URUGAGA RW’ABAVOKA v. MHAYIMANA

# URUGAGA RW’ABAVOKA v. MHAYIMANA

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2026-01-16 - Case/document no.: RADA00006/2024/CA - Collection: Court of Appeal

## Text

## Page 1

URUGAGA RW’ABAVOKA v. MHAYIMANA [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RADA00006/2024/CA (Ngagi, J. P.) 16 Mutarama 2026] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Ukureka ikirego – Ntacyabuza uwareze kwemererwa ukureka ikirego, mu gihe ukwemera k’undi muburanyi atari ngombwa. Incamake y’ikibazo: Mhayimana yararegeye Perezida wa Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire mu Rugaga rw’Abavoka, arega Abavoka batatu (3) ko bamusimbuye mu manza zitandukanye yaburaniraga BRALIRWA maze abasaba ko bamwishyura amafaranga avuga ko ahwanye n’imirimo yaramaze gukora kuri iyo dosiye. Komisiyo yatumije impande zombi ziritaba, ariko yo ibura amakuru yokwifashisha mu gufata icyemezo, biba ngombwa ko dosiye isubikwa bakazongera gutumizwa mu yindi nama. Iyo nama yaratumijwe ariko Mhayimana ntiyitaba ahubwo ku munsi w’inama aza kwandika inyandiko avuga ko atari bwitabe, kuko abona ko Komisiyo itacyubahiriza amategeko agenga umwuga. Abo yareze baritabye, hanzurwa ko Komisiyo ibumva igasuzuma niba ibyo baregwa nta makosa y’umwuga abirimo, maze mu bushishozi bwa Komisiyo isanga nta makosa y’umwuga bakoze. Muri iyo nama Komisiyo yafashe umwanzuro wo kuzatumiza Me Mhayimana akisobanura ku mpamvu yo kutitaba Komisiyo nta mpamvu, iri kosa niryo yaje guhanirwa, bituma atanga ikirego mu Rukiko Rukuru asaba ko giteshwa agaciro. Mu Rukiko Rukuru yaburanye agaragaza impamvu ikirego cye gishingiyeho zo kuba yarahamagajwe kandi yitaba mu nama imwe rukumbi yo ku wa 14/01/2022, ari nayo avuga ko harimo abakomiseri barangije manda, batari bujuje n’umubare wa ngombwa (quorum), kandi icyemezo kigasinywaho n’abakomiseri batari muri iyo nama. Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda ruvuga ko abari bagize Komisiyo bari bafite ububasha, ko Urega atavuga ko yafatiwe icyemezo n'abakomiseri batari mw'iburanisha kandi yamaze kwemeza mu ngingo ya mbere ko iyi Komisiyo itakibaho. Ruvuga kandi ko kuba Urega yaremeye kwisobanura imbere y’iyo Komisiyo byumvikana ko yari yemeye ko abayigize bagomba kumwumva. Ibyo Urega avuga ko Komisiyo yabaye umushinjacyaha, umuburanyi n’umucamanza nta shingiro bifite kubera ko Komisiyo ishinzwe imyitwarire, ari narwo rwego rufite ububasha bwo gukurikirana imyitwarire y’Abavoka ndetse no kubahana. Nyuma yo kumva impande zombi, Urukiko Rukuru rwasanze Urega n’Uregwa batumvikana ku itariki Komisiyo ishinzwe imyitwarire y’Abavoka yateraniyeho, rushingiye ku kuba Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda rutagaragaza inama n’imwe yateranye mu buryo bukurikije amategeko, igafatira icyemezo Mhayimana, rwemeje ko icyo cyemezo gikuweho, rutegeka Urugaga rw’Abavoka kumwishyura amafaranga y’ibyakoresjhejwe mu rubanza. Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda rwajuririye muri uru Rukiko rw’Ubujurire, ariko urubanza rugitangira kuburanishwa ruvuga ko ruretse iki kirego cy’ubujurire yari yatanze rushingiye ku ngingo ya 122 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi. Mhayimana avuga ko ari uburenganzira bwarwo bwo kureka ikirego cy’ubujurire rwatanze. Incamake y’icyemezo: Ntacyabuza uwareze kwemererwa ukureka ikirego, mu gihe ukwemera k’undi muburanyi atari ngombwa. Ukureka ikirego kuremewe.

## Page 2

Amategeko yashingiweho: Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 122 n’iya 124. Nta manza zifashishijwe: Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku wa 27/01/2022, Me Mhayimana Isaïe yahanishijwe igihano cyo kwihanangirizwa mu cyemezo nimero 001/CD/2022 cyafashwe na Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire y’Abavoka mu Rwanda. Icyo cyemezo ni cyo Mhayimana Isaïe yajuririye mu Rukiko Rukuru asaba ko gikurwaho. [2] Icyo cyemezo cyafashwe biturutse ku kuba ku wa 11/08/2021, Mhayimana Isaïe yararegeye Perezida wa Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire arega Abavoka 3 ari bo: Me Mitali Calvin, Me Asiimwe Frank na Me Munyentwali Calvin, abarega ko bamusimbuye mu manza zitandukanye yaburaniraga BRALIRWA maze abasaba ko bamwishyura amafaranga angana na 12.980.000Frw kuko avuga ko ahwanye n’imirimo yaramaze gukora kuri iyo dosiye. [3] Ku wa 11/06/2021, Mhayimana Isaïe yatumijwe kwitaba Komisiyo ndetse hatumizwa n’abo yaregaga bose maze bose baritaba ariko Komisiyo ntiyashobora kubona amakuru yose yayifasha gufata umwanzuro maze biba ngombwa ko dosiye isubikwa bakazongera gutumizwa mu yindi nama. Ku wa 22/10/2021, Mhayimana Isaïe yongeye gutumizwa muri Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire y’Abavoka maze ntiyitaba ahubwo ku munsi w’inama aza kwandika inyandiko avuga ko atari bwitabe kuko abona ko Komisiyo itacyubahiriza amategeko agenga umwuga ariko kubera ko abo arega bari bitabye hanzurwa ko Komisiyo ibumva igasuzuma niba ibyo baregwa nta makosa y’umwuga abirimo maze mu bushishozi bwa Komisiyo isanga nta makosa y’umwuga bakoze kuko bajya mu rubanza Mhayimana Isaïe avuga ko bamusimbuyemo babanjije kumumenyesha ndetse na BRALIRWA yaburaniraga ikamusaba gukora ama facture y’imanza yaburanye ariko agatanga zimwe izindi ntazibahe, bityo ntibamwishyure. Kuri uwo munsi, Komisiyo yafashe umwanzuro wo kuzatumiza Me Mhayimana Isaïe akisobanura ku mpamvu yo kutitaba Komisiyo nta mpamvu, iri kosa niryo yaje guhanirwa, ari nacyo cyemezo asaba ko giteshwa agaciro. [4] Impamvu Me Mhayimana Isaïe yashingiyeho asaba ko icyemezo nimero 001/CD/2022 cyafashwe na Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire y’Abavoka mu Rwanda gikurwaho, ni uko: - abagize Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire bamufatiye icyemezo bari bararangije manda; - icyemezo cyafashwe na Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire itari yujuje umubare utegetswe; - bamwe mu bafashe icyemezo kimuhana batabaye mu iburanisha rimwe rukumbi ryabaye ku wa 14 Mutarama 2022; - Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire yabaye icyarimwe umushinjacyaha, umuburanyi n’umucamanza, nyamara ibyo bintu bibujijwe n’Itegeko Nshinga; - hatubahirijwe imihango n’ibihe byo gukurikirana ikosa biteganywa n’itegeko; - kutitaba mu rubanza warezemo ubwayo bifatwa nk’ikosa rihanirwa ryo gusuzugura inzego, cyane cyane ku kibazo wagaragaje ko utakigikurikiranye. [5] Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda ruvuga ko abari bagize Komisiyo bari bafite ububasha nk’uko bigaragazwa n’urubanza rwatanze umurongo kuri icyo kibazo, ko kandi Urega atavuga ko yafatiwe

## Page 3

icyemezo n'abakomiseri batari mw'iburanisha kandi yamaze kwemeza mu ngingo ya mbere ko iyi Komisiyo itakibaho. Ku bijyanye n’umubare wa ngombwa wari ukenewe kugira ngo Komisiyo iterane mu buryo bukurikije amategeko (quorum) uhagarariye Urugaga rw’Abavoka avuga ko kuba urega yaremeye kwisobanura imbere y'iyo Komisiyo byumvikana ko yari yemeye ko abayigize bagomba kumwumva. Avuga kandi ibyo urega avuga ko Komisiyo yabaye umushinjacyaha, umuburanyi n’umucamanza nta shingiro bifite kubera ko Komisiyo ishinzwe imyitwarire, ari narwo rwego rufite ububasha bwo gukurikirana imyitwarire y'Abavoka ndetse no kubahana. Ku bijyanye n’imihango n’ibihe urega avuga ko bitubahirijwe, uhagarariye Urugaga rw’Abavoka avuga ko Urugaga rutumva imihango yirengagijwe mu gihe urega azi neza ko yanze kuza gutanga amakuru ku kirego yari yayishyikirije. Naho ku kibazo cyo kumenya niba kutitaba bigomba gufatwa nk’ikosa rihanirwa, uhagarariye Urugaga rw'Abavoka avuga ko kutitaba Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire ari ikosa rikomeye kandi riteganyijwe n'amategeko y'Urugaga cyane cyane mu ngingo ya 72 ku bijyanye n'amakosa. [6] Mu iburanisha ry’urubanza mu Rukiko Rukuru, urwo Rukiko rwasanze urega n’uregwa batumvikana ku itariki Komisiyo ishinzwe imyitwarire y’Abavoka yateraniyeho, kuko Mhayimana Isaïe yavuze ko yahamagajwe kandi yitaba mu nama imwe rukumbi yo ku wa 14/01/2022, ari nayo avuga ko harimo abakomiseri barangije manda, batari bujuje n’umubare wa ngombwa (quorum), kandi icyemezo kigasinywaho n’abakomiseri batari muri iyo nama, mu gihe uhagarariye Urugaga rw’Abavoka we yavuze ko inama ya Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire yasuzumye ikosa Mhayimana Isaïe yakurikiranyweho akanarihanirwa yateranye ku wa 27/01/2022. Ibi byatumye Mhayimana Isaïe asaba ko Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda rwagaragaza ko iyi nama yayitumiwemo, hakagaragazwa n’inyandikomvugo yayo, bitaba ibyo icyemezo kigateshwa agaciro kuko cyaba cyarafashwe atabanje guhamagazwa ngo yisobanure nk’uko amategeko abiteganya. [7] Mu rubanza RAD00012/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 12/04/2024, urwo Rukiko rushingiye ku kuba Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda rutagaragaza inama n’imwe yateranye mu buryo bukurikije amategeko, igafatira icyemezo Mhayimana Isaïe, rwemeje ko icyemezo nimero 001/CD/2022 cyafashwe na Komisiyo Ishinzwe Imyitwarire y’Abavoka mu Rwanda ku wa 27/01/2022 gihanisha Avoka Mhayimana Isaïe igihano cyo kwihanangirizwa, gikuweho, rutegeka Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda (RBA) guha Me Mhayimana Isaïe 1.000.000Frw y’igihembo cya Avoka, 100.000 Frw y’ikurikiranarubanza, 40.000Frw yishyuye abahesha b’inkiko, 40.000 yatanzeho ingwate y’amagarama. [8] Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda rwajuririye uru Rukiko, ubujurire bwarwo bwandikwa kuri RADA00006/2024/CA. Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 15/01/2026, Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda ruhagarariwe na Me Ngabo Muhirwa Audace, naho Mhayimana Isaïe ahagarariwe na Me Abijuru Emmanuel afatanyije na Me Umurerwa Christine. Iburanisha rigitangira, Me Ngabo Muhirwa Audace yabwiye Urukiko ko uwo ahagarariye aretse ikirego cy’ubujurire yari yatanze muri uru Rukiko ashingiye ku ngingo ya 122 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO 1. Kumenya niba Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda rwakwemererwa ukureka ikirego rwatanze gifite RADA00006/2024/CA [9] Me Ngabo Muhirwa Audace, uhagarariye Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda, ashingiye ku ngingo ya 122 y’Itegeko N⁰ 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru avuga uwo ahagarariye aretse ikirego cy’ubujurire gifite RADA00006/2024/CA yari yatanze muri uru Rukiko. [10] Me Abijuru Emmanuel na Me Umurerwa Christine bahagarariye Mhayimana Isaïe bavuga ko ari uburenganzira bwabo kureka ikirego cy’ubujurire batanze.

## Page 4

UKO URUKIKO RUBIBONA [11] Ingingo ya 122 y’Itegeko N⁰ 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ibukurikira: kureka ikirego ni ukwiyambura ububasha bwo kuburana. Bijyana no kwiyambura uburenganzira umuntu yari afite bwo gukomeza gukurikirana icyo kirego. Ukwemera k’undi muburanyi si ngombwa. [12] Nk’uko byavuzwe haruguru, mu iburanisha ry’urubanza ku wa 15/01/2026, Me Ngabo Muhirwa Audace yabwiye Urukiko ko uwo ahagarariye aretse ikirego cy’ubujurire yari yatanze muri uru Rukiko ashingiye ku ngingo ya 122 y’Itegeko No 22/2018 ryavuzwe haruguru. [13] Hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 122 y’Itegeko N⁰ 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru, Urukiko rurasanga nta cyabuza Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda kwemererwa ukureka ikirego rwatanze muri uru Rukiko cyanditse kuri RADA00006/2024/CA, cyane ko itegeko riteganya ko ukwemera k’undi muburanyi atari ngombwa. 2. Kumenya niba amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka asabwa mu rubanza afite ishingiro [14] Abahagarariye Mhayimana Isaïe bashingiye ku ngingo ya 24 y’Itegeko N⁰ 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryavuzwe haruguru basaba Urukiko rw’Ubujurire gutegeka Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda kumwishyura 2.000.000Frw y’igihembo cya Abavoka bamuburaniye na 500.000Frw y’ikurikiranarubanza, yose hamwe akaba 2.500.000Frw. [15] Uhagarariye Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda avuga ko nk’abanyamuryango b’Urugaga niba hari byo Urugaga rwemeye guhara, nabo bagombye kugira icyo bigomwa, ariko ko niba bidashoboka, ibindi yabiharira Urukiko mu bushishozi bwarwo. UKO URUKIKO RUBIBONA [16] Ingingo ya 124, igika cya kabiri, y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryibukijwe haruguru, iteganya ibikurikira: uretse ikirego cyangwa urubanza ashobora gucibwa amafaranga y’amagarama cyangwa igihembo cya Avoka n’andi yose yatanzwe n’uwo yari yareze mu gukurikirana urubanza. [17] Urukiko rushingiye ku ngingo ya 124 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryibukijwe haruguru, rurasanga amafaranga y’igihembo cya Avoka n’ikurikiranarubanza, Mhayimana Isaïe asaba, akwiye kuyahabwa, kuko uru rubanza rwatumye ashaka Abavoka bo kumuhagararira, ariko ayo asaba ni menshi hakurikijwe ibyakozwe ku rubanza, bityo mu bushishozi bwarwo, rumugeneye amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana abiri (200.000Frw) y’ikurikiranarubanza, agomba gutangwa n’Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [18] Rwemeye ukureka ikirego RADA00006/2024/CA byasabwe n’Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda. [19] Rutegetse Urugaga rw’Abavoka mu Rwanda kwishyura Mhayimana Isaïe amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000Frw) y’igihembo cya Avoka n’amafaranga ibihumbi magana abiri (200,000Frw) y’ikurikiranarubanza.