IMIRONGO Y'URUKIKO RUKURU - HCCIC - No1 - KANAMA - UKUBOZA - 2025
The High Court's special bench for international and cross-border crimes established binding principles on the timing and effect of guilty pleas, appellate obligations, double jeopardy, sentencing discretion, evidentiary standards, and procedural requirements, mandating uniform application across subordinate courts.
Source-derived case information.
- Parties
- Prosecution: Ubushinjacyaha; Defendant: Various Defendants (e.g., SHUMBUSHO Claude, NYIRABAHUTU Bernadette, NGEZENUBWO Jean, DUSABIMANA Emmanuel alias NKUNDIYE, etc.)
- Court
- High Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 31 December 2025
- Procedural Posture
- Criminal Appellate (international and Cross Border Crimes) / Precedent Summary and Legal Principles From Multiple High Court and Court of Appeal Decisions
- Outcome
- Binding legal principles and precedents established for lower courts; not a single-party disposition.
- Legal Topics
- Plea of Guilt and Its Timing, Appellate Obligations and Grounds, Non Bis in Idem (double Jeopardy), Sentencing and Mitigation, Appeal on Sentence Only, Second Appeal on Non Existent Law, Evidentiary Value of Witness Statements, Discretion in Mitigation, Value of First Time Plea in Appeal, Genocide and Related Crimes, Standard of Proof, Witness Credibility, Victim and Related Witness Testimony, Court Ordered Investigations
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Ubushinjacyaha
Prosecution
Various Defendants (e.g., SHUMBUSHO Claude, NYIRABAHUTU Bernadette, NGEZENUBWO Jean, DUSABIMANA Emmanuel alias NKUNDIYE, etc.)
Defendant
Procedural Posture
Criminal Appellate (international and Cross Border Crimes) / Precedent Summary and Legal Principles From Multiple High Court and Court of Appeal Decisions
Legal Issues
- 1 When does a guilty plea benefit the accused?
- 2 What are the obligations of an appellant?
- 3 How is non bis in idem applied?
Ratio Decidendi
The High Court's special bench for international and cross-border crimes established binding principles on the timing and effect of guilty pleas, appellate obligations, double jeopardy, sentencing discretion, evidentiary standards, and procedural requirements, mandating uniform application across subordinate courts.
Court Disposition
Binding legal principles and precedents established for lower courts; not a single-party disposition.
Orders
- All subordinate courts must apply these precedents in relevant cases.
- Parties and advocates are directed to reference these principles in argument and judgment.
Full Case Text
Judgment text and source record
194 paragraphs
# IMIRONGO Y'URUKIKO RUKURU - HCCIC - No1 - KANAMA - UKUBOZA - 2025
- Source: Amategeko - Section: Court Precedents - Date: 2025-12-31 - Collection: High Court
## Text
## Page 1
1
Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byamuka imbibi.
Nyanza, Ukuboza 2025
AGATABO Nº 1
## Page 2
2
## Page 3
3
ISHAKIRO ISHAKIRO........................................................................................................................................ 3 IJAMBO RY’IBANZE.......................................................................................................................4 I. IRIBURIRO ...........................................................................................................................5 II. IMANZA ZASHINGIYE KU MIRONGO IMENYEREWE..................................................... 6 2.1 Igihe kwemera icyaha kugirira akamaro uregwa...................................................................... 6 2.2. Inshingano z’ujurira...................................................................................................................8 2.3. Ihame ryo kudahanirwa kabiri icyaha kimwe [le Principe de non bis in idem]....................... 11 2.4. Kongera kugabanya igihano mu bujurire mu gihe uregwa yakigabanyirijwe bihagije ........... 14 2.5. Kugabanya igihano mu bujurire mu gihe impamvu zabwo nta shingiro. ............................... 18 2.6. kujuririra kugabanyirizwa igihano gusa .................................................................................. 23 2.7. Iyakirwa ry’ubujurire bwa kabiri mu gihe bivugwa ko bushingiye ku icibwa ry’urubanza hashingiwe ku itegeko ritariho. ......................................................................................................29 2.8. Agaciro gahabwa ikimenyetso cy’intangabuhamya mu manza nshinjabyaha ...................... 30 2.9. Kudategekwa kugabanya igihano n’iyo impamvu nyoroshyacyaha zakwemezwa n’urukiko.
32 2.10. Akamaro ko kwemera icyaha bwa mbere mu bujurire ......................................................... 35 2.11. Kudahamwa icyarimwe n’icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside.................................................................... 38 2.12. Ibishingirwaho ngo umucamanza ahamye uregwa icyaha ..................................................40 2.13. Agaciro k’imvugo z’abatangabuhamya bafite icyo bapfa n’ukurikiranwe ............................ 43 2.14. Ireme ry’ubuhamya butanzwe n’abakorewe icyaha n’abo bafitanye isano ......................... 45 2.15. Gusaba urukiko gukora iperereza cyangwa kubaza abatangabuhamya. ........................... 47 III. UMWANZURO .................................................................................................................... 50
## Page 4
4
IJAMBO RY’IBANZE u rwego rwo gukomeza kubaka ubutabera bushingiye ku mirongo yatanzwe hagamijwe gufata abantu kimwe ku buryo abahuje ibibazo babona ibisubizo bisa no kwirinda imanza zitari ngombwa mu nkiko runejejwe no kubagezaho ku nshuro ya mbere imirongo yatanzwe mu manza rwaciye Abab bashinjacyaha hatsi mu nkiko basabwe kujya bayisoma kugira ngo twese hamwe dufatanye guteza imbere no gushimangira umuco wo gutanga ibisubizo bimwe ku bibazo
Tuboneyeho kandi gusaba ababuranyi (Abashinjacyaha n’Abavoka) kuburana bifashishije iyi mirongo nk’ikimenyetso gihamya ukuri kw’ibyo bavuga igihe basanze bihuje n’ibivugwa mu manza ziri muri iyi nyandiko. Turasaba Abacamanza kwita kuri iyi mirongo mu manza baca tunabibutsa ko batemerewe kunyuranya nayo kimwe n’indi yatanzwe n’izindi nkiko uko zigenda zisumbana nk’uko biteganywa mu mabwiriza ya Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga N° 0001/2021 yo ku wa 15 Werurwe 2021 yerekeye itangazwa ry’ibyemezo by’inkiko. Tuboneyeho kandi ko igihe sanze haratanzwe umurongo temeranya nawo ku kibazo runaka kandi kaba hatirwa kuwukurikiza hashingiwe ku mahame agenga imicire y’imanza zishingiye ku mirongo yatanzwe mu manza (Precedents) jya ibuka kubiregera Urukiko rw’Ikirenga kugira ngo nk’uko biteganywa n’ingingo ya 65 n 73 z’
Turabashimiye. MUHIMA Antoine Perezida w’Urugereko
1 Muri aka gatabo, ijambo “Urugereko” rikoreshwa mu mwanya wo kuvuga “Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi”.
## Page 5
5
I. IRIBURIRO
Aka gatabo gakubiyemo imanza 15 z’inshinjabyaha zagendeye ku mirongo isanzwe imenyerewe zaciwe n’Urugereko hagati y’ukwezi kwa Kanama n’Ukuboza 2025.
Nubwo kagaragaramo imanza 15, ntabwo ari zo zonyine Urugereko rumaze guca zagendeye ku mirongo yatanzwe n’inkiko cyangwa se zatanze imirongo, ahubwo ni uko aribwo bwa mbere Urugereko rusohoye imirongo yarwo mu gatabo kihariye kuko indi mirongo yagiye isohoka mu tundi dutabo nk’utw’Urukiko Rukuru.
## Page 6
6
II. IMANZA ZASHINGIYE KU MIRONGO IMENYEREWE 2.1 Igihe kwemera icyaha kugirira akamaro uregwa. 1.Ukwemera icyaha - ukwemera icyaha kugira agaciro - ni ugukozwe byibura mbere y’uko iburanisha ku rwego rwa mbere ripfundikirwa, kudashidikanywaho, kandi uwemera agaragaza ko yumva uburemere bw’ibikorwa yemera n’ingaruka zabyo, abyicuza, abisabira imbabazi no kuba yiteguye gusubiza ibyo yangije uko abitegerejweho. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza Nº RPA/GEN 00075/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 25/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na SHUMBUSHO Claude, (igika cya 12). Ikibazo cyasuzumwe: Ni ukuhe kwemera icyaha gushobora kugirira akamaro uregwa? Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 59, agace ka mbere 1˚ n’aka 3˚, y’Itegeko n˚ 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange; Mu gace kayo ka mbere (1˚), iyo ngingo iteganya ko: “Umucamanza ashobora kugabanya ibihano nk’iyo ushinjwa, mbere yo gukurikiranwa, yemeye icyaha akagisabira imbabazi uwo yakoreye icyaha n’umuryango nyarwanda mu buryo budashidikanywaho, akicuza kandi akishyura ibyo yangije nk’uko bari babimutegerejeho’’. Agace kayo ka gatatu (3˚) iteganya ko: “Umucamanza ashobora kugabanya ibihano nk’iyo ushinjwa, mu ntangiriro z’iburanisha ku rwego rwa mbere, ushinjwa yireze akemera icyaha mu buryo budashidikanywaho. Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Ukwemera icyaha kugira agaciro gashobora gutuma uregwa agabanyirizwa igihano iyo gukozwe byibura mbere y’uko iburanisha ku rwego rwa mbere ripfundikirwa, kudashidikanywaho, kuba uwemera agaragaza ko yumva uburemere bw’ibikorwa yemera n’ingaruka zabyo, abyicuza, abisabira imbabazi no kuba yiteguye gusubiza ibyo yangije uko abitegerejweho.
## Page 7
7
Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPA 0343/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 27/02/2015, haburana Ubushinjacyaha na MPIRANYA Boniface, (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00203/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/01/2025 haburana Ubushinjacyaha na NTAKIRUTIMANA Aboubakar, (Igika cya 16). Urubanza Nº RPA 00060/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 04/04/2022 haburana Ubushinjacyaha na NSABIMANA Callixte alias Sankara n’abandi, (igika cya 136). Urubanza Nº RPAA 00229/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025 Ubushinjacyaha buburana na NIYOMUGABO Patrick (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00853/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025 Ubushinjacyaha buburana na NIYONSENGA Alexandre (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00216/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na SIBOMANA Etienne (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 01223/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na TURACYAYISENGA Yves (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00973/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/10/2025 haburana Ubushinjacyaha na NKUNDIMANA Abdulkarim (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00387/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025 Ubushinjacyaha buburana na NSENGIMANA Tuyishime (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00992/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025 Ubushinjacyaha buburana na MICOMYIZA Christophe (igika cya 24). Urubanza Nº RPAA 01106/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUVUNYI Eric (igika cya 20).
## Page 8
8
Urubanza Nº RPAA 00597/2022CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABIYAKARE Gilbert n’abandi (igika cya 21). Urubanza Nº RPAA 00801/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABIYAKARE Gilbert n’abandi (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00801/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na KAYANDA Etienne n’undi (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00507/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na MBARUSHIMANA Colonel (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00385/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUSERUKA Marc, (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00048/2020/CA rwaciwe n’Urukikor rw’Ubujurire ku wa 26/05/2022, Ubushinjacyaha buburana na BIMENYIMANA Jean Paul, (Igika cya 26), Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza Nº RPA 00060/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 04/04/2022, haburana Ubushinjacyaha na NSABIMANA Callixte alias SANKARA n’abandi, kuko arirwo rubanza rwasobanuye byimbitse ingingo ya 59 (1º&3º) y’Itegeko n˚ 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, kuva aho iri tegeko ritangarijwe. 2.2. Inshingano z’ujurira. 2.Impamvu z’ubujurire – inshingano z’ujurira - ujurira agomba kugaragaza ikosa ryakozwe mu rubanza rujuririrwa, akagaragaza amategeko ashingiraho n’ibimenyetso bihamya ko ibyo avuga ari ukuri. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza Nº RPA/GEN 00128/2024HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 16/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYIRABAHUTU Bernadette, (igika cya 15).
## Page 9
9
Ikibazo cyasuzumwe: Ese umuburanyi ashobora kujurira avuga gusa ko atemera imikirize y’Urukiko rubanza? Ingingo z’amategeko umurongo ushingiyeho : Ingingo ya 183, agace ka gatanu n’aka gatandatu y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Ubujurire bukorwa mu buryo bw’umwanzuro utanga ikirego, ugizwe n’urutonde rw’inenge z’urubanza zisabirwa gukosorwa n’ibindi bibazo bigomba gusuzumwa, ibisobanuro kuri buri nenge cyangwa kuri buri kibazo bigaragaza amakosa yakozwe n’uburyo agomba gukosorwa, hashingiwe ku mategeko n’ibimenyetso n’igisabwa Urukiko”. Ingingo ya 150, agace ka 5 n’aka 6 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ibikurikira: “Ubujurire bukorwa mu buryo bw’umwanzuro utanga ikirego, ugaragaza; 5° urutonde rw’inenge z’urubanza zisabirwa gukosorwa n’ibindi bibazo bigomba gusuzumwa; 6ºibisobanuro kuri buri nenge cyangwa kuri buri kibazo bigaragaza amakosa yakozwe n’uburyo agomba gukosorwa hashingiwe ku mategeko n’ibimenyetso n’igisabwa urukiko”. Ingingo ya 4 y’Itegeko N°062/2024 ryo ku wa 20/06/2024 rigenga ibimenyetso iteganya ko “urega cyangwa utanze ikibazo agaragaza ikimenyetso cy’ibyo aregera cyangwa asaba. Uwiregura agaragaza ikimenyetso gishyigikira ukwiregura kwe. Icyakora, umucamanza cyangwa ukemura ikibazo ashobora gutegeka umuburanyi cyangwa umwe mu bafitanye ikibazo cyangwa undi muntu gutanga cyangwa kwerekana ikimenyetso afite.” Umurongo watanzwe : Uwajuriye afite inshingano yo kugaragaza ukwibeshya kwakozwe n’Urukiko rubanza gushingiye ku mategeko cyangwa ku byabaye kwatumye urubanza rujuririrwa rucibwa nabi cyangwa kwatuma ruta agaciro. Iyo atabikoze ubwo bujurire burakirwa, urukiko rukemeza ko nta shingiro bufite.
## Page 10
10
Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPAA/GEN 00006/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na 2Lt. Henri Jean-Claude SEYOBOKA (igika cya 24,43). Urubanza Nº RPAA/Gén 00002/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUDAHERANWA Jean de Dieu bakunze kwita Mudage (igika cya 47). Urubanza Nº RCAA 00071/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/10/2025, MUSABYIMANA Alain Fulgence n’abandi baburana na Abazungura ba NDINDAYINO Beatrice n’abandi (igika cya 50,63). Urubanza Nº RPAA 00562/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDACYAYISENGA Achel (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00372/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIZEYIMANA Felicien (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00801/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na KAYANDA Etienne n’undi (igika cya 27). Urubanza Nº RCOMAA 00036/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/10/2025, ALBERT SUPPLY RWANDA Ltd aburana na GMK ARCHITECTURE Ltd (igika cya 50). Urubanza Nº RPAA 00230/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/09/2024, haburana Ubushinjacyaha na RUDABARI Claver (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00194/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/07/2022, haburana Ubushinjacyaha na NDAYISHIMIYE Emmanuel alias Shema (igika cya 18)
## Page 11
11
Urubanza Nº RPAA 00616/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/11/2022, haburana Ubushinjacyaha na NSANZUWERA Aphrodis (igika cya 23). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza Nº RPAA 00194/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/07/2022, haburana Ubushinjacyaha na NDAYISHIMIYE Emmanuel alias Shema (igika cya 18) kuko arirwo rwaciwe mbere. 2.3. Ihame ryo kudahanirwa kabiri icyaha kimwe [le Principe de non bis in idem] 3.Imanza z’inshinjabyaha – ihame ry’uko nta muntu ushobora guhanirwa kabiri icyaha kimwe (Principe de ‘non bis in idem') – kugira ngo kwireguza ihame ry’uko ntawe ushobora guhanirwa kabiri icyaha kimwe bigire ishingiro, ubiburanisha agomba kugaragaza ikimenyetso cy’uko ibikorwa bigize icyaha akurikiranweho ari bimwe n’ibyo yakurikiranweho mbere kandi akabicirirwaho urubanza harebwe abo byakorewe, kamere yabyo, igihe n’ahantu iyo myitwarire akurikiranweho yayigiriye. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPA/GEN 00100/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 25/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NGEZENUBWO Jean (Igika cya 15). Ikibazo cyasuzumwe: kumenya niba umuntu yahanirwa icyaha cya Jenoside yagizweho umwere n’inkiko Gacaca.
Ingingo z’amategeko n’ibitabo by’abahanga umurongo ushingiyeho: Ingingo z’amategeko:
Ingingo ya 14 agace ka 7 y’Amasezerano mpuzamahanga yerekeye uburenganzira mu by’imbonezamubano no mu bya politiki (1966) iteganya ko: “[N]ta muntu ushobora gukurikiranwa cyangwa guhanirwa icyaha yahanaguweho cyangwa icyaha yakatiweho burundu mu rubanza rudasubirwamo hakurikijwe amategeko n’imiburanishirize y’imanza zishinja ibyaha bya buri gihugu”.
## Page 12
12
Ingingo ya 7 y’itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, iteganya ko: “[N]ta muntu ushobora guhanwa inshuro zirenze imwe ku cyaha kimwe nyir’izina yakoze”.
Ibitabo by’abahanga:
Abahanga mu mategeko bitwa Thierry Garé na Catherine Ginestet, mu gitabo cyabo bise “Droit Pénale et Procédure Pénale”, basobanura ko ihame ryitwa “principe non bis in idem” risobanura ko nta muntu ushobora gukurikiranwa no guhanwa kabiri ku cyaha kimwe hashingiwe ku bikorwa bimwe.2
Umuhanga mu mategeko witwa François Fourment, mu gitabo cye yise “Procédure Pénale”, asobanura ko iryo hame rikurikizwa gusa iyo ibikorwa bigize icyaha uregwa yakurikiranweho mbere ari nabyo yongeye gukurikiranwaho ubwa kabiri.3
Umurongo imanza zihuriyeho: Kugira ngo kwireguza ihame ry’uko ntawe ushobora guhanirwa kabiri icyaha kimwe bigire ishingiro, ubiburanisha agomba kugaragaza ikimenyetso cy’uko ibikorwa bigize icyaha akurikiranweho ari bimwe n’ibyo yakurikiranweho mbere kandi akabicirirwaho urubanza harebwe abo byakorewe, kamere yabyo, igihe n’ahantu iyo myitwarire akurikiranweho yayigiriye. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza no RPAA/GEN 00003/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/10/2021, Ubushinjacyaha buburana na SEBAGABO Julienne, (Igika cya 21-22); MICT-14- 79, Prosecutor v. Naser Oric, Decision of 17 February 2016 on an application for leave to appeal the single judge's decision of 10 december 2015, para.11;
2 Le principe de “non bis in idem” signifie qu’une personne ne peut pas être poursuivie et a fortiori jugée deux fois pour les mêmes faits”, par Thierry Garé na Catherine Ginestet, Droit Pénale et Procédure Pénale, Dalloz, 4 ème édition, 2006, p.384. 3 Le principe “non bis in idem” n’opère cependant qu’en cas d’identité de faits entre la poursuite initiale et la nouvelle poursuite”, par François Fourment, Procédure Pénale, Larcier, 14 ème édition, 2015, p.343.
## Page 13
13
Urubanza Nᵒ RPA/GEN 00025/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 12/12/2024, Ubushinjacyaha buburana na GATWA Vincent na bagenzi be, (igika cya 15); Urubanza Nᵒ RPA/GEN 00048/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 03/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na SINSEBYIMANA Innocent, (igika cya 20-21); Urubanza RPA/GEN 00074/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 05/06/2025, Ubushinjacyaha buburana na VUGUZIGA Michel, (igika cya 13); Urubanza NO RPA/GEN 00073/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 03/04/2025, Ubushinjyacyaha buburana na RUTAGIRAGAHU Emmanuel (igika cya 14), Urubanza NO RPA/GEN 00046/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 17/07/2025, Ubushinjyacyaha buburana na NSABIYAREMYE Innocent alias GATEGABONDO, (igika cya 16), Urubanza No RPA/GEN 00050/2023/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/04/2024, Ubushinjacyaha buburana na URINZWENIMANA Anastase (igika cya 14). Urubanza N° RPA/GEN 00095/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 17/07/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUSHIRABWOBA Appolinaire (igika cya 13), Urubanza No RPA/GEN 00092/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 17/07/2025, Ubushinjyacyaha buburana na NTEZIMANA Elysé (igika cya 13), Urubanza N° RPA/GEN 00093/2024/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa
## Page 14
14
08/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na RUTAGAYISASO Pierre Damien n’undi (igika cya 15). Urubanza Nº RPA/GEN 00039/2021/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 31/03/202, haburana Ubushinjacyaha na URAYENEZA Gerard na bagenzi be, (igika cya 224). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza no RPAA/GEN 00003/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/10/2021, Ubushinjacyaha buburana na SEBAGABO Julienne kuko rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire. 2.4. Kongera kugabanya igihano mu bujurire mu gihe uregwa yakigabanyirijwe bihagije 4.Kongera kugabanya igihano mu bujurire - uregwa ntiyongera kugabanyirizwa ibihano, iyo mu bujurire Urukiko rusanga yarabigabanyirijwe bihagije, harebwe uburemere bw’icyaha n’uburyo icyaha cyakozwemo, kandi ntacyo runenga urubanza rwajuririwe. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza Nº RPA/GEN 00092/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 07/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na DUSABIMANA Emmanuel alias NKUNDIYE, (igika cya 9). Ikibazo cyasuzumwe: Ese uwagabanyirijwe ibihano mu nkiko zibanza yakongera kugabanyirizwa mu bujurire? Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 49, igika cya mbere y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange, iteganya ko «Umucamanza atanga igihano akurikije uburemere bw'icyaha, ingaruka icyaha cyateye, impamvu zatumye agikora, uko uwagikoze yari asanzwe yitwara, imibereho ye bwite n’uburyo icyaha cyakozwemo».
Umurongo imanza zihuriyeho: Uregwa ntiyongera kugabanyirizwa ibihano, iyo mu bujurire Urukiko rusanga yarabigabanyirijwe bihagije, harebwe uburemere bw’icyaha n’uburyo icyaha cyakozwemo.
## Page 15
15
Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPA 0249/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/11/2016, haburana Ubushinjacyaha na NTEZIRYAYO Emmanuel (Icyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, V.2, Mata, 2018, p.120-121). Urubanza Nº RPA 0129/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 7/03/2014, Ubushinjacyaha buburana na MPITABAKANA (Icyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, V. 2, Ukwakira 2014. p.127). Urubanza Nº RPAA 00638/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/10/2022, haburana Ubushinjacyaha na NDAGIJIMANA Jean Claude (Igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 01101/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na BYIRINGIRO Pacifique (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00330/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/01/2025, haburana Ubushinjacyaha NYABYENDA Evariste, igika cya 22. Urubanza Nº RPA 00071/2018/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 07/06/2019, haburana Ubushinjacyaha na NDORIMANA Emmanuel n’abandi (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00525/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NSENGIYUMVA Thomas (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00222/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 15/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na HABIMANA Jean Pierre (igika cya 11). Urubanza Nº RPAA 00468/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na MBONIGABA Juvenal (igika cya 21). Urubanza Nº RPAA 00316/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NYIRAMARIRO Claudette (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00224/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NYIRANDIMUBANZI Florida n’undi (igika cya 19).
## Page 16
16
Urubanza Nº RPAA 00323/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NZAYISENGA Robert n’undi (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00204/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na SENYANA BUNANE n’undi (igika cya 33). Urubanza Nº RPAA 00165/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na UWIMANA Faida (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00984/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na KAREMERA Jean Bosco (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00629/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na KAMUHANDA Rachidi (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 01363/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na AHISHAKIYE Samuel (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 00916/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na ITANGISHAKA Eric (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 01037/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na NIZEYIMANA Alphonse (igika cya 21). Urubanza Nº RPAA 01356/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na NSABIMANA David (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 01263/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na SIBOMANA Sadiki (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00410/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NIWEMUGENI Hilarie (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 01317/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na KOMEZUSENGE Evariste (igika cya 42). Urubanza Nº RPAA 01412/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025 Ubushinjacyaha buburana na NDIZEYE Dieudonné (igika cya 16).
## Page 17
17
Urubanza Nº RPAA 00893/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NGIRINSHUTI Manasseh (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 01126/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na KUBWIMANA Alphonse (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 01395/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MURANGWA Françoise (igika cya 31). Urubanza Nº RPAA 01023/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDAGIJIMANA Félicien (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 01041/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na VUGUZIGA Chadrack (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 01286/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na BIKORIMANA KAGABO (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 01350/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIYONSENGA Nicodѐme (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00274/2025/CA, rwaciwe ku wa 30/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na BARIHUTA Pierre (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 01175/2024/CA, rwaciwe ku wa 30/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na MBARUSHIMANA Pierre (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00229/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIYOMUGABO Patrick (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 01161/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NZANYWAYIMANA Janvier alias PIFLA (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00321/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na USENGIMANA MUZAMIRU (igika cya 23).
## Page 18
18
Urubanza Nº RPA/GEN 00103/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na ABIZERA Samuel, (igika cya 11). Urubanza Nº RPA/GEN 00144/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 28/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na INGABIRE Violette, (igika cya 10) Urubanza Nº RPA/GEN 00019/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 25/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUKAMURERA Athansie, (igika cya 15-16). Urubanza Nº RPAA/GEN 00019/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 28/08/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYIRINKWAYA Eric (igika cya 21). Urubanza Nº RPA/GEN 00080/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 16/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABUMUGISHA Jean Claude, (igika cya 14). Urubanza ruyoboye inzindi: Ni urubanza Nº RPA 0129/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 7/03/2014, Ubushinjacyaha buburana na MPITABAKANA kuko rwaciwe mbere n’Urukiko rw’ikirenga kandi rukaba rwaratoranijwe rukanatangazwa mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko (V.2 [2014] RLR) nk’urutanga umurongo kuri iki kibazo. 2.5. Kugabanya igihano mu bujurire mu gihe impamvu zabwo nta shingiro. 5.Kugabanya igihano mu bujurire – igihe impamvu z’ubujurire nta shingiro - nta cyabuza Urukiko kugabanyiriza igihano uregwa, hagamijwe gutanga igihano gihwanye n’uburemere bw’icyaha. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza Nº RPA/GEN 00056/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urukiko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYANEZA Obed (igika cya 13).
## Page 19
19
Ikibazo cyasuzumwe: Ese Urukiko rushobora kugabanya igihano impamvu z’ubujurire zitahawe ishingiro ku bijyanye n’imikorere y’icyaha? Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 49 igika cya mbere y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange iteganya ko «Umucamanza atanga igihano akurikije uburemere bw'icyaha, ingaruka icyaha cyateye, impamvu zatumye agikora, uko uwagikoze yari asanzwe yitwara, imibereho ye bwite n’uburyo icyaha cyakozwemo». Umurongo imanza zihuriyeho: Nta cyabuza Urukiko kugabanyiriza igihano uregwa, hagamijwe gutanga igihano gihwanye n’uburemere bw’icyaha kabone n’ubwo impamvu z’ubujurire zaba zitahawe ishingiro. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPAA 00039/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 02/07/2021, haburana Ubushinjacyaha na SHAKABATENDA Jean de Dieu. Urubanza Nº RPA 00036/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/01/2025, Ubushinjacyaha buburana na MURERAKURE Jeannette (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 00194/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/07/2022, haburana Ubushinjacyaha na NDAYISHIMIYE Emmanuel alias Shema, (igika cya 24), Urubanza Nº RPAA 00363/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na MBARUBUKEYE Mathias alias Kijeberi (igika cya 44). Urubanza Nº RPAA 00315/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025 Ubushinjacyaha buburana na DUSENGE Pascal (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00181/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na TWIZERANE Alphonse (igika cya 16).
## Page 20
20
Urubanza Nº RPAA 00012/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2025, haburana Ubushinjacyaha na UMUBYEYI Yvette (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00546/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na MBIHONGE Jean (igika cya 31). Urubanza Nº RPAA 00898/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na UWIHOREYE Silas (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00722/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUSHINZIMANA Jean Pierre (igika cya 26). Urubanza Nº RPAA 00859/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na JYAMUBANDI Abbas (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 01025/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na UWIZEYIMANA Jean Claude (igika cya 28). Urubanza Nº RPAA 00497/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 05/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na KAYITARE Jacques (igika cya 29). Urubanza Nº RPAA 00869/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABIYAREMYE Sylvestre (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 01195/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na UWANYIRIGIRA Eugenie (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00870/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na BIZIMANA Richard (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00046/2022/CA-CMB RPAA 00047/2022/CA-CMB RPAA 00048/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNEZA Patrick n’abandi (igika cya 37). Urubanza Nº RPAA 01450/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, haburana Ubushinjacyaha na NGEZAHOGUHORA Patrick (igika cya 23).
## Page 21
21
Urubanza Nº RPAA 01187/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NGOBOKA Emmanuel (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00374/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/09/2025, haburana Ubushinjacyaha na MAZIMPAKA Eric (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00231/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYIRANDAYAMBAJE Colette (igika cya 32). Urubanza Nº RPAA 00562/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDACYAYISENGA Achel (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 01096/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/10/2025, haburana BAGANINEZA Daniel (igika cya 23). Urubanza Nº RPA 00004/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSENGIYUMVA Félix (igika cya 45). Urubanza Nº RPAA 00491/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na TUYISENGE Enock (igika cya 35). Urubanza Nº RPAA 01106/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUVUNYI Eric (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 00302/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIYOMUGABO Wellars (igika cya 17). Urubanza No RPA/GEN 00117/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 27/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUVUZANKWAYA Jean Baptiste, (igika cya 14). Urubanza No RPA/GEN 00051, CMB RPA/GEN 00055/2023/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha
## Page 22
22
byambuka imbibi ku wa 10/07/2024, Ubushinjacyaha buburana na SEMASHINGE Pascal na bagenzi be (igika cya 33). Urubanza Nº RPA/GEN 00128/2025HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 16/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYIRABAHUTU Bernadette, (igika cya 22). Urubanza Nº RPA/GEN 00101/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urukiko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na BYIRINGIRO Emmanuel na bagenzi be (igika cya 16). Urubanza Nº RPA/GEN 00056/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urukiko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYANEZA Obed (igika cya 13). Urubanza Nº RPA/GEN 00049/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 28/08/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYANDWI NKOTANYI (igika cya 16-17). Urubanza Nº RPA/GEN 00121/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 28/08/2025, Ubushinjacyaha buburana na RUTAYOMBYA Lucien, (igika cya 43), Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza Nº RPAA 00039/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 02/07/2021, haburana Ubushinjacyaha na SHAKABATENDA Jean de Dieu kuko arirwo rwaciwe mbere.
## Page 23
23
2.6. kujuririra kugabanyirizwa igihano gusa 6.Imanza z’inshinjabyaha – impamvu z’ubujurire – kujuririra kugabanyirizwa igihano gusa - buri mucamanza ku rwego urwo arirwo rwose, yemerewe gutanga igihano mu bushishozi bwe kijyanye n’uburemere bw’icyaha ndetse n’ingaruka zacyo ariko mu bujurire Umucamanza agomba kuzirikana ko yemerewe gusa guhindura igihano cyatanzwe, ari uko amaze kugaragaza ko urukiko rubanza rwaba rwarakoresheje itegeko cyangwa ubushishozi bwarwo nabi mu gutanga icyo gihano. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPA/GEN 00087/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 25/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na KAREGEYA Mathias, (igika cya 12). Ikibazo cyasuzumwe: Ese umuntu wagabanyirijwe igihano ashobora kujurira agamije gusaba gusa ko yongera kugabanyirizwa?
Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Iyo abaregwa nta kindi banenga urubanza rwajuririwe uretse kuvuga gusa ko batagabanyirijwe bihagije, buri mucamanza ku rwego urwo arirwo rwose, yemerewe gutanga igihano mu bushishozi bwe kijyanye n’uburemere bw’icyaha ndetse n’ingaruka zacyo ariko ko mu bujurire, Umucamanza agomba kuzirikana ko yemerewe gusa guhindura igihano cyatanzwe mu Rukiko rubanza, ari uko amaze kugaragaza ko urwo Rukiko rwaba rwarakoresheje itegeko cyangwa ubushishozi bwarwo nabi mu gutanga icyo gihano. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPAA 00498/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYURWA Eugène (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00058/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 07/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABINEZA Eric (igika cya 18).
## Page 24
24
Urubanza Nº RPAA 00370/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSHIMIYIMANA Jean Damascène (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00484/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na MANIRAGUHA (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00749/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSABIMANA Jean Claude (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00168/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na SIBOMANA Aimable (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00102/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na TUMUSIME Diogène (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00823/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIYOBUHUNGIRO Fidèle (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00435/2024/CA/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na BAGIRINSHUTI Philbert (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00864/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSHIMIYIMANA (igika cya 10). Urubanza Nº RPAA 00289/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na SIMPARINGOMA Regis (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00017/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na BAKUNDUKIZE Daniel (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00542/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na BIZABISHATSE Faruku (igika cya 33). Urubanza Nº RPAA 00510/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na NTAKIRUTIMANA Wellars (igika cya 16).
## Page 25
25
Urubanza Nº RPAA 00551/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYANEZA Siméon (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00337/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIZEYIMANA Théogène bita Cyubahiro (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00806/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na SHYAKA James (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00191/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na URENGEJEHO Thacien (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00143/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/04/2025, Ubushinjacyaha buburana BIZIMUNGU Geofrey (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00146/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na DUKUZUMUREMYI Josué (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00152/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUGISHA Remy (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00134/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUGISHA Théoneste (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00147/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDUNGUTSE Josi (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00048/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na NGAMIJE Augustin (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00185/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na UWIZEYIMANA Emmanuel (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 00809/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na NGEZENUBWO Dany (igika cya 32).
## Page 26
26
Urubanza Nº RPAA 00320/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na BUTERA Xavier (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00587/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na RWAGAHUNGU Emmanuel (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00001/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na BARAKAMFITIYE Emmanuel n’undi (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00406/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na SEZIBERA Aloys (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 01263/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na SIBOMANA Sadiki (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 01149/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na HABIMANA Jean Damascène (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00297/2020/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana Ubushinjacyaha na TWAGIRIMANA Noël (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 01407/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/08/2025, haburana Ubushinjacyaha na VANJIRI Thaddée (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 01086/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/08/2025, haburana Ubushinjacyaha na MBONYEBYOMBI Philippe (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00479/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na RURANGIRWA Fils (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00620/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDAYISENGA Jean Claude (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 01132/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NTUYAHAGA Jean de Dieu (igika cya 19).
## Page 27
27
Urubanza Nº RPAA 01056/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NTAWUMENYUMUNSI Aloys (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00619/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na IYAKAREMYE Anastase (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00169/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUTIRENDE Simphrose n’abandi (igika cya 32). Urubanza Nº RPAA 01400/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na TWAGIRAYEZU Aimable (igika cya 33). Urubanza Nº RPAA 01215/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na MINANI Peter (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00328/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na SHYAKA Jonas (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 01066/2024/CA-CMB RPAA 01075/2024/CA-CMB RPAA 01090/2024/CA-CMB RPAA 01089/2024/CA-CMB RPAA 01143/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NTAWUNEZARUBANDA Fabien n’undi (igika cya 26). Urubanza Nº RPAA 00372/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIZEYIMANA Felicien (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00268/2023/CA - CMB RP 00001/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na HITAYEZU Pascal n’undi (igika cya 29;35). Urubanza No RPA/GEN 00086/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 02/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na IYAMUREMYE KIBIHIRA Jean Claude, (igika cya 13).
## Page 28
28
Urubanza No RPA/GEN 00085/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 16/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na MWIZERWA Teoneste, (igika cya 14). Urubanza No RPA/GEN 00079/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 16/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na UWIZEYIMANA Eric, (igika cya 17). Urubanza No RPA/GEN 00093/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 07/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na BIZIMUNGU Alphonse n’undi, (igika cya 10). Urubanza No RPA/GEN 00107/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 28/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na SHYAKA Dany, (igika cya 10). Urubanza N° RPA/GEN 00124/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 11/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUPENZI Emmanuel, (igika cya 12). Urubanza No RPA/GEN 00141/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 30/12/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUKANZARAMBA Christine, (igika cya 12). Urubanza No RPA/GEN 00122/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 30/12/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUKANDAYISENGA Antoinette, (igika cya 12). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza Nº RPA 00060/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 04/04/2022, haburana Ubushinjacyaha na NSABIMANA Callixte alias Sankara na bagenzi be (igika cya 252-254).
## Page 29
29
2.7. Iyakirwa ry’ubujurire bwa kabiri mu gihe bivugwa ko bushingiye ku icibwa ry’urubanza hashingiwe ku itegeko ritariho. 7.Ubujurire bwa kabiri – itegeko ritariho – ni itegeko ritagikoreshwa, itegeko ritaratangira gukoreshwa cyangwa ritigeze ribaho.
Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPAA/GEN 00010/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 06/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUNYANEZA Jean de Dieu alias Jean Mitzig (igika cya 10). Ikibazo cyasuzumwe: Ese itegeko ritariho ryashingirwaho mu rubanza bigatuma rwemererwa kuburanishwa mu bujurire bwa kabiri ni irimeze gute?
Ingingo y’itegeko ushingiyeho:
Ingingo ya 41 agace ka mbere y’itegeko n°30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko iteganya ko “Urukiko Rukuru ruburanisha mu bujurire bwa kabiri imanza z’inshinjabyaha zaciwe mu bujurire bwa mbere n’Urukiko Rwisumbuye, mu gihe izo manza: 1 ° zashingiye ku itegeko ritariho cyangwa zaciwe n’urukiko rutabifitiye ububasha; […]”. Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Itegeko ritariho rigomba kumvikana mu buryo bw’itegeko ritagikoreshwa (loi abrogée, repealed law) cyangwa itegeko ritaratangira gukoreshwa (loi non encore en vigueur/ a law not yet in force), cyangwa se itegeko ritigeze ribaho (qui n’a jamais existé/ a law that never existed).
Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza No RPAA 0096/15/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/05/2018, haburana Ubushinjacyaha na MUKARUSANGA Olive, (Igika cya14) Urubanza Nº RCAA 00006/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 09/09/2022, haburana IRAMIRO CLINIC na KAMBALI BIGISHIRO.
## Page 30
30
Urubanza Nº RCAA 00031/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/10/2025, NIKUZE Christine n’abandi baburana na RADIANT INSURANCE COMPANY Ltd n’indi (igika cya 26). Urubanza No RPAA/GEN 00003/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 08/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na HITABATUMA Léonidas, (igika cya 10).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza No RPAA 0096/15/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 18/05/2018, haburana Ubushinjacyaha na MUKARUSANGA Olive, kuko rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga. 2.8. Agaciro gahabwa ikimenyetso cy’intangabuhamya mu manza nshinjabyaha 8.Imanza z’inshinjabyaha-Itangwa ry’ibimenyetso-ibivugwa n’abatangabuhamya- ibimenyetso byose, birimo n’imvugo z’abatangabuhamya, bipfa kuba byagiweho impaka, bishobora gushingirwaho mu kwemeza ko uregwa yakoze icyaha-Urukiko nirwo rusuzuma ireme ry’ibyo bavuga.
Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPA/GEN 00091/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 07/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na MISAGO Enock, (igika cya 11). Ikibazo umurongo ushingiyeho: Kumenya agaciro gahabwa imvugo z’abatangabuhamya mu manza nk’ikimenyetso. Ingingo y’itegeko ushingiyeho: Ingingo ya 119 y’Itegeko N° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ibikurikira: “Mu manza nshinjabyaha, ibimenyetso bishingira ku mpamvu zose z’ibyabaye n’ibyemejwe n’amategeko, ababuranyi bapfa kuba barahawe uburyo bwo kuhaba ngo banyomozanye. Urukiko ruhamya ku buryo butavuguruzwa ko ibimenyetso byose birega cyangwa biregura ari byo kandi bishobora
## Page 31
31
kwemerwa”. Ibyo iyi ngingo iteganya bihura n’ibiteganywa n’ingingo ya 108 y’Itegeko nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha.
Ingingo ya 65 y’Itegeko N° 15/2004 ryo ku wa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ibikurikira: Urukiko nirwo rwonyine rupima ko imikirize y’abatangabuhamya ihuye n’ikiburanwa, ifite ingingo zikiranuye kandi ikaba ikwiye kwemerwa cyangwa guhakanwa; ko rutitsitsa ku mubare w’abatangabuhamya, ko rwita cyane cyane ku bumenyi bwabo bw’ibyabaye, no ku buryo babivuga uko byagenze nta cyo bihimbira. ״ Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Mu manza nshinjabyaha, ibimenyetso byose, iyo byagiweho impaka bishobora gushingirwaho mu kwemeza ko uregwa yakoze icyaha (principe de la liberté de la preuve en matière pénale) kandi ibyo ibimenyetso bishobora no kuba imvugo z’abatangabuhamya, urukiko rukaba arirwo rusuzuma niba ibyo bavuga byakwemerwa cyangwa ntibyemerwe. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza nº RPAA 00198/2024/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na GATESI Hasina (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00279/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYARUGAMBA Emmanuel (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00692/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/01/2023, Ubushinjacyaha buburana na NDAYISHIMIYE Jean Damascène (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00044/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/12/2023, Ubushinjacyaha buburana na MIGAMBI Vianney (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 01437/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUGESERA Damien (igika cya 17).
## Page 32
32
Urubanza Nº RPAA 00165/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUSENGE Evariste (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00167/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na SEBASAZA Silas (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 01439/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na UWAMAHORO Justin (igika cya 20). Urubanza Nº RPA 00394/2023/CA-CMB RPAA 00276/2023/CA-CMB 00400/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na HAKIZIMANA Jean Marie n’abandi (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00502/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYIRANDIKUBWIMANA Jeanne (igika cya 23). Urubanza no RPA/GEN 00109/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 19/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na HABINEZA Yasini, (igika cya 10). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case) : Urubanza Nº RPAA 00692/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/01/2023, Ubushinjacyaha buburana na NDAYISHIMIYE Jean Damascène kuko arirwo rwaciwe mbere. 2.9. Kudategekwa kugabanya igihano n’iyo impamvu nyoroshyacyaha zakwemezwa n’urukiko. 9.Imanza z’inshinjabyaha - kudategekwa kugabanya igihano - kwemera impamvu nyoroshyacyaha - Urukiko ntirutegetswe kugabanya igihano niyo rwaba rwemeye impamvu nyorashyacyaha.
Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPA/GEN 00104/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha
## Page 33
33
byambuka imbibi ku wa 27/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na TUYISHIMIRE Reuben, (igika cya 11). Ikibazo umurongo ushingiyeho: Ese igihe cyose iyo hari impamvu nyoroshyacyaha Urukiko rutegetswe kuyishingiraho rugabanyiriza uregwa ibihano? Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 49, igika cya mbere y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange iteganya ko «Umucamanza atanga igihano akurikije uburemere bw'icyaha, ingaruka icyaha cyateye, impamvu zatumye agikora, uko uwagikoze yari asanzwe yitwara, imibereho ye bwite n’uburyo icyaha cyakozwemo» Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Urukiko ntirutegetswe kugabanya igihano niyo hari impamvu nyoroshyacyaha, ahubwo rugena igihano mu bushishozi bwarwo rurebye imikorere y’icyaha uregwa akurikiranyweho cyangwa uburyo cyakozwemo. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPA 0282/08/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/03/2010, haburana Ubushinjacyaha na NYIRANGONDO Virginie, (Icyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko, Igitabo cya mbere, nº 8, Mutarama 2011, page 21-22). Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS-Nº RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/10/2017, haburana Ubushinjacyaha na NTABANGANYIMANA Félicien n’undi, (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 0024/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 19/05/2017, haburana Ubushinjacyaha na RURAMUGARUYE Eric (igika cya 15). Urubanza Nº RPA 0255/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 21/04/2017, haburana Ubushinjacyaha na UWIZEYE Eustache (igika cya 16). Urubanza Nº RPA 0246/09/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/12/2012, haburana Ubushinjacyaha na MUKANKUSI Victoire.
## Page 34
34
Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS-Nº RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’ikirenga ku wa 13/10/2017, haburana Ubushinjacyaha na UZABAKIRIHO n’undi. Urubanza Nº RPA 0047/11/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 27/03/2015, haburana Ubushinjacyaha na NSHUTIRAKIZA Narcisse. Urubanza No RPA 0021/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 26/02/2016, haburana Ubushinjacyaha na GASANA Yussuf. Urubanza No RPA 0188/11/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/06/2015, haburana Ubushinjacyaha na DUSABE Françoise. Urubanza Nº RPAA 00381/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/03/2022, haburana Ubushinjacyaha na MUSANGAMFURA. Urubanza Nº RPAA 00302/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na SIBOMANA Athanase (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00904/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSHIMIYIMANA Théodore (igika cya 20). Urubanza Nº RPA 01137/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na MANIRIHO Désiré (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 01271/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABUMUGISHA Jean Damascène (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00392/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na HAGENIMANA Augustin (igika cya 26), Urubanza Nº RPAA 00328/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/09/2023, haburana Ubushinjacyaha na NTAMUVURIRA KANANI (igika cya 13). Urubanza No RPA/GEN 00101/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku
## Page 35
35
wa 27/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na BYIRINGIRO Emmanuel na bagenzi be, (igika cya 13). Urubanza No RPA/GEN 00117/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 27/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUVUZANKWAYA Jean Baptiste, (igika cya 11). Urubanza No RPA/GEN 00126/2025/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 27/11/2025, haburana Ubushinjacyaha na HABIMANA Jean Claude, (igika cya 11). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case) : Urubanza Nº RPAA 0021/14/CS- Nº RPAA 0022/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/10/2017, haburana Ubushinjacyaha na UZABAKIRIHO n’undi (kuko arirwo rwaciwe nyuma rucibwa n’Urukiko rw’Ikirenga kandi rukaba rwaratoranyijwe rukanatangazwa mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’Inkiko nk’Urutanga umurongo kuri iki kibazo ([2018] 4 RLR). 2.10. Akamaro ko kwemera icyaha bwa mbere mu bujurire 10.Ukwemera icyaha bwa mbere mu bujurire-ntibigirira akamaro uregwa. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza No RPA/GEN 00125/2025/HC/HCCIC, rwaciwe ku wa 27/11/2025, n’Urugereko rw’Urukiko Rukuru rushinzwe kuburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi, haburana Ubushinjacyaha na KARURANGA Diogène, (igika cya 11) Ikibazo umurongo ushingiyeho: Ukwemera icyaha bwa mbere mu bujurire byaba impamvu nyoroshyacyaha yagirira akamaro uregwa? Ingingo z’amategeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 59, agace ka mbere 1˚ n’aka 3˚, y’Itegeko N˚ 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange; Mu gace kayo ka mbere (1˚), iyo ngingo iteganya ko: “Umucamanza ashobora kugabanya ibihano nk’iyo ushinjwa, mbere yo
## Page 36
36
gukurikiranwa, yemeye icyaha akagisabira imbabazi uwo yakoreye icyaha n’umuryango nyarwanda mu buryo budashidikanywaho, akicuza kandi akishyura ibyo yangije nk’uko bari babimutegerejeho’’. Agace kayo ka gatatu (3˚) iteganya ko: “Umucamanza ashobora kugabanya ibihano nk’iyo ushinjwa, mu ntangiriro z’iburanisha ku rwego rwa mbere, ushinjwa yireze akemera icyaha mu buryo budashidikanywaho.”
Ingingo ya 183, agace ka gatanu n’aka gatandatu y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko “Ubujurire bukorwa mu buryo bw’umwanzuro utanga ikirego, ugizwe n’urutonde rw’inenge z’urubanza zisabirwa gukosorwa n’ibindi bibazo bigomba gusuzumwa, ibisobanuro kuri buri nenge cyangwa kuri buri kibazo bigaragaza amakosa yakozwe n’uburyo agomba gukosorwa, hashingiwe ku mategeko n’ibimenyetso n’igisabwa Urukiko”. Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Kwemera icyaha bwa mbere mu bujurire, ntibigira akamaro uregwa kuko ujurira aba azanye ingingo nshya ataburanishije mu nkiko zibanza kandi umucamanza w’ubujurire afite gusa inshingano yo gukosora amakosa yaba yarakozwe n’izo nkiko. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: urubanza Nº RPAA 00073/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na HAVUGAMUNGU Evariste, (igika cya 32). Urubanza Nº RPA GEN 00004/2019/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 07/05/2021, haburana Ubushinjacyaha na MUNYAGISHALI Bernard (igika cya 70). Urubanza Nº RPAA 01103/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na BUTARE CYAKABARE Fabien (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 01322/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSENGIYUMVA Silas (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 01203/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NZABARUSHIMANA Claude (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00278/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/02/2025, haburana Ubushinjacyaha na TURIKUMWE Marc (igika cya 17).
## Page 37
37
Urubanza Nº RPAA 00069/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na MURWANASHYAKA André alias Hassan (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00838/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 13/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUKANYARWAYA Assuma Charlotte (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00071/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 07/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na URIMUBANDI Ananias (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00234/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na BISANGABAGABO Jean Paul alias Ningiri (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00277/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na CYIZA Frédéric (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00821/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na NDATIMANA Eric (igika cya 14). Urubanza Nº RPAA 00110/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na NZEYIMANA Eugène (igika cya 12). Urubanza Nº RPAA 00582/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na NYIRAMINANI Julienne (igika cya 32). Urubanza Nº RPAA 00781/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 17/04/2025, Ubushinjacyaha buburana DEMOKARASI Paul (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 01363/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/07/2025, Ubushinjacyaha buburana na AHISHAKIYE Samuel (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00859/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na JYAMUBANDI Abbas (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 01112/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUTARUTINYA Cyprien (igika cya 18). Case n° ICTR-96-13-A of 16/11/2001 ALFRED MUSEMA v The Prosecutor, Par. 341 Urubanza No RPA/GEN 00107/2025/HC/HCCIC, rwaciwe ku wa 28/11/2025, n’Urugereko rw’Urukiko Rukuru rushinzwe kuburanisha ibyaha mpuzamahanga
## Page 38
38
n’ibyaha byambuka imbibi, haburana Ubushinjacyaha na MUHOZA Theoneste, (igika cya 9), Urubanza No RPA/GEN 00118/2025/HC/HCCIC, rwaciwe ku wa 27/11/2025, n’Urugereko rw’Urukiko Rukuru rushinzwe kuburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi, haburana Ubushinjacyaha na NGENDANZI Elie, (igika cya 11)
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza Nº RPAA 00048/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 26/05/2022, haburana Ubushinjacyaha na BIMENYIMANA Jean Paul kubera ko n’ubwo rwaciwe nyuma, nirwo rwasobanuye neza ibiteganywa n’ingingo ya 59, agace ka mbere 1˚ n’aka 3˚, y’Itegeko n˚ 68/2018 ryo ku wa 30/8/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu (Ryavuzwe haruguru) runasobanura impamvu hadakwiye gukomeza gukurikiza umurongo watanzwe mu zindi manza zaciwe mbere zashingiraga ku itegeko rya kera zirimo: ✓ Urubanza Nº RPA 0282/08/2008/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/03/2010, haburana Ubushinjacyaha na NYIRANGONDO Virginie. ✓ Urubanza Nº RPAA 0124/09/SC rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 01/06/2012, haburana Ubushinjacyaha na TWIZEYIMANA Isaie. ✓ Urubanza Nº RPA 0246/09/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 14/12/2012, haburana Ubushinjacyaha na Mukankusi Victoire. ✓ Urubanza Nº RPAA 0024/14/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 19/05/2017, haburana Ubushinjacyaha na RURAMUGARUYE Eric. Aho muri izi manza hari haremejwe ko: «nta gihe ntarengwa cyo kwemera icyaha nk’impamvu nyoroshyacyaha».
2.11. Kudahamwa icyarimwe n’icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside
## Page 39
39
11.Imanza nshinjabyaha – Icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside-kudahanirwa icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside hashingiwe ku bikorwa bimwe.
Urubanza rwasuzumwe: Urubanza N° RPA/GEN 00026/2024/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na TORERO Laurent na bagenzi be, (igika cya 58). Ikibazo cyasuzumwe: Ese umuburanyi ashobora guhanirwa icyaha cya Jenoside n’icyo guhisha imibiri y’abazize Jenoside yagize uruhare mu iyicwa ryabo?
Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Umuntu ntiyahamwa n’icyaha cya Jenoside n’icyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside hashingiwe ku kuba ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside yazimije cyangwa yatesheje agaciro birebana n’icyaha cya Jenoside yahamijwe.
Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza N° RPA/GEN 00093/2024/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 08/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na RUTAGAYISASO Pierre Damien n’undi (igika cya 17). Urubanza No RPA/GEN 00039/2021/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 31/03/2022, haburana Ubushinjacyaha na URAYENEZA Gérard na bagenzi be (igika cya 240). Urubanza Nᵒ RPA/GEN 00048/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku
## Page 40
40
wa 03/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na SINSEBYIMANA Innocent, (ibika bya 18; 20-21); Urubanza No RPA/GEN 00050/2023/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/04/2024, Ubushinjacyaha buburana na URINZWENIMANA Anastase (igika cya 33-34). Urubanza No RPA/GEN 00051, CMB RPA/GEN 00055/2023/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 10/07/2024, haburana Ubushinjacyaha na SEMASHINGE Pascal na bagenzi be (igika cya 16). Urubanza RPA/GEN 00022/2024/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 25/07/2024, Ubushinjacyaha buburana na BUKURIZA François na bagenzi be (igika cya 28). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza No RPA/GEN 00039/2021/HC/HCCIC rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 31/03/2022, haburana Ubushinjacyaha na URAYENEZA Gérard na bagenzi be kuko arirwo rwaciwe mbere.
2.12. Ibishingirwaho ngo umucamanza ahamye uregwa icyaha 12.Imanza nshinjabyaha – ibishingirwaho ngo umucamanza ahamye uregwa icyaha - agomba kuba afite ibimenyetso bihamya nta gushidikanya ko ushinjwa ariwe wakoze icyaha. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza N° RPA/GEN 00026/2024/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 18/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na TORERO Laurent na bagenzi be, (igika cya 26). Ikibazo cyasuzumwe: Kumenya ibishingirwaho ngo uregwa ahamwe n’icyaha.
## Page 41
41
Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Kugira ngo Umucamanza afate icyemezo gihamya icyaha, agomba kuba afite ibimenyetso bihamya nta gushidikanya (preuves à conviction au-delà de tout doute raisonnable) ko ushinjwa ariwe wakoze icyaha. Umucamanza agomba gusesengurana ubushishozi uruhurirane rw’ibimenyetso, agahamya ushinjwa icyaha mu gihe gusa asanga nta wundi mwanzuro wagerwaho n’isesengura yakoze uretse iryo gusanisha uwakoze icyaha n’icyaha cyakozwe. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPAA 00737/2021/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 16/12/2022, haburana Ubushinjacyaha na UWAYISABA HABIMANA Antoine (igika cya 16-17). Urubanza Nº RPAA 00249/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/12/2024, haburana BAZIMAZIKI Gratien (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00793/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/01/2025, haburana NYIRANSABIMANA Josiane (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00368/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/02/2025, haburana NTAGANDA Moїse (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 00379/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/03/2025, haburana HITIYAREMYE Pierre alias Kimasa (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00949/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/04/2025, Ubushinjacyaha buburana na HABIYAMBERE Phocas (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 00156/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/04/2025, haburana NSHIMIYIMANA Jean de Dieu (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00903/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, haburana BARIHAFI Devis (igika cya 22).
## Page 42
42
Urubanza Nº RPAA 00382/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 10/07/2025, haburana TUYIZERE Evode (igika cya 22). Urubanza Nº RPAA 01349/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/07/2025, haburana MBONABUCYA Charles (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 01374/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/09/2025, haburana NSHIMIRIMANA Emmanuel (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00129/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/10/2025, haburana DUSABE Marcel n’abandi (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 01085/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 03/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUHAWENIMANA Sylvestre (igika cya 16). Urubanza Nº RPAA 00140/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDIKUBWIMANA Vedatse alias GASENDA (igika cya 24). Urubanza Nº RPAA 00560/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na SIBOMANA Jean Pierre (igika cya 18). Urubanza N° RP 00004/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 31/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na TEGEMEYA Francois alias TUYISHIMIRE Nelson, (igika cya 14). Ibitabo by’abahanga: “Le juge ne peut déclarer un prévenu coupable que s’il a acquis l’intime conviction de sa culpabilité au-delà de tout doute raisonnable sur la base d’éléments de preuve qui lui ont été régulièrement produits et soumis à la contradiction et qu’il apprécie souverainement. (…) Certes, la jurisprudence n’interdit pas au juge de tirer une preuve d’un ensemble d’éléments convergents, même si ces éléments pris isolément ne fournissent pas une certitude suffisante. Mais encore faut-il s’assurer que ce résultat n’est atteint qu’au terme d’un raisonnement rigoureux basé sur la logique du
## Page 43
43
raisonnable. En tout état de cause, le juge ne peut déclarer une personne coupable que s’il considère que la preuve de sa culpabilité a été rapportée au-delà de tout doute raisonnable’’, Henri-D. Bosly et Damien Vandermeersch, Droit de la Procédure Pénale, 2è éd., La Charte, 2001, Bruxelles, PP. 929-930. 2.13. Agaciro k’imvugo z’abatangabuhamya bafite icyo bapfa n’ukurikiranwe 13.Imanza nshinjabyaha –
ibimenyetso mu manza – agaciro k’imvugo z’abatangabuhamya bafite icyo bapfa n’ukurikiranwe – gasuzumwa n’urukiko. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza N° RPA/GEN 00121/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 11/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na RUTAYOMBYA Lucien, (igika cya 20). Ikibazo cyasuzumwe: Kumenya agaciro k’imvugo z’abatangabuhamya bafite icyo bapfa n’uregwa. Ingingo y’Itegeko umurongo ushingiyeho:
Ingingo ya 65 y’Itegeko nº 15/2004 ryo ku wa 12/2004 rivuzwe, iteganya ko: «Urukiko ari rwo rwonyine rupima ko imikirize y’abatangabuhamya ihuye n’ikiburanwa, ifite ingingo zikiranuye kandi ikaba ikwiye kwemerwa cyangwa guhakanwa. Ntirwitsitsa ku mubare w’abatangabuhamya. Rwita cyane cyane ku bumenyi bwabo bw’ibyabaye, no ku buryo babivuga uko byagenze nta cyo bihimbira ».
Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Nubwo abatangabuhamya babajijwe baba bafite icyo bapfa n’abaregwa, ibyo ntibyafatwa nk’umuziro kuribo utuma batabazwa, icy’ingenzi ni uko imvugo yabo itapfa kwemerwa cyangwa ngo ihakanwe itabanje gusuzumwa n’Urukiko. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza N° RPAA 0117/07/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 17/09/2010, haburana Cpl NGABONZIZA Faustin na Sgt BIZIYAREMYE Jean Baptiste (igika cya 8).
## Page 44
44
Urubanza Nº RPAA 00502/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na GAKWERERE Steven bita Nyinya (igika cya 17). Urubanza Nº RPA 00018/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na NTIBIBUKA Olivier (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00428/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUNYANEZA TEGEJO (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00626/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na NDAHIMANA Simon (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00502/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na GAKWERERE Steven bita Nyinya (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00058/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2024 haburana Ubushinjacyaha na NKIZEMENSHI Innocent (igika cya 29). Urubanza Nº RPAA/GEN 00001/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYAKAYANZA Jean de Dieu (igika cya 52). Urubanza Nº RPAA 01381/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/09/2025, haburana Ubushinjacyaha na MBABAZI Jean de Dieu (igika cya 31). Urubanza Nº RPAA 01408/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/09/2025, haburana Ubushinjacyaha na SIBOMANA Donat (igika cya 31). Urubanza Nº RPAA 00618/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NSENGIYUMVA Edison (igika cya 21).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza N° RPAA 0117/07/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 17/09/2010, haburana Cpl NGABONZIZA Faustin na Sgt BIZIYAREMYE Jean Baptiste kuko rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga.
## Page 45
45
2.14. Ireme ry’ubuhamya butanzwe n’abakorewe icyaha n’abo bafitanye isano 14.Ubuhamya bwemewe - ubuhamya butanzwe n’abakorewe icyaha n’abo bafitanye isano - Urukiko nirwo rusuzuma ireme ry'ubuhamya rushingiye ku bumenyi bw'ababutanga n'uburyo basobanura ibyo biboneye cyangwa bumvise, rukabigereranya n'ibindi bimenyetso. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza N° RPA/GEN 00121/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 11/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na RUTAYOMBYA Lucien, (igika cya 31). Ikibazo cyasuzumwe: Ese ubuhamya butanzwe n'abakorewe icyaha n'abafitanye isano nabo bwahabwa agaciro n’Urukiko? Ingingo y’itegeko umurongo ushingiyeho: Ingingo ya 53 y’Itegeko Nº 062/2024 ryo ku wa 20/06/2024 rigenga ibimenyetso igira iti: “Urwego rufite ububasha rusuzuma ukwemerwa cyangwa ukutemerwa n’agaciro by’ikimenyetso gishingiye ku buhamya. Ntirwita ku mubare w’abatangabuhamya, ahubwo rwita cyane ku bumenyi bw’ibyabaye no ku budakemwa bw’ubuhamya batanga”. Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Kuba umutangabuhamya afitanye isano n'uwahohotewe cyangwa ari uwahohotewe ubwe, ubwabyo ntibitesha agaciro ubuhamya. Urukiko nirwo rusuzuma ireme ry'ubuhamya rushingiye ku bumenyi bw'ababutanga n'uburyo basobanura ibyo biboneye cyangwa bumvise, rukabigereranya n'ibindi bimenyetso. Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPAA 0118/11/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 13/11/2015, haburana Ubushinjacyaha na NGURINZIRA, (igika cya 13). Urubanza Nº RPAA 0059/08/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 19/11/2010, haburana Ubushinjacyaha na Nshimiyimana Alexis n’abandi.
## Page 46
46
Urubanza Nº RPAA 01358/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 21/11/2025 Ubushinjacyaha buburana na HAKUZIMANA Patrick (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00268/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/07/2022, haburana Ubushinjacyaha na NTAKIRUTIMANA Martin (igika cya 35) Urubanza Nº RPAA 00409/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/01/2025, haburana Ubushinjacyaha na NKURUNZIZA Debrande (igika cya 41). Urubanza Nº RPAA 00522/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 31/01/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUPENZI Jean Bosco n’undi (igika cya 18;45). Urubanza Nº RPAA 00224/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NYIRANDIMUBANZI Florida n’undi (igika cya 28). Urubanza Nº RPAA 00336/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2024, haburana Ubushinjacyaha na NSHIMIYIMANA Samuel (igika cya 34). Urubanza Nº RPAA 00213/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/05/2024, haburana Ubushinjacyaha na HABAGUHIRWA Simon (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00427/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na MAZIMPAKA Erneste (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00064/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na NTIRENGANYA Ratifa (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00246/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 29/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na BIRORI Vedaste (igika cya 24). Urubanza Nº RPAA 00071/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 28/10/2025, haburana Ubushinjacyaha na BAGIRUBWIRA Jean Bosco (igika cya 20).
Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): urubanza Nº RPAA 0118/11/CS, rwaciwe ku wa 13/11/2015, haburana Ubushinjacyaha na NGURINZIRA, kuko rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kandi rutangazwa mu Cyegeranyo (Vol [2017] 1 RLR).
## Page 47
47
2.15. Gusaba urukiko gukora iperereza cyangwa kubaza abatangabuhamya. 15. Imanza z’inshinjabyaha – itangwa ry’ibimenyetso – gusaba urukiko gukora iperereza cyangwa kubaza abatangabuhamya – urukiko ntirutegetswe kubikora mu gihe rusanga ibimenyetso rwashyikirijwe bihagije kandi ababuranyi barabyisobanuyeho. Urubanza rwasuzumwe: Urubanza N° RPA/GEN 00121/2025/HC/HCCIC, rwaciwe n’Urugereko Rwihariye rw’Urukiko Rukuru ruburanisha ibyaha mpuzamahanga n’ibyaha byambuka imbibi ku wa 11/12/2025, haburana Ubushinjacyaha na RUTAYOMBYA Lucien, (igika cya 35). Ikibazo umurongo ushingiyeho: Kumenya niba urukiko rutegetswe gukora iperereza igihe cyose byifujwe n’umuburanyi.
Umurongo uhuriweho n’izindi manza: Urukiko ntirutegetswe gukora iperereza cyangwa se kubaza abatangabuhamya igihe cyose bisabwe n’umuburanyi iyo rwumva ibimenyetso rwashyikirijwe bihagije kandi n’ababuranyi bahawe umwanya wo kubyisobanuraho.
Izindi manza zafashwemo uyu murongo: Urubanza Nº RPAA 0101/09/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/03/2012, haburana Ubushinjacyaha na NZAJYIBWAMI Emmanuel (igika cya 9). Urubanza No RPAA/GEN 00003/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 12/12/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUNYAMPUNDU Léon bakunze kwita Kinihira, (igika cya 93). Urubanza N° RPAA/GEN 00002/2018/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 25/7/2023, Ubushinjacyaha buburana na TWAHIRWA François, (igika cya 92) Urubanza Nº RPAA 00445/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/12/2023, haburana Ubushinjacyaha na NTEGAMAHEREZO Paul (igika cya 21). Urubanza Nº RPA 00035/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/02/2024, haburana Ubushinjacyaha na NSENGIYUMVA Moussa (igika cya 22).
## Page 48
48
Urubanza Nº RPA 00059/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/02/2024, haburana Ubushinjacyaha na BAHATI HAVUGIYAREMYE Athanase (igika cya 18). Urubanza Nº RPA 00001/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/03/2024, haburana Ubushinjacyaha na UBURIYUMWANZI Bernard (igika cya 19). Urubanza Nº RPAA 00370/2022/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/03/2024, Ubushinjacyaha buburana na MUSHIMIYIMANA Jean Bosco (igika cya 20). Urubanza Nº RPAA 00078/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/05/2024, Ubushinjacyaha buburana na MUHAWENIMANA Emmanuel (igika cya 23). Urubanza Nº RPAA 00095/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/09/2024, haburana Ubushinjacyaha na NDARUHUTSE Ezeckiel n’undi (igika cya 39). Urubanza Nº RPAA 00254/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/01/2025, Ubushinjacyaha buburana na TUYISHIME Viateur (igika cya 22). Urubanza Nº RPA 00103/2021/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 14/02/2025, Ubushinjacyaha buburana na MUTIGANDA Thierry na bagenzi be (igika cya 55). Urubanza Nº RPAA 00502/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 18/03/2025, haburana Ubushinjacyaha na GAKWERERE Steven bita Nyinya (igika cya 18). Urubanza Nº RPAA 00321/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/04/2025, haburana Ubushinjacyaha na NIZEYIMANA Seleman (igika cya 27). Urubanza Nº RPAA 00423/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 22/04/2025, haburana Ubushinjacyaha na MUHOZI James (igika cya 15). Urubanza Nº RPAA 00371/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 23/05/2025, haburana Ubushinjacyaha na SIMBANDUMWE Etienne (igika cya 29). Urubanza Nº RPAA 01408/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 30/09/2025, haburana Ubushinjacyaha na SIBOMANA Donat (igika cya 25). Urubanza Nº RPAA 01396/2024/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 19/09/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIYOMUGABO Bertin (igika cya 30).
## Page 49
49
Urubanza Nº RPAA 00770/2025/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 24/10/2025, Ubushinjacyaha buburana na NIZERAYESU Jean Claude (igika cya 17). Urubanza Nº RPAA 00140/2023/CA, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 27/11/2025, Ubushinjacyaha buburana na NDIKUBWIMANA Vedatse alias GASENDA (igika cya 33). Urubanza ruyoboye izindi (Leading case): Urubanza Nº RPAA 0101/09/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 09/03/2012, haburana Ubushinjacyaha na NZAJYIBWAMI Emmanuel, kuko arirwo rwaciwe mbere n’Urukiko rw’Ikirenga.
## Page 50
50
III. UMWANZURO
Nk’uko byavuzwe hejuru, iyi nyandiko igamije korohereza abacamanza, abanditsi, abashakashatsi, abashinjacyaha, abavoka n’ababuranyi muri rusange kumenya imirongo yatanzwe n’Urugereko. Iyi mirongo kandi igomba kubahirizwa n’Urugereko ubwarwo ndetse n’inkiko zose rukuriye mu byemezo zifata, rukaba kandi rwitwararika mu gushyiraho iyi mirongo kuko rwubahiriza iyatanzwe n’inkiko zirukuriye ndetse n’izo ku rwego rumwe narwo kandi ikaba itavuguruza cyangwa ngo igongane n’imanza zisohoka mu cyegeranyo cy’ibyemezo by’inkiko.
Iyi mirongo iboneka ku rubuga rw’Urukiko rw’Ikirenga rwitwa https://www.amategeko.gov.rw/ n’ahandi Urukiko rw’Ikirenga rwagena, kandi twese dukwiye gufatanyiriza hamwe mu gushimangira intego yo gutanga ubutabera bumwe ku bibazo bisa no kwirinda kubogama ku mpamvu iyo ari yo yose.
Murakoze.