UGIRINGABIRE v MUKARUHAKANA NABANDI
Mukaruhakana Madeleine had standing and interest to seek cancellation of the land certificate because the mortgage was given over the house built on the disputed land, and evidence showed the land was fraudulently registered to Ugiringabire Papias to defeat her security interest. The certificate must be annulled and...
Source-derived case information.
- Citation
- RCA 00245/2020/HC/KIG
- Parties
- Appellant: Ugiringabire Papias; Respondent: Mukaruhakana Madeleine; Respondent: Mukamurigo Bernadette
- Court
- High Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 3 March 2023
- Case Number
- RCA 00245/2020/HC/KIG
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Final Judgment
- Outcome
- appeal dismissed
- Legal Topics
- Land Registration, Mortgage, Party Standing, Fraudulent Transfer, Judicial Review
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Ugiringabire Papias
Appellant
Mukaruhakana Madeleine
Respondent
Mukamurigo Bernadette
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether Mukaruhakana Madeleine had standing and interest to seek cancellation of land certificate UPI 4/01/10/01/515 registered to Ugiringabire Papias
- 2 Whether the land certificate UPI 4/01/10/01/515 should be cancelled and re-registered to the rightful owner
- 3 Whether compensation and legal fees are due
Ratio Decidendi
Mukaruhakana Madeleine had standing and interest to seek cancellation of the land certificate because the mortgage was given over the house built on the disputed land, and evidence showed the land was fraudulently registered to Ugiringabire Papias to defeat her security interest. The certificate must be annulled and the land re-registered to Mukamurigo Bernadette.
Court Disposition
appeal dismissed
Orders
- Maintain the judgment RC 00085/2019/TGI/GIC in all its provisions.
- Papias Ugiringabire and Mukamurigo Bernadette jointly ordered to pay Madeleine Mukaruhakana 300,000 Rwandan francs as litigation costs.
Full Case Text
Judgment text and source record
19 paragraphs
# UGIRINGABIRE v MUKARUHAKANA NABANDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-03-03 - Case/document no.: RCA 00245/2020/HC/KIG - Collection: High Court
## Text
## Page 1
UGIRINGABIRE v MUKARUHAKANA N’ABANDI [Rwanda URUKIKO RUKURU - RCA 00245/2020/HC/KIG (Nkusi, P.J.) 03 Werurwe 2023] Amategeko y’imanza mbonezamubano – Imanza zishingiye ku butaka – Gutesha agaciro icyemezo cy’ubutaka - Mu gihe urubanza ruciwe rukagaragaza nyir’ubutaka uwo ariwe kandi bwanditswe ku w’undi muntu, ntacyabuza urukiko gutesha agaciro icyemezo cyahawe abatari ba nyir’ubutaka no gutegeka ko bwandikwa k’ubutsindiye. Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi Mukaruhakana arega Mukamurigo hagobokeshwa Ugiringabire, asobanura ko ku wa 15/08/2018 Mukaruhakana yagurije mukuru we Mukamurigo amafaranga atandukakanye ndetse hakaba n’amafaranga yishyuwe n’uruganda ariko akanyuzwa kuri konti ya Mukamurigo nawe akamuha ingwate y’inzu yubakaga. Nyuma ubwo butaka burimo iyo nzu Mukamurigo yaje kubwandikisha kuri Ugiringabire ngo agamije kurigisa ingwate nkuko byagaragaye ubwo umuhesha w’Inkiko yari aje kurangiza urubanza rwaciwe hagamijwe kwishyuza iyo nguzanyo agasanga ubwo butaka bubaruye kuri Ugiringabire. Amaze kubona ko ubwo butaka bwandikishijwe ku wundi muntu, Mukaruhakana yatanze ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi asaba ko rwatesha agaciro icyangombwa cy’ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditswe kuri Ugiringabire Papias. Urukiko rwemeje ko icyangombwa cy’ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Ugiringabire Papias giteshejwe agaciro. Ugiringabire ntiyishimiye imikirize y’urubanza ajurira mu Rukiko Rukuru asaba gusuzuma niba Mukaruhakana yari afite ububasha n’inyungu zo kuregera gutesha agaciro icyangombwa cy’Ubutaka UPI 4/01/10/01/515 no gusuzuma niba icyo cyangombwa gikwiriye guteshwa agaciro. Avuga ko Urukiko rwabanje rutahaye agaciro inzitizi y’uko Mukaruhakana waregaga nta bubasha n’inyungu yari afite bwo gutanga ikirego kuko amasezerano y’iguriza ashingiraho avuga ko ubwo butaka yabuhaweho ingwate, ntaho icyo cyangombwa kigaragaramo ko aricyo gitanzweho ingwate yewe kikaba kitaranigeze cyandikwa na rimwe kuri Mukamurigo. Akomeza avuga ko ubwo butaka bwamwanditsweho kuva ibarura ry’ubutaka ryatangira kandi Mukaruhakana akaba atagaragariza Urukiko ko ubwo butaka bwandikishijwe mu buriganya agashimangira ko ubwo butaka ari ubwe kuko yabuguriwe na nyirasenge (Mukamurigo) ku mafaranga yamuhaye ngo abumugurire. Yongeraho ko icyemezo gihamya nyir’ikibanza cyerekana nta mpaka uburenganzira bwa nyiracyo kandi uburenganzira bwo gutunga, nk’uko buvugwa mu cyemezo ntibuhungabanywa. Uregwa yiregura avuga ko afite ububasha n'inyungu kuko ingwate yahawe na Mukamurigo yari i Rulindo mu kibanza cyubatswemo iyo nzu kandi inguzanyo yamuhaye yagombaga kuzisubizwa bakurikije amasezerano bagiranye, hakaba nta hantu na hamwe urega agaragaza ko yaba yarigeze agura ikibanza cyo kubakamo cyangwa se ngo agaragaze uwo yaba yaraguze nawe mbere yo kubaka mu gihe we agaragaza amasezerano yakozwe hagati ya Muhayimana agurisha Mukamurigo. Incamake y’icyemezo: 1. Ububasha bw’umuburanyi (qualité d’une partie) ni uburenganzira umuntu ahabwa n’amategeko akabukoresha arengera inyungu iyi n’iyi mu rukiko cyangwa yumvikanisha ibyo asaba cyangwa arwanya ibisabwa n’undi bityo kuba mu gihe Mukaruhakana
## Page 2
yahaga Mukamurigo umwenda w’amafaranga, barumvikanye ko amuhaye ingwate y’inzu yubakaga icyo gihe, ari nayo ibaruye kuri UPI 4/01/10/01/515 bimuha inyungu zo kuburegera. 2. Mu gihe urubanza ruciwe rukagaragaza nyir’ubutaka uwo ariwe kandi bwanditswe ku w’undi muntu, ntacyabuza urukiko gutesha agaciro icyemezo cyahawe abatari ba nyir’ubutaka no gutegeka ko bwandikwa k’ubutsindiye bityo icyangombwa kirebana n’ubwo butaka kikaba giteshejwe agaciro ubutaka bubaruwe kuri UPI 4/01/10/01/515 ku mazina ya Ugiringabire PAPIAS atari ubwe ahubwo ari ubwa Mukamurigo akaba ariwe bugomba kwandikwaho. Ikirego cy’ubujurire nta shingiro gifite. Imikirize y’urubanza RC 00085/2019/TGI/GIC igumanye agaciro mu ngingo zarwo zose; Amategeko yashingiweho: Itegeko Nº22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 2, 111 Itegeko N° 15/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 2,4 Itegeko Nº 43/2013 ryo kuwa 16/06/2013 rigenga ubutaka mu Rwanda, ingingo ya 5 Amategeko yifashishijwe atagikoreshwa: Itegeko Ngenga Nº 08/2005 ryo kuwa 14/07/2005 ryagengaga imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda, ingingo ya 5. Imanza zifashishijwe: RCAA 0018/13/CS, Harerimana v Sebukayire, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 24/12/2014. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Urubanza rwatangiriye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi Mukaruhakana Madeleine arega Mukamurigo Bernadette hagobokeshwa Ugiringabire Papias asobanura ko ku wa 15/08/2018 Mukaruhakana Madeleine yagurije mukuru we Mukamurigo Bernadette amafaranga 6.000.000, bigeze ku wa 28/10/2009 yongera kumuha amafaranga 200.000, na none ku wa 05/11/2009 amuha amafaranga 100.000. Mukamurigo Bernadette yaje kumwishyura amafaranga 1.550.000 hasigara umwenda w’amafaranga 4.750.000 hiyongeyeho amafaranga 2.133.000 uruganda rw’Inyange rwari rwarishyuye Mukaruhakana Madeleine anyujijwe kuri Mukamurigo Bernadette utarigeze ayamuha, umwenda wose uba amafaranga 6.883.000 akaba yaremeraga kuzayamwishyura ndetse amuha n’ubugwate bw’inzu yubakaga. [2] Mukaruhakana Madeleine asobanura nyuma ubwo butaka bwubatseho iyo nzu bwaje kwandikishwa kuri mwisengeneza wabo witwa Ugiringabire Papias buhabwa UPI 4/01/10/01/515, ibintu Mukaruhakana Madeleine we avuga ko byakozwe na Mukamurigo
## Page 3
Bernadette agamije kurigisa ubutaka buriho inzu yamuhayeyo ingwate, hagamijwe kugira ngo uwo mwenda we uzaburizwemo. Ariko mbere y’uko bubarurwa kuri Ugiringabire Papias yari yarabanje kuregera uwo mwenda mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi mu rubanza RC 00028/2016/TGI/GIC rwaciwe kuwa 28/10/2016, aho Mukamurigo Bernadette yaje gutsindwa ariko hagiye kuba irangizarubanza kuri bwa butaka yamuhayeho ya ngwate Umuhesha w’Inkiko asanga bwanditse kuri Ugiringabire Papias. Akaba ariyo mpamvu yaregeye uru rukiko asaba ko rwatesha agaciro icyangombwa cy’ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditswe kuri Ugiringabire Papias. [3] Ugiringabire Papias yireguye asaba ko ikirego cya Mukaruhakana Madeleine kidakwiye kwakirwa kubera ko nta bubasha, ubushobozi n’inyungu afite byo kuregera gutesha agaciro icyangombwa cy’ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Ugiringabire Papias kuko ntaho ahuriye nacyo. Akomeza avuga ko kuba Mukaruhakana Madeleine asaba ko icyangombwa cy’ubutaka 4/01/10/01/515 bubaruwe kuri Ugiringabire Papias cyateshwa agaciro nta shingiro byahabwa kubera ko atagaragaza ko ari igihimbano. [4] Kuwa 13/07/2020 Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi rwaciye urubanza Rwemeza ko ikirego cya Mukaruhakana Madeleine gifite ishingiro; Rwemeza ko icyangombwa cy’ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Ugiringabire Papias giteshejwe agaciro; Rutegeka Mukamurigo Bernadette na Ugiringabire Papias gusubiza Mukaruhakana Madeleine amafaranga ibihumbi makumyabiri (20.000 frw) yatanze arega. [5] Ugiringabire Papias ntiyishimiye imikirize y’urubanza ajurira mu Rukiko Rukuru asaba Gusuzuma niba Mukarukana Madeleine yari afite ububasha n’inyungu zo kuregera gutesha agaciro icyangombwa cy’Ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Ugiringabire Papias; Gusuzuma niba ibyangombwa by’umutungo byanditse muri UPI. 4/01/10/01/515 gikwiriye guteshwa agaciro; Gusuzuma niba hari indishyi, amafaranga y’igihembo cy’avocat kimwe n’ayikurikirana rubanza bikwiriye gutangwa muri uru rubanza. Urukiko rurasuzuma niba Mukarukana Madeleine yari afite ububasha n’inyungu zo kuregera gutesha agaciro icyangombwa cy’Ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Ugiringabire Papias. Harasuzumwa kandi niba ibyangombwa by’umutungo byanditse muri UPI. 4/01/10/01/515 gikwiriye guteshwa agaciro kigasubira kwandikwaho uwo gikomokaho ariwe …. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA A. Kumenya niba Mukarukana Madeleine yari afite ububasha n’inyungu zo kuregera gutesha agaciro icyangombwa cy’Ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Ugiringabire Papias [6] Papias Ugiringabire yajuriye avuga ko Urukiko Rukuru rutahaye agaciro inzitizi yuko Mukaruhakana Madeleine waregaga nta bubasha n’inyungu yari afite bwo gutanga ikirego kuko amasezerano y’iguriza ashingiraho avuga ko ubwo butaka yabuhaweho ingwate, ntaho icyo cyangombwa kigaragaramo ko aricyo gitanzweho ingwate yewe kikaba kitaranigeze cyandikwa na rimwe kuri Mukamurigo Bernadette. Kuba rero ubwo butaka bwaranditswe kuri Ugiringabire Papias ku buryo no mu nzira byemewe n’amategeko nta buryarya (Acquéreur de mauvaise foi), kuko bwamwanditsweho kuva ibarura ry’ubutaka mu gihugu ryatangira Mukaruhakana Madeleine akaba atarigeze agaragariza Urukiko ko hari uburiganya ubwo ari bwo bwose
## Page 4
bwabaye kugira ngo ubwo butaka bwandikwe kuri Ugiringabire Papias, yewe akaba atanagaragaza ku buryo budashidikanywaho ko ari bwo koko yahaweho ingwate mu masezerano y’igurizwa asanga nta nyungu ndetse n’ububasha yari afite yo gutesha agaciro iki cyangombwa hashingiwe ku ngingo ya Ingingo ya 29 y’Itegeko Nshinga iteganya ko Umutungo w’umuntu utavogerwa. [7] Papias Ugiringabire yavugaga kandi ko hanashingiwe ku ngingo ya 44 CCLII iteganya ko icyemezo gihamya nyir’ikibanza cyerekana nta mpaka uburenganzira bwa nyiracyo , uburenganzira bwo gutunga, nk’uko buvugwa mu cyemezo ntibuhungabanywa; Hashingiwe kandi ku ngingo za 11 n’ iya 13 y'itegeko No 15/2004 ryo kuwa 12/06/2014 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’Itangwa ryabyo, kuko icyangombwa cy’umutungo ni inyandiko mvaho yakozwe n’umubitsi w’impapuro mpamo ubifitiye ububasha: kuba kuvuga ko byamwanditsweho mu rwego rwo guhungisha umutungo bikaba ari ukugenekereza kuko nta kimenyetso urega yagararije urukiko. Papias Ugiringabire arasaba urukiko kwemeza ko nta bubasha n’inyungu Mukaruhakana yari afite bwo gusaba ko icyangombwa cy’umutungo giteshwa agaciro hashingiwe ku ngingo ya 3 CPCCSA; [8] Mukaruhakana Madeleine yireguraga ko afite ububasha n'inyungu kuko ingwate yahawe na Mukamurigo Bernadette yari i Rulindo mu kibanza cyubatswemo iyo nzu kandi inguzanyo ya 6.000.000 frw yamuhaye yagombaga kuzisubizwa bakurikije amasezerano bagiranye, hakaba nta hantu na hamwe Papias agaragaza ko yaba yarigeze agura ikibanza cyo kubakamo cyangwa se ngo agaragaze uwo yaba yaraguze nawe mbere yo kubaka mu gihe we (Mukaruhakana) agaragaza amasezerano yakozwe hagati ya Muhayimana Mathias agurisha Mukamurigo. UKO URUKIKO RUBIBONA [9] Ingingo ya 2, 7º y’Itegeko Nº22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi isobanura ko ububasha bw’umuburanyi (qualité d’une partie) ari uburenganzira umuntu ahabwa n’amategeko akabukoresha arengera inyungu iyi n’iyi mu rukiko cyangwa yumvikanisha ibyo asaba cyangwa arwanya ibisabwa n’undi”. Kuba mu gihe Mukaruhakana Madeleine yahaga Mukamurigo Bernadette umwenda w’amafaranga, barumvikanye ko amuhaye ingwate y’inzu yubakaga icyo gihe, ari nayo iri ku butaka bubaruwe kuri UPI 4/01/10/01/515 ariko bukaba bwanditse kuri Ugiringabire Papias, Urukiko rusanga biha uyu Mukaruhakana Madeleine inyungu (intérêt) n’ububasha (qualité) byo kuba yaregera ko icyangombwa cy’ubutaka buriho iyo nzu yahaweho ingwate ariko bubaruwe ku w’undi muntu giteshwa agaciro kugira ngo iyo nzu ivemo ubwishyu bw’umwenda yahaye Mukamurigo Bernadette. B. Gusuzuma niba ibyangombwa by’umutungo byanditse muri UPI 4/01/10/01/515 gikwiriye guteshwa agaciro. [10] Papias Ugiringabire yajuriye avuga ko mu gika cya 15 cy’Urubanza rujuririrwa Urukiko mu gusobanura impamvu icyangombwa cy’umutungo gikwiriye guteshwa agaciro rwasobanuye ko ngo Mukamurigo Bernadette amaze kwambura Mukaruhakana akajya kumurega, aribwo yakoze uburiganya akandika kuri Ugiringabire Papias umutungo yamuhayeho ingwate, ibi nyamara akaba ataribyo kuko yatanze ikirego muri 2016 mu gihe umutungo wabaruwe kuri Ugiringabire Papias ku italiki ya 28/05/2010 kuva igikorwa cyo kubarura imitungo cyatangira
## Page 5
kandi umutungo uvugwa ukaba utarigeze wandikwa kuri Mukamurigo Bernadette, ahubwo wabaruwe kuri Ugiringabire Papias kuko yari yamaze kuwumuha; [11] Ugiringabire Papias yunganiwe na Me Cyubahiro David yakomeje asobanura ko nk’uko yabisobanuye mu miterere y’ikibazo yari yarahaye Mukamurigo Bernadette amafaranga ngo amugurire ubwo butaka nka nyirasenge anamwubakire, akaba kandi anagaragaza ko ayo mafaranga yayagize ayakomora kuri expropriation na we yakorewe agahabwa 10,000,000Frw ariyo mpamvu igihe cyo kubarura Mukamurigo atigeze yibaruzaho ubwo butaka ndetse n’inzego z’ibanze zikaba zari zibizi ko ari ubwa Ugiringabire Papias nk’uko bigaragara mu cyemezo cyatanzwe n’inzego z’ibanze kuwa 04/05/2012. Ugiringabire Papias avuga ko ibyo Urukiko rwavuze ko atagaragaza aho awukomora akaba atari byo, ariyo mpamvu asaba Urukiko Rukuru ko rwakwemeza ko icyangombwa cy’umutungo ubaruye kuri UPI. 4/01/10/01/515 gikomeza kumwandikwaho; [12] Madaleine Mukaruhakana yabyireguyeho ko ibivugwa n'urega hano nta shingiro byahabwa, kuko nk'uko bivugwa mu gika cya 15 cy'urubanza rujuririrwa, Mukamurigo Bernadette yari yarateguye kera kumwambura, kuburyo kwandikisha umutungo kuri Ugiringabire Papias nta gitangaje kirimo kuko atabasha kugaragaza aho Ugiringabire Papias yakuye ubushobozi nk'uwari umunyeshuri cyangwa niba yaba ari impano cyangwa irage akagaragaza ababimuhaye. Madaleine Mukaruhakana avuga ko urukiko ntaho rwibeshye rutesha agaciro kiriya cyangombwa kuko uwo cyanditsweho atabasha kugaragaza aho akomora uwo mutungo usibye kuvuga gusa ko awanditsweho nyamara akirengagiza ko yawanditsweho mu buryo bw'uburiganya. [13] Mu iburanisha ryo kuwa 19/01/2023 Mukamurigo Bernadette yasobanuriye urukiko ko ikibanza yakiguze ku mafaranga ye atakiguze ku mafaranga ya Ugiringabire Papias, akaba yaragerageje kucyubaka ariko inzu igahanuka. Mukamurigo akomeza asobanura ko yandikishije ikibanza kuri Papias ubwo yari agiye gushaka umugabo kandi atarashakaga ko kijya mu wundi muryango, akaba yarumvaga kwandikwa kuri Ugiringabire Papias bituma ikibanza kiguma mu muryango we kuko n’ubundi ngo yari yarubatse inzu ari iy’imiryango itatu akaba yaratujemo abantu batandukanye barimo nyina umubyara, ise wa Papias na Mukaruhakana Madelene. Mukamurigo ahakana kandi ibyo Ugiringabire Papias avuga ko yakiguze mu mafaranga yahawe n’Inyange Industries nka expropriation kuko Ugiringabire Papias atagaragaza historique y’aho yaherewe ayo mafaranga. UKO URUKIKO RUBIBONA [14] Ingingo ya 2 y'itegeko N° 15/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo yavuzwe hejuru iteganya ko ikimenyetso cyo mu rubanza ni uburyo bukoreshwa kugira ngo ukuri kw’ ibyabaye kugaragare naho ngingo ya 4 igika cya 1 y'itegeko N° 15/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo yavuzwe hejuru urukiko ruca urubanza rwaregewe hakurikijwe ibimenyetso bihuje na kamere y’ikiburanwa. Urukiko rwasanze hari ibimenyetso byatanzwe bigaragaza ko ubutaka buburanwa bubaruwe kuri Ugiringabire Papias kuri UPI 4/01/10/01/515 ari Mukamurigo Bernadette wabuguze na MuhayimanA Mathias muri 2009, hakaba hari n’amasezerano y’inguzanyo Mukamurigo Bernadette yagiranye na Mukaruhakana
## Page 6
Madeleine aho yemeraga ko agurijwe amafaranga ya 6.000.000Frw kandi atanze ingwate y’inzu yazavamo ubwishyu aramutse atakiriho; [15] Urukiko rwasanze nyuma y’uko Mukamurigo Bernadette yambuye Mukaruhakana Madeleine amafaranga yamugurije, bigatuma baburana mu rubanza RC 00028/2016/TGI/GIC rwaciwe ku wa 28/10/2016 aho Mukamurigo Bernadette yategetswe kwishyura umwenda yari abereyemo Mukaruhakana Madeleine ariko mu gihe urwo rubanza rwari rugiye kurangirizwa ku nzu yatanzweho ingwate, Umuhesha w’inkiko yasanze ubutaka bwubatseho iyo nzu bubaruwe kuri Ugiringabire Papias. Urukiko rurasanga iyandikisha ry’ubwo butaka kuri Ugiringabire Papias ryarakozwe mu buryo bw’uburiganya, bityo icyangombwa kirebana n’ubwo butaka kikaba kigomba guteshwa agaciro umutungo ugasubira kuba uwa Mukamurigo Bernadette kugirango havemo ubwishyu urukiko rwisumbuye rwamutegetse guha Mukaruhakana kuko Ugiringabire Papias atagaragaza aho akomora ubwo butaka nkuko biteganywa n’ingingo ya 21 iteganya ko ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka rikorwa binyuze mu nzira zikurikira: izungura; impano; irage; ikodeshwa; igurishwa; iyatisha; ingurane; gutangwaho ingwate; gutizwa; ubundi buryo ubwo ari bwo bwose bw’ihererekanya hakurikijwe uburyo n’inzira biteganywa n’amategeko. Ibiteganywa n’iyi ngingo bikaba ari nabyo byateganywaga n’ingingo ya 5 y’Itegeko Ngenga Nº 08/2005 ryo kuwa 14/07/2005 ryagenaga imikoreshereze n’imicungire y’ubutaka mu Rwanda ryakoreshwaga Ugiringabire Papias abona icyangombwa cy’ikibanza kiburanwa ndetse n’ingingo ya 5 y’Itegeko Nº 43/2013 ryo kuwa 16/06/2013 rigenga ubutaka mu Rwanda ryarisimbuye zivuga ko uburenganzira ku butaka bushingira ku kuba nyirabwo yarabubonye ku bw’umuco, cyangwa se yarabuhawe n’urwego rubifitiye ububasha, cyangwa se yarabuguze; [16] Kuba Ugiringabire Papias avuga ko ubwo butaka bumwanditseho kuri UPI 4/01/10/01/515, ko nta muntu wari ukwiye kuba yabumubangamiraho kuko ngo yabubonye mu buryo no mu nzira zitegwanywa n’amategeko kuko icyangombwa cyabwo yagihawe n’inzego zibifitiye ububasha, Urukiko rurasanga nta shingiro byahabwa kuko atagaragaza uburyo yabubonye bunyuranye n’ubwo Mukamurigo yasobanuriye urukiko ko yabumwandikishijeho kugirango ubwo yaragiye gushaka umugabo umutungo we uzagume mu muryango wabo aho kujya mu mutungo rusange we n’umugabo bahuriyeho. [17] Urukiko rurasanga icyangombwa kirebana n’ubwo butaka kigomba guteshwa agaciro nkuko byanemejwe n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RCAA 0018/13/CS rwaciwe ku wa 24/12/2014 n’Urukiko rw’Ikirenga, rwari hagati ya Harerimana Emmanuel (urega) na Sebukayire (uregwa) aho urwo Rukiko rwatanze umurongo ku nkiko zo hasi ruvuga ko mu gihe urubanza ruciwe rukagaragaza nyir’ubutaka uwo ariwe kandi bwanditswe ku w’undi muntu, ntacyabuza urukiko gutesha agaciro icyemezo cyahawe abatari ba nyir’ubutaka no gutegeka ko bwandikwa k’ubutsindiye. Urukiko rukuru rukaba rusanga ubutaka bubaruwe kuri UPI 4/01/10/01/515 ku mazina ya Ugiringabire PAPIAS butari ubwe ahubwo ari ubwa Mukamurigo Bernadette akaba ariwe bugomba kwandikwaho. C. Ku bijyanye n’indishyi z’ikurikiranarubanza n’igihembo cy’avoka [18] Madaleine Mukaruhakana yatanze ubujurire bwuririye ku bundi asaba indishyi kubera gushorwa mu manza na Mukamurigo Bernadette ndetse n'umwisengeneza we Ugiringabire Papias birengagije ko mafaranga yari kuyashora mu bikorwa byunguka hakaba hashize imyaka 13 yose ndetse n'ingwate yamuhaye agashaka kuyirigisa, akaba asaba urukiko kumutegeka
## Page 7
kumuha indishyi mboneza musaruro zibariwe ku nyungu ya 8% ku mwaka zingana na 6.240.000Frw, amafaranga y'ikurikirana rubanza angana na 1.000.000Frw. [19] Papias Ugiringabire avuga ko indishyi zikwiriye gutangwa na Mukaruhakana Madeleine akaziha Ugiringabire Papias kubera kumusiragiza mu manza ku maherere, akaba agomba kumuha indishyi z’akababaro zingana na 1,000,000Frw, Igihembo cy’Avocat kingana 2,000,000Frw ni ukuvuga 1,000,000 Frw kuri buri rwego ndetse akabamusubiza 40,000 Frw y’ingwate y’amagarama yatanze ajurira; [20] Madaleine Mukaruhakana avuga ko indishyi zisabwa na Ugiringabire Papias nta shingiro zahabwa kuko umutungo ashaka kwiha atabasha kugaragaza inkomoko yawo n'aho yakuye amafaranga yatumye awugeraho, ahubwo agashaka gufasha Mukamurigo Bernadette kurenza umutungo wari kuvamo ubwishyu yari yamuhaye. UKO URUKIKO RUBIBONA [21] Ingingo ya 111 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikiye ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza » al ya 2 yiyi ngingo ivuga ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe. Urukiko rushingiye ko Papias Ugiringabire yafatanije na Mukamurigo Bernadette bakiyandikishaho umutungo wari wahaweho Madeleine Mukaruhakana ingwate bigatuma izi manza zibaho bikaba ngombwa ko Madeleine Mukaruhakana yirukanka mu nkiko hakaba hashize imyaka itatu, rurasanga Papias Ugiringabire afatanije na Mukamurigo Bernadette ari bo bagomba kuryozwa indishyi z’ibyagiye ku rubanza, bakaba bategetswe kwishyura Madeleine Mukaruhakana indishyi z’ikurikiranarubanza z’amafaranga ibihumbi magana atatu (300.000frw); [22] Ibyo Madeleine Mukaruhakana asaba byo guhabwa indishyi mboneza musaruro zibariwe ku nyungu ya 8% ku mwaka hagendewe ko umwenda yagurije Mukamurigo umaze imyaka cumi n’itatu (13) urukiko rusanga bitasuzumirwa muri uru rubanza kuko ikiburanwaga ari ugutesha agaciro icyangombwa cy’ubutaka UPI 4/01/10/01/515 cyanditse kuri Papias Ugiringabire. Ikijyanye n’indishyi mboneza musaruro zibariwe ku nyungu ya 8% bikaba birebana n’urubanza Madeleine Mukaruhakana yaburanye na Mukamurigo Bernadette baburana umwenda. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO Urukiko Rukuru, [23] Rwemeye kwakira ikirego cy’ubujurire bwa Papias Ugiringabire rugisuzumye rusanga nta shingiro gifite. [24] Rutegetse ko imikirize y’urubanza RC 00085/2019/TGI/GIC rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gicumbi kuwa 13/07/2020 igumanye agaciro mu ngingo zarwo zose;
## Page 8
[25] Rutegetse ko Papias Ugiringabire na Mukamurigo Bernadette bafatanya kwishyura Madeleine Mukaruhakana indishyi z’ikurikiranarubanza z’amafaranga ibihumbi magana atatu (300.000frw).