ku buryo yahabwa indishyi abisabira [10] Tumwesige Dinah yunganiwe na Me Ntuyenabo Jean de Dieu avuga ko mu rubanza asabira gusubirwamo yaregeye ibintu bitandukanye atahawe n’umukoresha we kandi yarabyemererwaga n'amategeko. Asobanura ko nk’uko Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwari rwabibonye impamvu z’ubukungu Diocese ya Byumba yashingiyeho imuhagarika ku kazi ntazabayeho, akaba yarirukanwe binyuranyije n'ingingo ya 34 y'Itegeko No 13/2009 ryo kuwa 27/05/2009 ryagengaga umurimo mu Rwanda. [11] Avuga kandi ko ibyo yaregeye bidahuye n’ibyo yahawe mu bwumvikane nk’uko bigaragazwa n’inyandiko yo kutumvikana yakorewe mu bugenzuzi bw’umurimo, ko umugenzuzi w’umurimo atashoboraga gukora amakosa yo kwakira ibintu bibiri bisa ngo abikemure ubugira kabiri kandi ari ikibazo kimwe. Asobanura ko ibyo EAR Diocese ya Byumba ivuga ko yamuhaye atari indishyi aregera ubu, ko ahubwo ari imyenda y’amafaranga yari yaramusigayemo n’imperekeza y’amezi abiri ikabimwishyurira imbere y’umugenzuzi w’umurimo nk’uko bigaragara mu nyandiko yo kutumvikana imbere y’Umugenzuzi w’Umurimo yo ku wa 15/11/2018 impande zombi zashyizeho umukono.
## Page 5
[12] Akomeza avuga ko ashingiye ku ngingo ya 33 y’Itegeko ryagengaga umurimo mu mwaka wa 2009, asaba indishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko zingana na 68.557 Frw x amezi 9 = 617.013 Frw. Asaba kwishyurwa kandi indishyi z’akababaro zingana na miliyoni imwe (1.000.000 Frw), kwishyurwa indishyi zo kudahabwa icyemezo cy’umukoresha zingana na 68.557 Frw x amezi 5 = 342. 785 Frw hashingiwe ku ngingo ya 38 y’Itegeko ryagengaga umurimo mu mwaka wa 2009 ubwo yirukanwaga binyuranyije n'amategeko. [13] Me Dusabe Enock uhagarariye Diocese ya Byumba avuga ko Tumwesige atirukanwe ku buryo bunyuranyije n’amategeko ahubwo ari ikigo cyafunze kubera impamvu z’ubukungu. Ko ku rwego rwa mbere, urukiko rutasesenguye ibimenyetso rwashyikirijwe na Diocese ya Byumba maze rwongera kumugenera ibyo yahawe mu bwumvikane bigizwe n’amafaranga y’integuza 68.577 Frw, amafaranga y’imperekeza ahwanye n’imishahara y’amezi atandatu 68.557 Frw x 6 = 411.462 Frw n’indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umurimo zingana na 68.557 Frw. [14] Avuga ko indishyi zose Tumwesige asaba yazihawe nk’uko impande zombi zari zabyemeranyijweho kuwa 24/08/2017 mu masezerano y’ubwumvikane yagiranye na EAR Diocese ya Byumba imbere y’umugenzuzi w’umurimo, bityo ko atakongera kugenerwa ibyo yamaze guhabwa. [15] Akomeza avuga ko muri ayo masezerano y’ubwumvikane Tumwesige yahawe kandi amafaranga umukozi ahabwa iyo agiye mu kiruhuko, amafaranga y’imperekeza, amafaranga y’ikiruhuko yo kuva muri 2003 kugeza muri 2013, ayo mafaranga yose hamwe akaba yari 822.924 Frw ; bityo ko ikirego cye nta shingiro gifite kuko asaba ibyo yarangije guhabwa. UKO URUKIKO RUBIBONA [16] Impaka muri uru rubanza zishingiye ahanini ku kumenya niba mu gusezerera Tumwesige Dinah kubera impamvu z’ubukungu, EAR Diocese de Byumba yarubahirije ibiteganywa n’itegeko ku birebana n’isezererwa ry’abakozi kubera impamvu z’ubukungu, mu gihe byaba bitarubahirijwe Urukiko rugasuzuma niba mu byo Tumwesige Dinah aregera hari ibyo yamaze guhabwa, haba hari ibyo aregera atahawe kandi bifite ishingiro akaba ari byo Urukiko rumugenera. A. Ku birebana no kwirukanwa binyuranyije n’amategeko [17] Ingingo ya 34 y’Itegeko N° 13/2009 ryo ku wa 27/05/2009 rigenga umurimo ryakoreshwaga mu gihe Tumwesige Dinah yasezererwaga iteganya ibikurikira : “Umukoresha ashobora gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe no kuvugurura imikorere y’ikigo bikorwa kubera ingorane z’ubukungu cyangwa guhindura ikoranabuhanga ryakoreshwaga hagamijwe kugira ngo ikigo kirusheho gukora neza. Abakozi bagabanywa mu kigo batondekwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo atunze ku buryo bwemewe n’amategeko, bikitabwaho uko bikurikirana. Ibyo bimenyeshwa Umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko”. [18] Isesengura ry’ingingo imaze kwibutswa haruguru rigaragaza ko n’ubwo ku mpamvu zitewe n’ingorane z’ubukungu cyangwa se guhindura ikoranabuhanga mu kigo umukoresha yemerewe kuba yasezerera umukozi umwe cyangwa se benshi, agomba kubikora mu buryo iyi ngingo
## Page 6
ibiteganya, urutonde rw’abakozi bagabanywa rugakorwa uko iyi ngingo ibiteganya kandi bikamenyeshwa umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko. [19] Ikibazo cyo kwirukanwa k’umukozi mu buryo budakurikije amategeko hirengagijwe ibiteganywa n’iyi ngingo ya 34 y'Itegeko No 13/2009 ryo ku wa 27/05/2009 ryagengaga umurimo mu Rwanda2 n’ikibazo kirebana n’indishyi zibitangirwa byasuzumwe mu manza zinyuranye muri uru Rukiko hashingiwe ku murongo ahanini watanzwe n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RSOCAA 0003/15/CS rwaciwe ku wa 05/05/2016 haburana Rugenera Marc na SORAS Assurances Générales Ltd (SORAS AG) aho Urukiko rw’Ikirenga rwasobanuye ko kwirukanwa nta mpamvu ari uguhagarika umukozi ku kazi nta mpamvu igaragara cyangwa hadakurikijwe uburyo bwateganyijwe n’amategeko. By’umwihariko ku birebana no gusezerera umukozi ku mpamvu z’ubukungu ariko hatabanje gukorwa urutonde rw’abakozi ngo rushyikirizwe Umugenzuzi w’Umurimo abe yagira icyo aruvugaho, mu rubanza RSOCAA 0014/12/CS rwaciwe ku wa 18/01/2013 hagati ya Musoni wa Rwihimba Désiré na BK, Urukiko rw’Ikirenga rwabifasheho umurongo aho rwemeje ibikurikira : “iyo habaye ivugurura ry’imikorere(restructuration), ntihaba gusezerera gusa, hagomba no gutangwa ibisobanuro bijyanye n’uko amategeko abiteganya. Urukiko rusanga umukoresha afite inshingano zo gukora urutonde rw’abagomba gusezererwa kandi agakurikiza gahunda yatanzwe n’itegeko. Urukiko rusanga kandi, kubimenyesha umugenzuzi w’umurimo atari umuhango gusa, ahubwo ari ngombwa. Ntabwo umushingamategeko yapfuye kubivuga gusa. Impamvu yabivuze atyo, yagira ngo umugenzuzi w’umurimo agenzure neza niba urwo rutonde ari rwo rukwiye gusezererwa koko, kandi niba rwarakozwe hubahirijwe ibyo amategeko asaba3”. [20] Impaka nk’iziri muri uru rubanza hagati ya Tumwesige Dinah na EAR Diocese ya Byumba, aho Tumwesige Dinah avuga ko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko hitwajwe impamvu y’ingorane z’ubukungu mu kigo yakoragamo cya CFPJ Kageyo kandi hatubahirijwe ibiteganywa n’ingingo ya 34 yavuzwe haruguru, mu gihe EAR Diocese de Byumba yo ivuga ko iryo sezererwa ku mpamvu z’ubukungu ryashingiye ku bwumvikane yagiranye n’abakozi bayo mu nama yo ku wa 17/11/2016 bugaragazwa n’inyandikomvugo y’iyo nama, zakemuwe n’uru Rukiko rw’Ubujurire mu rubanza RS/INJUST/RSOC 00009/2022/CA rwaciwe ku wa 20/04/2023, haburana Uwineza Alliance na UNGUKA BANK Plc, aho Urukiko rw’Ubujurire rwanzuye ko mu isezererwa ry’umukozi umwe cyangwa se benshi ku mpamvu z’ingorane z’ubukungu urutonde rw’abakozi basezererwa rugomba guhabwa umugenzuzi w’umurimo mbere y’uko umukozi asezererwa, ibi bigakorwa atari ukurangiza umuhango gusa, ahubwo ari ukugira ngo agenzure niba ruhuje n’ibiteganywa n’Itegeko, maze kuko uru rutonde rutabanje guhabwa umugenzuzi w’umurimo Urukiko rusanga Uwineza Alliance yarasezerewe na UNGUKA BANK Plc mu buryo
2 Iyo ngingo ya 34 y’iryo Tegeko yateganyaga ibi bikurikira: “Umukoresha ashobora gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe no kuvugurura imikorere y’ikigo bikorwa kubera ingorane z’ubukungu cyangwa guhindura ikoranabuhanga ryakoreshwaga hagamijwe kugira ngo ikigo kirusheho gukora neza. Abakozi bagabanywa mu kigo batondekwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo atunze ku buryo bwemewe n’amategeko, bikitabwaho uko bikurikirana. Ibyo bimenyeshwa Umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko”.
3 Reba igika cya 24 n’icya 28 cy’urwo rubanza.
## Page 7
bunyuranyije n’Itegeko4. Ibi bikaba bivuze ko iyo mu byakozwe byose mbere yo gusezerera umukozi umwe cyangwa se benshi ku mpamvu umukoresha yita ingorane z’ubukungu, iyo habuzemo nibura kuba yarabanje gushyikiriza umugenzuzi w’umurimo urutonde rw’abakozi basezererwa, biba bihagije kugira ngo byitwe kwirukanwa k’umukozi binyuranyije n’amategeko. [21] Ku byerekeranye n’uru rubanza, dosiye igaragaza inyandikomvugo y’inama yo ku wa 17/11/2016 y’abakozi n’ushinzwe abakozi kuri EAR Diosezi ya Byumba, yari iyobowe na Rev. Pasteur Bakunzibake Juvénal, yitabiriwe na Pasteur wa Paroisse Kageyo Ngendahimana Dismas, Tumwesige Dinah (secrétaire-comptable, wanafashe inyandikomvugo yayo), Habimana Jean de Dieu (Technicien), Kamanzi Jean Damascène (Umuzamu), Nshimiyimana Mertis (planton) na Nshimiyimana Emmanuel (Umushumba), igamije gusangira amakuru ku buzima bw’Ikigo “Centre de Formation Professionnelle de La Jeunesse - CFPJ KAGEYO”, abari mu nama bakaba baragejejweho ayo makuru na Tumwesige Dinah, ikaza kurangira hemejwe ko abari abakozi bafitanye amasezerano n’icyo kigo ahagaze, aseshwe burundu, hanyuma hajya haboneka akazi bakajya bitabazwa nk’abanyabiraka. Iyo nama kandi yemerejwemo ko uwo munsi hanabaho ko buri mukozi amurikira umukoresha ibikoresho yakoreshaga, maze guhera uwo munsi abari abakozi bategereza amabaruwa arebana n’uko gusezererwa, ariko ngo uwakenera gihamya yabyo akaba yaba afotoje inyandikomvugo y’iyo nama. [22] Dosiye y’urubanza igaragaza kandi ibaruwa EAR Diocese de Byumba yandikiye Tumwesige Dinah ku wa 20/04/2017 akanayakira, aho yibutswa ko amasezerano y’akazi bari baragiranye yaseshwe ku wa 17/11/2016, akanasabwa gushyira mu bikorwa ibyo yasabwe muri iyo nama. [23] Urukiko rurasanga uretse iyo nyandiko yo ku wa 17/11/2016 n’ibaruwa yavuzwe haruguru yo ku wa 20/04/2017, nta kindi cyakozwe kigaragaza uburyo EAR Diocese de Byumba yasezereyemo umukozi wayo Tumwesige Dinah mu buryo yita gusezerera umukozi kubera ingorane z’ubukungu kandi bikurikije amategeko. [24] Nk’uko bigaragarira buri wese, Urukiko rurasanga urutonde rw’abakozi ruteganywa mu ngingo ya 34 y’Itegeko ryagengaga umurimo muri icyo gihe nta rwigeze rubanza gukorwa mbere yo gusezerera mu kazi Tumwesige Dinah, ndetse nta n’ikintu na kimwe kigeze kimenyeshwa umugenzuzi w’umurimo ku birebana n’isezererwa ry’uwo mukozi muri icyo gihe. Bityo uru Rukiko rukaba rusanga EAR Diocese ya Byumba yarirukanye Tumwesige Dinah binyuranyije n’amategeko, nk’uko n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwari rwabibonye mu guca uru rubanza ku rwego rwa mbere5. [25] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga Tumwesige Dinah yarasezerewe mu buryo budakurikije amategeko ; bityo urubanza RSOCA 00222- 00223/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/03/2023, rukaba rugaragaramo akarengane, kuri iyi ngingo.
4 Reba igika cya 18, cy’urubanza n˚ RS/INJUST/RSOC 00009/2022/CA haburana UWINEZA Alliance na UNGUKA BANK Plc rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/04/2023. 5 Reka igika cya 6 ku rupapuro rwa 3-4 rw’urubanza RSOC 00019/2020/TGI/GIC rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi ku wa 08/07/2021.
## Page 8
B. Ku birebana n’indishyi zaregewe kubera kwirukanwa binyuranyije n’amategeko [26] Nk’uko bigaragara mu myanzuro ya Tumwesige Dinah itanga ikirego ku rwego rwa mbere mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi no mu nyandikomvugo y’inama ntegurarubanza yakozwe muri urwo rukiko ku wa 28/10/2020, Tumwesige Dinah icyo gihe yasabaga ko ikirego cye gihabwa ishingiro Urukiko rukamugenera “indishyi zo kwirukanwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko, amafaranga angana na 342.885 Frw y’imishahara y’amezi atanu atahembwe kuva mu kwezi kwa 11/2016-mu kwezi 2017, kwishyurirwa imisanzu y’ubwiteganyirize bw’abakozi (RSSB) atatangiwe, gusubizwa amafaranga angana na 103.840 Frws yakaswe kuri RAMA kandi atarishyuwe, amashimwe, no gutegeka kwishyura amafaranga nakaswe nk’umusoro ariko ntatangwe ndetse n’ubundi burenganzira”6. [27] Ku birebana n’ibisobanuro birambuye ku ndishyi zaregewe zo kwirukanwa mu buryo budakurikije amategeko, inyandikomvugo y’iburanisha mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi igaragaza ko Me Matimbano Barton icyo gihe waburanaga yunganira Tumwesige Dinah yavuze mu iburanisha ko izo ndishyi zishingiye ku ngingo ya 33 y’Itegeko ryo muri 2009 ryagengaga umurimo mu Rwanda, zikaba ngo zingana n’inshuro 9 z’umushahara ku kwezi ungana na 69.797 Frw, ngo zose zingana na 628.173 Frw, kubera ko Tumwesige Dinah yari afite uburambe mu kazi buri hejuru y’imyaka 10. [28] Urubanza ku rwego rwa mbere mu gika cyarwo cya 10 n’icya 11 rugaragaza ko kuri urwo rwego Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwasanze mu byo Tumwesige Dinah yasabaga byose ibyo agomba guhabwa ari : amafaranga y’integuza = 68.577 Frw, amafaranga y’imperekeza = 68.577 Frw x 6= 411.462 Frw, Indishyi z’uko batamuhaye icyemezo cy’umurimo =68.577 Frw, Igihembo cya Avocat hamwe n’ay’ikurikiranarubanza = 1.000.000 Frw, Igarama ry’urubanza= 20.000 Frw. Amafaranga yose hamwe akaba angana na 68.577 Frw + 411.462 Frw+ 68.577 Frw +1.000.000 Frw+ 20.000 Frw =1.568.616 Frw. Aya mafaranga ni nayo mu gika cya 14 cy’urubanza urwo Rukiko rwategetse EAR Diocese de Byumba kwishyura Tumwesige Dinah. [29] Dosiye igaragaza kandi na none inyandikomvugo yo kumvikana No 4/2017- 2018/INSP/GIC yo ku wa 24/08/2017. Iyo nyandikomvugo ikaba igaragaza ku ruhande rumwe ibibazo bitanu (5) by’umurimo Tumwesige Dinah yagiranye n’umukoresha we EAR Diocese de Byumba, abishyikiriza umugenzuzi w’umurimo ukorera mu Karere ka Gicumbi, no ku rundi ruhande imyanzuro itanu (5) yagezweho impande zombi zihujwe n’uwo mugenzuzi w’umurimo7. [30] Ku bibazo bine (4) Tumwesige Dinah yatanze ku mugenzuzi w’umurimo impande zombi zumvikanye ko abihabwa byose nk’uko yabisabaga umukoresha we, ni ukuvuga: guhabwa amafaranga umukozi ahabwa agiye mu kiruhuko (pecule de conge) ingana n’imishahara y’amezi 2 = 68.577 Frs x 2 = 137.154 frs; guhabwa amafaranga y’imperekeza angana n’imishahara y’amezi 3 = 68.577 frs x 3 = 205.731 frs; Guhabwa amafaranga y’ikiruhuko kingana n’amezi 3 (ku myaka ya 2014, 2015 na 2016) = 205.731 frw no guhabwa amafaranga y’integuza angana n’umushahara w’ukwezi kumwe = 68.577 x 1 = 68.577 frs. Naho ku kibazo cya 5 kirebana no guhabwa amafaranga y’ikiruhuko umukozi atafashe mu gihe cy’imyaka 10 yakoze kuva 2003 kugeza 2013,
6 Ibi ni nabyo mu gika cya 3 cy’urubanza ku rwego rwa mbere Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwanditse ko ari byo TUMWESIGE Dinah yareze arusaba. 7 Reba iyo nyandiko ku mugereka wa 007 muri dosiye y’urubanza mu Rukiko rw’Ubujurire.
## Page 9
aho Tumwesige yasabaga inshuro eshanu (5) z’umushahara w’ukwezi zihwanye na 68.577 frs x 5 = 342.885 frs, impande zombi zumvikanye ko ahabwa inshuro eshatu (3) zingana na 68.577 frs x 3 = 205.731 frs. Iyo nyandiko igaragaza ko amafaranga yose yumvikanyweho ko Tumwesige ahabwa na EAR ari 822.924 Frw ariko hagakurwamo angana na 308.607 Frw EAR yari yaramaze kumuha, hagasigara angana na 514.317 Frw, aya nayo EAR ikazayamwishyura mu byiciro bibiri, ni ukuvuga 257.158 Frw kuri buri cyiciro. Iyi nyandikomvugo kandi mu nteruro yayo isoza iragira iti: “Iyi nyandikomvugo yo kumvikana ikaba itumye ikibazo kirangira, ntabwo byashoboka ko twashobora kwakira ibibazo byavuzwe haruguru”. [31] Dosiye y’uru rubanza igaragaza kandi ko amafaranga amaze kuvugwa haruguru EAR Diocese de Byumba yumvikanye na Tumwesige Dinah ko isigaje kumwishyura mu rwego rwo gukemura impaka bari bafitanye yayamuhaye mu byiciro 2 nk’uko bari babyumvikanyeho, aho ku wa 15/09/2017 no ku wa 25/01/2018 Tumwesige Dinah yagiye yakira sheki ya 257,158 Frw8. [32] Ku kibazo cyo gusesa amasezerano y’akazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, EAR Diocese de Byumba igomba guhera Tumwesige Dinah indishyi zinyuranye harimo n’iz’akababaro, uru Rukiko rurasanga mu gusesengura urubanza Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwarazikomojeho mu gika cya 11 cyarwo, ruzihuza n’ibiteganywa n’ingingo ya 30 y’Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda9, ariko ntirwazimugenera mu byo rwamugeneye byagaragajwe haruguru. Tumwesige Dinah ubu akaba asaba kuzihabwa zingana n’inshuro 9 z’umushahara w’ukwezi, ni ukuvuga ko hagendewe ku mushahara w’ukwezi wagenderwagaho mu bwumvikane bwo ku wa 24/08/2017 zingana na 68.557 Frw x 9 mois akaba 617.193 Frw hashingiwe ku ngingo ya 33 y’Itegeko ryagengaga umurimo mu mwaka wa 200910, kubera akazi n’inshingano ze yakoze guhera mu mwaka wa 2003 kugeza mu mwaka wa 2017 akaba yarakoreye EAR Diocese ya Byumba imyaka irenga 10; bityo umushahara we ukaba ugomba gukubwa inshuro 9 akishyurwa 617.193 Frw nk’uko amategeko ayamwemerera. [33] Uru Rukiko rurasanga ibivugwa na EAR Diocese de Byumba ko ibyo Tumwesige Dinah aregera yamaze kubihabwa mu bwumvikane bwakorewe mu bugenzuzi bw’umurimo, akaba atakongera kubigenerwa n’inkiko, nta shingiro bifite ku birebana n’izi ndishyi zikomoka ku iseswa ry’amasezerano y’umurimo rinyuranyije n’itegeko, kuko iki kibazo kitari mu byakozweho ubwumvikane bwavuzwe haruguru bwo ku wa 24/08/2017, kandi EAR Diocese de Byumba ntabwo igaragaza ko byaba bibujijwe kuregera inkiko ikibazo cy’umurimo cyashikirijwe umugenzuzi w’umurimo ariko nticyumvikanweho kuri urwo rwego, dore ko nk’uko bigaragazwa n’inyandikomvugo noneho yo kutumvikana ifite No 7/2018-2019/INSP/GIC yo ku wa 14/11/2018
8 Reba umugereka wa 008 n’uwa 009 muri dosiye y’uru rubanza mu Rukiko rw’Ubujurire. 9 Iyo ngingo ya 30 ikaba iteganya ibi bikurikira: “Iseswa ry’amasezerano y’umurimo rinyuranyije n’amategeko rituma hatangwa indishyi. Indishyi zihabwa umukozi wirukanywe binyuranyije n’amategeko ntizishobora kujya munsi y’umushahara w’amezi atatu (3), ariko kandi ntizishobora kurenza umushahara ahabwa w’amezi atandatu (6)”.
10 Iyo ngingo ya 30 igika cya 3, iteganya ibi bikurikira: “Iyo umukozi afite uburambe ku kazi burenze imyaka icumi (10) ku mukoresha umwe, indishyi z’akababaro ntizishobora kurenga umushahara w’amezi icyenda (9). Ibi kandi ni ko bigenda ku bakozi bari intumwa z’abakozi n’abahagarariye sendika”.
## Page 10
umugenzuzi w’umurimo ukorera mu Karere ka Gicumbi yagaragaje ibibazo mirongo itatu n’icyenda (39) by’umurimo yagiranye n’umukoresha we EAR Diocese de Byumba, impande zombi zanzura ko zitabyumvikanyeho, iyo nyandiko isoza igira iti “Hashingiwe ku ngingo ya 102 y’Itegeko ry’umurimo mu Rwanda No 66/2018 ryo ku wa 30/08/2009, uwo bireba ashobora gutanga ikirego mu Rukiko rubifitiye ububasha”. Inyandikomvugo yo kutumvikana yo ku wa 14/11/2018 igaragaza kandi ko nimero ya mbere y’ikibazo umugenzuzi yahawe na Tumwesige ari “Guhabwa indishyi zingana na 1.530.621 frs bitewe no kwirukanwa bidakurikije amategeko”. [34] Ikibazo gisa n’iki cyo kugena indishyi zo kwirukanwa bidakurikije amategeko hashingiwe ku burambe mu kazi bw’umukozi, cyasuzumwe no mu rubanza RS/INJUST/RSOC 00003/2021/CA rwaciwe ku wa 24/03/2023, hagati ya Niwemungeli Marie Thérèse na BPR BANK RWANDA Plc ku kibazo cyo kwirukanwa mu buryo budakurikije amategeko n’indishyi zinyuranye zijyanye n’iryo yirukanwa, Urukiko rusanga Niwemungeli yari arengeje imyaka icumi akorera BPR Bank, bityo ko agomba kugenerwa indishyi z’akababaro zibariwe ku mushahara yari agezeho hashingiwe ku ngingo ya 33 y’Itegeko rigenga umurimo11. [35] Urukiko rurasanga ariko ibivugwa n’uburanira EAR Diocese de Byumba ko hari amafaranga Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwongeye kugenera Tumwesige Dinah kandi ibirebana nayo byari byarakozweho ubwumvikane mu bugenzuzi bw’umurimo ndetse n’amafaranga arebana nabyo yarishyuwe Tumwesige Dinah, ku buryo atagakwiye kongera kuyagenerwa, bifite ishingiro ku birebana n’amafaranga 68.577 Frw y’integuza12, 68.577 Frw x 6 = 411.462 Frw y’imperekeza13 na 68.577 Frw y’indishyi kubera kudahabwa icyemezo cy’umurimo14. Aya mafaranga yose uko ari 548.616 Frw. Aya mafaranga rero akaba agomba gukurwa muri 1.568.616 Frw Tumwesige Dinah yari yagenewe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi, agasigara ayo yagenewe 1.020.000 Frw y’igihembo cya Avoka, ikurikiranarubanza n’amagarama kuri urwo rwego. [36] Hashingiwe ku bimaze gusobanurwa haruguru, Urukiko rurasanga indishyi Tumwesige Dinah asaba EAR Diocese de Byumba zo gusesa amasezerano y’akazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, zigomba kubarwa hashingiwe ko yari arengeje imyaka cumi (10) ayikorera, umushahara yari agezeho wa 68.577 Frw ku kwezi ugakubwa inshuro icyenda (9), bityo ikamwishyura 617.193 Frw. Mu kumenya igiteranyo cy’ibyo Tumwesige Dinah yakabaye yaratsindiye mu rubanza rusubirishwamo ku mpamvu z’akarengane, kuri izo ndishyi hakaba hagomba kwiyongeraho 1.020.000 Frw yavuzwe haruguru yasigaye afite ishingiro mu yasobanuwe haruguru yari yagenewe mu rubanza ku rwego rwa mbere, yose hamwe akaba angana na 1.637.193 Frw. Kumenya niba hari imishahara y’amezi atanu Tumwesige Dinah atahembwe
11 Reba igika cya 27 cy’urwo rubanza. 12 Reba umwanzuro wa 4 mu bwumvikane bwo mu bugenzuzi bw’umurimo. 13 Mu mwanzuro wa 2 w’ubwumvikane bwo mu bugenzuzi bw’umurimo ikibazo cy’amafaranga y’imperekeza cyumvikanyweho. 14 Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwayageneye TUMWESIGE ngo kubera kudahabwa icyemezo cy’umurimo kandi nyamara icyo kibazo atarigeze abanza kukiregera mu bugenzuzi bw’umurimo. Icyo yaregeye kigaragara mu nyandikomvuko yo kutumvikana ku kibazo cya 10 ni ukuba ngo yarahawe icyemezo cy’umurimo kitanditse neza yasabiraga guhabwa 170.069 Frw.
## Page 11
[37] Tumwesige Dinah asaba kwishyurwa imishahara y'amezi atanu guhera Ukuboza 2016 kugeza Mata 2017, ihwanye na 68.557 Frw x amezi 5 = 342.885 Frw, yiyongeraho inyungu zayo zingana na 342.885 Frw x 18% = 308.596 Frw, yose hamwe akaba 651.481 Frw. [38] Me Dusabe Enock uhagarariye Diocese ya Byumba avuga ko Tumwesige yatangiye akazi kuva ku wa 20/10/2003 amasezerano y’umurimo aseswa kuwa 17/11/2016, ari nabwo habayeho inama hagati ya EAR n’abakozi ba CFPJ KAGEYO, ndetse ko muri iyo nama ariho hafatiwe umwanzuro wo gufunga ikigo ku mpamvu z’ubukungu no gusesa amasezerano y’abakozi bahakoraga, kandi ngo muri iyo nama Tumwesige nk’uwari umuyobozi w’icyo kigo muri icyo gihe ni we wafashe inyandikomvugo y’inama, bityo ko gusaba imishahara ya nyuma y’uko amasezerano aseswa nta shingiro byahabwa, kuko amezi atanu asabira umushahara atayakoze kandi nta n’aho itegeko riteganya ko umuntu ahemberwa umurimo atakoze. [39] Asobanura ko n’ubwo EAR yemera ko habayeho gutinda gutanga ibaruwa y’iseswa ry’amasezerano, kuva ku wa 17/11/2016 ari bwo ikigo cyafunzwe nyuma y’uko uwo munsi habaye inama hakemeranwa ko amasezerano aseshwe ndetse n’abakozi bagahabwa ibyo amategeko abemerera ; bityo ko kuba Tumwesige Dinah yarahawe ibaruwa isesa amasezerano kuwa 20/04/2017 bitavuze ko aricyo gihe amasezerano yaseshwe kuko no muri iyo baruwa byanditswemo ko amasezerano yaseshwe kuwa 17/11/2016. UKO URUKIKO RUBIBONA [40] Ihame mu birebana n’amategeko agenga umurimo ni uko umushahara ari ikiguzi umukoresha aha umukozi kubera umurimo yamukoreye ; bivuze ko iyo umuntu usaba guhembwa umushahara atagaragaza ikimenyetso cy’umurimo yakoreye uwo asaba ko amuhemba, uwo mushahara nta shingiro uba ufite. [41] Nk’uko byasobanuwe haruguru hasuzumwa ikibazo cya mbere mu bigize impaka muri uru rubanza, mu nama y’abakozi yo ku wa 17/11/2016 hemejwe ko amasezerano y’umurimo ya Tumwesige Dinah ahita aseswa, agahita amurikira umukoresha we ibikoresho by’akazi yari afite. Kuba yarahawe ibaruwa imwibutsa iby’iryo seswa ry’amasezerano ku wa 20/04/2017, hashize amezi ahembeshereza agera kuri 5 ntabwo ntabwo ari byo bituma yakomeza kugira uburenganzira ku mushahara mu gihe atagaragaza ko nibura muri icyo gihe haba hari inshingano z’akazi yakoreraga EAR Diocese de Byumba. Urukiko rukaba rusanga nyuma yo kumugenera indishyi zo kwirukanwa binyuranyije n’amategeko ku wa 17/11/2016, rutamugenera n’umushahara w’igihe cya nyuma y’uko kwirukanwa.
Gusuzuma niba hari imisanzu ya RAMA, RSSB n’imisoro ya TPR Tumwesige Dinah yakaswe ariko ntayishyurirwe [42] Tumwesige Dinah yunganiwe na Me Ntuyenabo Jean de Dieu avuga ko guhera muri 2006 kugeza muri Kanama 2013 yakaswe amafranga ya RAMA (RSSB) angana na 103.840 Frw, agakurwa ku mushahara we nyamara ntatangwe mu kigo gishinzwe ubwiteganyirize bw'abakozi (RAMA /kwivuza), akaba asaba kuyasubizwa.
## Page 12
[43] Avuga ko ku birebana na RSSB guhera m’Ugushyingo 2003 kugeza muri Mutarama 2004 no kuva muri Nyakanga 2004 kugeza muri Kanama 2013 atigeze atangirwa amafaranga y’ubwiteganyirize bw’abakozi angana na 39.921 Frw, akaba asaba ko yakwishyurwa muri RSSB (Caisse Sociale). [44] Avuga kandi ko ku birebana n’umusoro wa TPR, yakaswe ungana na 90.088 Frw guhera m’Ugushyingo 2003 kugeza muri Kanama 2013 ; agasaba ko yakwishyurwa muri Rwanda Revenue Authority (RRA) kuko yayakaswe n'umukoresha. [45] Tumwisige asobanura ko amafaranga amaze kuvugwa haruguru yayakatwaga ku mushahara mutoya utandukanye n’uwo yahembwaga, bivuze ko ngo yatangwaga mu bigo byagenewe kuyakira ariko hagatangwa make kuko yabaga yakaswe ku mushahara mutoya ugereranyije n’uwo yahembwaga ; icyo asaba kikaba ari ugutangirwa iyo misanzu hakurikijwe umushahara nyakuri yahembwaga. [46] Dusabe Enock uhagarariye Diocese ya Byumba yiregura avuga ko ibivugwa na Tumwesige Dinah ko hari amafranga yatangirwaga na EAR ariko atajyanye n’umushahara yahembwaga, ari ikirego gishya kuko iyi ngingo itigeze itangwa mu Rukiko rwaburanishije urubanza mu rwego rwa mbere ndetse ikaba itaranasuzumwe imbere y’umugenzuzi w’umurimo, bityo ikaba idakwiye gusuzumirwa bwa mbere kuri uru rwego rwo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane. [47] Akomeza avuga ko ubusabe bwa Tumwesige Dinah bwo gusubizwa amafaranga yakaswe ya RAMA nta shingiro bufite kuko atabitangira ibimenyetso cyangwa se ngo yerekane ko hari ubwo yaba yaragiye kwivuza bakamwangira bamubwira ko ari uko atishyuriwe ubwishingizi bwo kwivuza mu gihe yari umukozi wa CFPJ KAGEYO. Ku birebana n’imisanzu ya RSSB Tumwesige Dinah avuga ko atatangiwe mu gihe cy’amezi 5 ya mbere muri 2004 nabyo uburanira EAR Dioceze ya Byumba avuga ko nta shingiro byahabwa kuko historique ye yo muri RSSB igaragaza ko imisanzu yose yishyuwe, ndetse ko nka comptable ari nawe wari ufite mu nshingano ibijyanye byose no gutegura akanakurikirana ibyerekeye imyishyurire y’imisoro n’indi misanzu itangirwa abakozi, bityo ngo akaba atari kuyitangira abandi bakozi atabanje kwiheraho nawe ubwe. UKO URUKIKO RUBIBONA [48] Ingingo isuzumwa aha ntabwo ari iy’uko Tumwesige Dinah atatangirwaga amafaranga y’ubwishingizi bwo kwivuza (RAMA), ay’ubwiteganyirize bw’abakozi muri RSSB ndetse n’imisoro ku mushahara muri RRA, ikibazo ahubwo ni uko ngo yatangirwaga macyeya abariwe ku mushahara mutoya uri munsi y’uwo yahembwaga. Mu gihe ikibazo gisuzumwa ku birebana n’umusanzu w’ubwishingizi bw’uburwayi (RAMA) ari izo kumenya niba Tumwesige Dinah agaragaza ikimenyetso cy’uko utatanzwe, impaka ku birebana n’umusanzu w’ubwiteganyirize bw’umukozi n’umusoro ku mushahara zo zirebana no kumenya niba ari ikirego gishya kidashobora gusuzumirwa bwa mbere ku rwego rwo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane. [49] Ingingo ya 12, igika cya mbere, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ibikurikira : “Urega agomba kugaragaza ibimenyetso by’ibyo aregera. Iyo abibuze, uwarezwe aratsinda”.
## Page 13
[50] Hashingiwe ku ngingo imaze kwibutswa haruguru, Urukiko rurasanga ibivugwa na Tumwesige Dinah ko atatangirwaga ubwishingizi bwa RAMA bwo kwivuza nta bimenyetso abitangira, bityo Urukiko rukaba ntaho rwahera rubiha ishingiro. [51] Ku birebana n’ibirego bishya bitangiwe bwa mbere ku rwego rwo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, icyo kibazo cyafashweho umurongo mu rubanza RS/INJUST/RC 00008/2019/SC rwaciwe ku wa 21 Ugushyingo 2021 rwari hagati ya Gahire, Mukarushako na bagenzi be, ku gusaba kurenganurwa ku bitaragaragarijwe umucamanza mu rubanza rusabirwa gusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, aho Urukiko rw’Ikirenga rwemeje ko –“Mu gusobanura aho akarengane kabo gashingiye, ababuranyi berekana ibimenyetso cyangwa amategeko byagaragarijwe urukiko mu rubanza basaba ko rusubirishwamo rukabyirengagiza kandi byari kubagirira akamaro – Ibyo umuburanyi atagaragarije umucamanza ngo amusabe kubisuzuma, ntashobora kuvuga ko yabimurenganyijeho”. [52] Dosiye igaragaza ko kuva ku rwego rwa mbere, urubanza rusubirishwamo rutigeze ruburanishwamo ibirebana n’ikinyuranyo cyaba cyarabayeho hagati y’imisanzu y’ubwiteganyirize bw’umukozi n’imisoro ku mushahara Tumwesige Dinah yakatwaga ugereranyije n’iyo yagombaga gukatwa, nk’uko nta n’impaka zigeze zigibwa cyangwa se ibyemezo byigeze bifatwa kuri bene izo mpaka hagati y’umushahara Tumwesige Dinah yahembwaga n’uwo yagombaga guhembwa. Bityo hashingiwe ku murongo wibukijwe haruguru mu rubanza rwa Gahire, Mukarushako na bagenzi be, iki kibazo kikaba kitagomba gusuzumirwa bwa mbere kuri uru rwego. [53] Hashingiwe ku bimaze gusobanurwa haruguru, Urukiko rurasanga kuba ntacyo Tumwesige Dinah yigeze atsindira ku byo yaregeye bijyanye n’imisanzu ya RAMA, RSSB n’imisoro ya TPR, nta karengane kagaragara mu rubanza RSOCA 00222-00223/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 30/03/2023, kuri iyi ngingo.
Gusuzuma niba hari amafaranga Tumwesige Dinah agomba guhabwa hashingiwe ku manota yabonye mu kazi (cotes) [54] Tumwesige Dinah avuga ko hari amafaranga yagombaga guhabwa hashingiwe ku manota yabonye mu kazi, asobanura ko buri mwaka hatangwaga amafaranga arebana no kongera umushahara hashingiwe ku manota umukozi yabaga yahawe (cotes); ko ayo mafaranga atayahawe mu mwaka wa 2013 kugeza muri 2016, asaba ko yakwishyurwa 4.398.324 Frw y’iyo myaka ngo nk’uko yagaragajwe mu nyandikomvugo yo kutumvikana imbere y’umugenzuzi w’umurimo mu Karere ka Gicumbi. [55] Me Dusabe Enock uhagarariye EAR Diocese ya Byumba yiregura avuga ko ibyo Tumwesige Dinah asaba nta shingiro bifite kuko ibyo yagombaga guhabwa byose yabihawe harimo n’ayo mafaranga yiyongeraga ku mushahara hashingiwe ku manota yahawe, kandi ko ibyo yari yahawe n’urukiko ku rwego rwa mbere atagomba kubihabwa ubu kuko yari yarabihawe mu gihe cy’ubwumvikane imbere y’Umugenzuzi w’Umurimo. UKO URUKIKO RUBIBONA
## Page 14
[56] Dosiye igaragaza ko haba ku rwego rwa mbere mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi ndetse no mu bujurire mu Rukiko Rukuru ntaho Tumwesige Dinah yigeze agaragaza ingano y’amafaranga EAR DIOCESE DE BYUMBA igomba kumuha hashingiwe ku manota yabonye mu kazi (cotes), ngo agaragaze uko yaba yaragiye abarwa ndetse n’amanota (cotes) ye mu kazi yaba yaragombaga kubarirwaho, ngo muri izo nkiko bibe byaragiweho impaka zinabifateho icyemezo. [57] Hashingiwe ku murongo wibukijwe haruguru wafashwe mu rubanza RS/INJUST/RC 00008/2019/SC rwaciwe ku wa 21 Ugushyingo 2021 rwari hagati ya Gahire, Mukarushako na bagenzi be, uru Rukiko rurasanga iki kibazo nacyo kitagomba gusuzumirwa bwa mbere Kuri uru rwego rwo gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane.
Ibijyanye n’ishingiro ry’izindi ndishyi, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’ibihembo bya Avoka bisabwa n’ababuranyi [58] Tumwesige Dinah yunganiwe na Me Ntuyenabo Jean de Dieu asaba uru Rukiko gutegeka EAR Diocese ya Byumba kumwishyura amafranga y’igihembo cy’Avoka angana na miliyoni enye n'ibihumbi magana atanu (4.500.000 Frw) guhera igihe cyose amaze aburana uru rubanza, amafranga y’ikurikirana rubanza angana na miliyoni eshanu (5.000.000 Frw) n’indishyi z'akababaro zingana na miliyoni mirongo ine n'enye n'ibihumbi ijana na mirongo cyenda na bitatu na magana atatu na mirongo inani (44.193.380 Frw) [59] Asaba kandi Urukiko rw’Ubujurire kuzabona ko yarenganyijwe maze rugategeka EAR Diocese ya Byumba kumusubiza amafaranga ibihumbi magana ane na makumyabiri (420.000 Frw) yishyuye arangiza ku neza urubanza ubu rusubirishwamo no kumusubiza ingwate y’amagarama ingana na 20.000 Frw mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi na 40.000 Frw mu Rukiko Rukuru. [60] Me Dusabe Enock uhagarariye Diocese ya Byumba yiregura avuga ko igihembo cya avoka ndetse n’amafaranga y’ikurikiranarubanza Tumwesige Dinah asaba nta shingiro bifite kuko bigaragara ko ariwe washoye Diocese ya Byumba mu manza z’amaherere, ahubwo akaba ariwe ugomba gutegekwa guha EAR Diocese ya Byumba 2.000.000 Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka yiyongera kuyari yagenwe n’urukiko Rukuru. [61] Akomeza avuga ko amafaranga ibihumbi magana ane (400.000 Frw) Tumwesige asaba nayo atayasubizwa kuko yayishyuye ashyira mu bikorwa urubanza RSOCA 000222/2021/HC/KIG yatsinzwe rwanabaye itegeko, aho ku byo yatsindiwe amaze kwishyuraho 400.000 Frw, bityo akaba ahubwo agomba kwishyura n’ayasigaye kuyo yategetswe kwishyura, ndetse ko n’amafranga y’amagarama atayasubizwa kuko ariwe wishoye mu manza zitagira ishingiro. UKO URUKIKO RUBIBONA [62] Ingingo ya 111 y’Itegeko N°22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ibikurikira : "Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo
## Page 15
kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [63] Urukiko rurasanga amafaranga angana na 420.000 Frw Tumwisige Dinah yishyuye arangiza urubanza kuko rwari rumaze kuba itegeko ubu akaba asaba kuyasubizwa na EAR Diocese de Byumba, agomba kuyasubizwa kuko ikirego cye cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urwo rubanza yarangizanga cyahawe ishingiro kuri bimwe nk’uko byasobanuwe haruguru, uru Rukiko rukaba rwasanze amasezerano y’akazi bari bafitanye yaraseshwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. [64] Urukiko rw’ubujurire rurasanga kandi amafaranga y’ingwate y’amagarama ingana na 20.000 Frw mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi atagomba kuyasubizwa ukundi mu gihe yamaze kubarirwa muri 1.020.000 Frw yavuzwe haruguru, naho amafaranga ibihumbi mirongo ine (40.000 Frw) yo mu Rukiko Rukuru, Tumwesige Dinah asaba gusubizwa na yo agomba kuyasubizwa kuri uru rwego ku mpamvu imwe n’imaze gusobanurwa mu gika kibanziriza iki. [65] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nanone amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka Tumwesige Dinah asaba akwiye kugira ayo agenerwa mu bushishozi bw’Urukiko kuko ayo asaba ari umurengera, Urukiko rukaba rusanga agomba kugenerwa igihembo cya Avoka kingana na 500.000 Frw na 200.000 Frw y’ikurikiranarubanza ku rwego rw’Urukiko Rukuru, n’andi nk’ayo kuri uru rwego rw’Urukiko rw’Ubujurire, bityo EAR DIOCESE DE BYUMBA ikaba igomba kumwishyura amafaranga miliyoni imwe n’ibihumbi magana ane (1.400.000 Frw) y’igihembo cya Avoka n‘ikurikiranarubanza kuri izi nzego zombi. [66] Naho ku birebana n’indishyi z'akababaro zingana na 44.193.380 Frw, Tumwesige Dinah asaba guhabwa na EAR Diocese de Byumba, Urukiko rw’Ubujurire rurasanga rutagomba gusuzuma ishingiro ryazo kuko ari ingingo nshya itarigeze iburanwaho mu rubanza yasubirishijemo ngo abe yavuga ko yarenganyijwe mbere n’icyemezo cyaba cyarazifashweho, kandi nk’uko byasobanuwe haruguru uru Rukiko rukaba rwamaze kumugenera izindi ndishyi yaregeye zirebana no kuba amasezerano y’akazi yari afitanye na EAR Diocese de Byumba yaraseshwe binyuranyije n’amategeko. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [67] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na Tumwesige Dinah cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RSOCA 00222/2021/HC/KIG- CMB RSOCA 00223/2021/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 10/02/2022, gifite ishingiro gusa ku kuba yarasezerewe ku kazi mu buryo bunyuranyije n’amategeko, ku ndishyi zijyanye n’uko gusezererwa ku kazi, ndetse n’amafaranga y’ibyagenze ku rubanza ku nzego zose ; [68] Rutegetse EAR Diocese de Byumba kwishyura Tumwesige Dinah amafaranga yose hamwe miliyoni eshatu n’ibihumbi mirongo cyenda na birindwi n’ijana na mirongo cyenda n’atatu (3.097.193 Frw) nk’uko yasobanuwe haruguru ;
## Page 16
[69] Rutegetse EAR Diocese de Byumba gusubiza Tumwesige Dinah amafaranga ibihumbi magana ane na makumyabiri (420.000 Frw) yari yaramaze kwishyura mu rwego rwo kurangiza urubanza rwasubirishijwemo ku mpamvu z’akarengane.