Biermnan v Mutual and Federal Versekeringsmaatskappy Bpk (3023/1999) [2003] ZAFSHC 6; [2004] 2 All SA 389 (O); 2004 (1) SA 205 (O) (20 March 2003)

IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA

(ORANJE-VRYSTAATSE PROVINSIALE AFDELING)

Saaknommer : 3023/1999

In die saak tussen:

BEN D BIERMAN Eiser

en

MUTUAL & FEDERAL VERSEKERINGSMAATSKAPPY BPK Verweerder

_______________

AANGEHOOR DEUR: CILLIé R

UITSPRAAK DEUR: CILLIé R

UITSPRAAK GELEWER OP: 20 MAART 2003

Hierdie verhoor het plaasgevind op die basis dat die vraag na verweerder se aanspreeklikheid teenoor eiser in terme van sekere versekeringsooreenkomste (hierna "polis" genoem) wat hy met eiser gesluit het eerste en afsonderlik bereg word van die vraag na die omvang van eiser se beweerde skade.

Dit is gemene saak dat die verweerder ‘n aantal polisse in terme waarvan korttermynversekering ten aansien van sekere eiendom van eiser verskaf was, uitgereik het. Daar was tydens die verhoor debat oor die vraag welke polis op welke tydstip op welke eiendom presies van toepassing was. Tydens betoog is egter deur beide partye aanvaar dat die relevante polis ‘n sogenaamde All Sure-polis met nr 117B087857 in terme waarvan die hoofopstal (in die getuienis genoem die kliphuis) op eiser se plaas Elandsfontein distrik Vrede verseker was die geldende polis was toe die skade ingetree het. ‘n Afskrif van daardie polis is as Aanhangsel A by verweerder se verweerskrif aangeheg en die oorspronklike daarvan is as Bewysstuk A ingehandig. Die aansoekvorm wat deur eiser voltooi was vir doeleindes van verkryging van die dekking is Bewysstuk B.

Dit is uit die pleitstukke duidelik dat die intrede van skade binne die versekeringstermyn nie in geskil is nie. Luidens die pleitstukke beroep die verweerder hom op twee verwere wat hom vrystel van enige verpligting om eiser in terme van die polis skadeloos te stel. Die eerste daarvan is by wyse van ‘n spesiale pleit geopper. Dit is ten effekte dat eiser strydig met die polisvoorwaardes nie sy dagvaarding binne 90 dae na afwysing van die eis op verweerder beteken het nie. Die tweede verweer is dat eiser nie die verweerder ingelig het van ‘n wesentlike verandering in die risiko wat na bewering sou ingetree het en wat verband hou met die bewoning aldan nie van die versekerde eiendom. Die polis se afdeling : Algemeen klousule 10 stel verweerder vry van skadeloosstelling in sulke gevalle.

Mnr Daffue namens die verweerder, het in sy betoog egter aangedui dat hy sonder om dit formeel te laat vaar, nie enige submissies oor die tweede verweer voorlê nie. Dit is doenlik om op hierdie stadium te meld dat daar nie werklik enige getuienis aangebied is wat hierdie verweer ondersteun nie en dat mnr Daffue se houding in hierdie verband dus begryplik is.

Inderdaad het die geskil uiteindelik kristaliseer tot die 90-dae-kwessie voormeld. Beide partye het aanvaar dat klousule 5.6 van die betrokke polis se afdeling: Algemeen vereis dat dagvaarding binne 90 dae na ‘n ontkenning van aanspreeklikheid deur verweerder bestel moet word. Verweerder steun daarop dat hierdie ontkenning per brief gerig aan eiser gedateer 25 Februarie 1999 tot stand gekom het en dat die dagvaarding eers op 18 Augustus 1999 beteken is. Dit is dus duidelik buite die 90 dae periode.

Gedurende sy betoog het mnr Pienaar namens eiser, vir oorweging gegee dat die brief van 25 Februarie 1999 nie ‘n ontkenning van aanspreeklikheid is nie en dit is dienlik om daarmee kortliks te handel. Benewens die feit dat dit nooit so in repliek gepleit was nie (trouens in par 1.1 van die repliek word dit aanvaar dat hierdie skrywe ‘n verwerping van die eis was) is op ‘n behoorlike uitleg van die skrywe dit duidelik dat dit ‘n onomwonde afwysing van die eiser se eis is. Daardie brief verskyn op p 47 van die eiser se bundel dokumente Bewysstuk D en p 42 van verweerder se bundel Bewysstuk C. Die relevante gedeelte daarvan lees as volg:

"Ons verwys na u bestaande eise welke spruit uit die beweerde inbraak en brand op u plaas ..... Volgens inligting tot ons beskikking was die woning onbewoon ten tyde van die voorval en het u aldus nie dekking geniet vir hierdie verliese nie. Onder die omstandighede hoef ons nie te handel met u bogenoemde eise nie en word geen erkenning daaromtrent gedoen nie. Enige aksie wat ingestel mag word sal enduit bestry word."

Vir soverre as wat gemelde skrywe in ‘n verdere gedeelte wat nie aangehaal is nie voorbehou dat op verdere gronde wat na verdere ondersoek aan die lig mag kom ook gesteun sal word vir verwerping van die eis kan dit nie verstaan word as ‘n houding dat die eis nie finaal verwerp is nie.

By die aanvang van die verrigtinge is die Hof versoek om ‘n reëling te maak welke party moet begin met die aanbied van getuienis. ‘n Bevel is toe gemaak dat die verweerder moet begin sonder om daardeur enige bevinding aangaande die finale ligging van die bewyslas te maak. Namens die verweerder het slegs ene J van der M Smit getuig. Die eiser het self getuienis afgelê. Ek vind dit nie nodig om die getuienis enigsins te behandel nie omdat die getuienis eintlik die saak van enige party ten aansien van die werklike geskilpunt bovermeld nie enigsins verder neem nie.

Dit is duidelik dat die eiser homself binne die kader van die onderneming wat verweerder aan eiser gegee het om hom skadeloos te stel, geplaas het. Die verweerder dra dan die bewyslas om die Hof te oortuig dat hy vrygestel is van sy onderneming om die eiser sy skade te vergoed. Dit is so omdat die 90 dae vereiste soos ek dit sien nie ‘n sogenaamde gekwalifiseerde onderneming is nie maar ‘n uitsondering op verweerder se aanspreeklikheid daarstel.

Vergelyk: SA LAW OF INSURANCE, Gordon and Getz, 4e uitgawe p 179-181.

Mnr Daffue namens die verweerder, het in sy betoog ook aangedui dat hy verlief neem daarmee dat die saak benader word op die basis dat verweerder die bewyslas dra. Sy betoog is egter dat die verweerder hom minstens prima facie van hierdie las gekwyt het deurdat dit op die pleitstukke reeds deur die eiser erken is dat die dagvaarding nie binne die voorgeskrewe 90 dae periode beteken is nie. Die vraag is dus volgens hom bloot of eiser die effek hiervan weerlê het. Mnr Pienaar namens die eiser, het dit tereg so aanvaar. In sy repliek het eiser ‘n hele aantal "verwere" waaronder wanvoorstelling en estoppel in antwoord hierop aangevoer. Dit is nie nodig om enigsins verder daarna te verwys nie want mnr Pienaar het in sy betoog tereg nie op die vermelde aspekte gesteun nie omdat die getuienis dit eenvoudig nie ondersteun nie. Hy het sy betoog beperk tot wat in par 1.1 en 1.2 van die repliek geopper word. Die eiser voer naamlik daarin aan dat verweerder die toepaslike polis eensydig gekanselleer het per brief gedateer 13 April 1999 met 13 Mei 1999 as effektiewe datum, dit wil sê binne die 90 dae periode wat eiser gehad het om sy dagvaarding te beteken. Daarbenewens word beweer dat verweerder se weiering om eiser skadeloos te stel soos uiteengesit in die skrywe supra aangehaal neerkom op repudiasie van sy verpligtinge in terme van die ooreenkoms deur verweerder. Op sterkte hiervan word dan as volg in par 1.6 van die repliek gekonkludeer:

"Bygevolg repliseer eiser is verweerder nie geregtig om op die bepalings van die versekeringsooreenkoms ..... wat voorsiening maak vir ‘n tydperk van vervalling na negentig (90) dae, te steun nie, aangesien verweerder deur hul repudiasie en kansellasie van die versekeringsooreenkoms ..... uitdruklik te kenne gegee het dat hul nie hul verpligtinge ingevolge die kontrak sal nakom nie en het verweerder deur hul optrede om die kontrak te vernietig die reg verbeur om aan te dring op nakoming van die voorwaardes, en meer in besonder daardie voorwaarde betreffende die tyd waarbinne die aksie ingestel moes word."

Die bundel Bewysstuk C p 44 bevat die gewraakte brief van kansellasie en dit is gemene saak dat dit ‘n brief is wat verweerder aan eiser gerig het en waarin verweerder kennis gee aan eiser dat die polis met ingang van 13 Mei 1999 gekanselleer word. Klousule 8 van die polis se afdeling getitel Algemeen gee wel aan verweerder die reg om die polis te enige tyd te kanselleer met 30 dae skriftelike kennisgewing aan die eiser. Duidelikheidshalwe moet gemeld word dat hierdie ‘n polis is wat op ‘n maand tot maand-basis geduur het.

Die betoog van mnr Pienaar is dat verweerder deur die afwysing van die eis die ooreenkoms gerepudieer het. Daardeur het hy sy reg om aan te dring dat eiser sy verpligtinge in terme van die polis nakom besonderlik die verpligting om binne 90 dae dagvaarding uit te reik, verbeur. Die verweerder se daaropvolgende optrede deur later die versekeringsooreenkoms te kanselleer is aldus die betoog, ‘n verdere beletsel vir aandrang op nakoming van die 90 dae periode. Mnr Pienaar beroep hom in hierdie verband op ERASMUS v PIENAAR 1984(4) SA 9 (TPA).

Wanneer gedrag voldoende is om as repudiasie te kwalifiseer moet van geval tot geval uitgemaak word. In PONISAMMY AND ANOTHER v VERSAILLES ESTATES (PTY) LTD 1973(1) SA 372 (A) het Muller AR op 387B onder andere die volgende stelling van Devlin R in UNIVERSAL CARGO CARRIERS CORPORATION v CITATI (1957)2 QB 401 op p 436 met instemming aangehaal:

"The test of whether an intention is sufficiently evinced by conduct is whether the party renunciating has acted in such a way as to lead a reasonable person to the conclusion that he does not intend to fulfil his part of the contract."

Hierdie toets is daarna deur die Hoogste Hof van Appèl weer bevestig in VAN ROOYEN v MINISTER VAN OPENBARE WERKE EN GEMEENSKAPSBOU 1978(2) SA 835 (A) op 845A waarin met goedkeuring verwys is na IINRYBELANGE (EDMS) BPK v

PRETORIUS EN ANDERE 1966(2) SA 416 (A) se aanhaling van die volgende passasie uit Williamson R se uitspraak in STREET v DUBLIN 1961(2) SA 4 (W) op 10B:

"The test as to whether conduct amounts to such a repudiation is whether fairly interpreted it exhibits a deliberate and unequivocal intention no longer to be bound."

Die vraag is dan of verweerder se afwysing van eiser se eis beskou kan word as "a deliberate and unequivocal intention no longer to be bound". Die latere kansellasie van die polis deur verweerder is myns insiens nie in hierdie verband van enige belang nie aangesien die verweerder in elk geval in terme van die polis die reg tot sodanige kansellasie het. Vir soverre dit enige belang mag hê, is die feit dat verweerder die moeite doen om later te kanselleer miskien juis ‘n aanduiding daarvan dat hy nie vroeër die eis afgewys het met die gesindheid dat hy nie langer die polis as geldend en bindend op hom beskou nie.

In THE LAW OF SOUTH AFRICA: Joubert, First Reissue, vol 12, Insurance word in par 319 die volgende gesê:

"Where the insurer repudiates the contract, for example by intimating that it is not going to meet a valid claim, and thus commits a breach of contract, and the insured does not resile from the contract but elects to abide by it, the obligations of the insured are diminished by the repudiation in that he is excused from compliance with the duties that he has to observe in enforcing a claim, for instance filing a formal claim within a stated period after the loss."

Dit is nie vir my duidelik of die skrywers hiermee te kenne wil gee dat elke afwysing deur die versekeraar van ‘n oënskynlik geldige eis repudiasie van die ooreenkoms deur die versekeraar wat dan die versekerde onthef daarvan om sy verpligtinge na te kom, daarstel nie. Die gesag waarna verwys word, sou nie so ‘n wye stelling steun nie. In STEWART v RYALL (1887)5 SC 146 op 153 waarna as gesag verwys word, het De Villiers HR die volgende gesê:

"Where, as in the case of MYBURGH v PROTECTEUR INSURANCE, the directors of an insurance company have absolutely refused to pay for damage done by fire to property insured with it, and have in effect said to the assured `we refuse to pay, whether or not you choose to perform any of the conditions precedent to your right to recover’, they cannot, after having thus been the cause of the assured omitting to frame an account of his loss within three months after the fire, rely upon such an omission as a defence to an action on the policy."

Ek meen dat hierdie aanhaling verstaan moet word as synde die posisie waar die versekeraar weier om enige eis hoegenaamd op meriete te oorweeg deurdat hy die bestaan of geldigheid van die polis as sodanig ontken. Die verwysing met goedkeuring in ERASMUS v PIENAAR (supra) na hierdie aanhaling was bedoel as gesag vir ‘n stelling dat die Engelsregtelike beginsel dat ‘n "skuldenaar se verpligting om daadwerklik te presteer opgeskort word vir solank as wat die skuldeiser die ooreenkoms repudieer" (bl 21E) "ook in ons regspleging aanvaar is" (bl 23E-F). Dit is nie gesag vir ‘n stelling dat ‘n blote afwysing van ‘n eis deur ‘n versekeraar repudiasie daarstel nie. Die ooreenkoms daar ter sprake was in elk geval nie ‘n versekeringsooreenkoms nie.

Sonder om daardeur te kenne te gee dat dit ‘n voorvereiste is vir toepassing van die voormelde beginsel moet gemeld word dat eiser nie die beweerde repudiasie as kontrakbreuk aan die kant van verweerder aanvaar en teruggetree het uit die ooreenkoms nie. Eiser hou juis volgens sy pleitstukke die ooreenkoms in stand deur te eis dat verweerder hom in terme van die ooreenkoms skadeloos stel. Vergelyk par 12 van die besonderhede van eis. (Die alternatiewe eis vir skadevergoeding in die smeekbedes word nie gesubstansieer in die liggaam van die besonderhede van eis met enige bewering van kontrakbreuk aan die kant van verweerder met aanvaarding en terugtrede deur eiser nie en behoef nie enige verdere aandag nie.)

Die gebrek in mnr Pienaar se argument lê daarin dat dit nie onderskei nie tussen ‘n geval waar die versekeraar enersyds die bestaan of geldigheid van die polis as sodanig vir een of ander rede ontken teenoor andersyds waar die versekeraar die bestaan en geldigheid van die polis wel erken en aanvaar maar aanspreeklikheid in terme daarvan ontken word.

ERASMUS v PIENAAR (supra) en die talle beslissings daarin na verwys (daarby kan gevoeg word die beslissing van hierdie Hof in DE GOEDE v VENTER 1959(3) SA 959 (O)) is duidelike gesag vir die algemene beginsel dat in eersgenoemde geval ‘n party hom nie op ‘n klousule in sy guns sou kan beroep nie. Die logika daarvan is voor die hand liggend: ‘n party kan nie steun op ‘n klousule in ‘n ooreenkoms die bestaan of geldigheid waarvan hy self betwis nie. Dit moet sekerlik ook geld vir ‘n versekeringskontrak.

Waar die bestaan en bindendheid van die polis egter aanvaar en erken word maar aanspreeklikheid in terme daarvan op sterkte van ‘n term van die polis ontken word, is die regsposisie heeltemal anders. By geskille soos die onderhawige moet daar in elke geval oorweeg word of die versekeraar die bestaan of geldigheid van die polis as sodanig ontken en of hy andersyds slegs die betrokke eis afwys en aanspreeklikheid vir skadeloosstelling vermy deur hom op ‘n spesifieke bepaling van die polis te beroep. Laasgemelde is nie ‘n geval van repudiasie van die polis nie. Dit is so lank terug as in METELERKAMP v RAILWAY PASSENGERS’ ASSURANCE CO 1924 CPD 302 as volg deur Gardiner R op 304 gestel:

"It is quite true that a party cannot deny the existence of a contract and at the same time claim to take advantage of some clause in the contract. But there is a distinction between denying the existence of a contract and denying liability under a contract, the existence of which one admits. The difference is well put by Bankes, LJ, in WOODALL v PEARL ASSURANCE CO, LTD (1919, 1 KB 593): `I think it very necessary to draw a clear and sharp distinction between two separate classes of cases. There is the case where a person or an insurance company is repudiating a contract in the sense that it is disputing the existence of any binding contract at all ..... The other class of case is where a person or an insurance company is repudiating any liability under a contract, but accepting the existence of the contract as a binding contract.’ "

In daardie saak het die versekeraar hom op ‘n arbitrasie-klousule in die polis beroep. In beginsel is daar egter geen verskil met ‘n geval soos die onderhawige waar die verweerder die eis op sterkte van ‘n 90 dae sperklousule teenstaan nie.

Verweerder se verwerping in die skrywe van 25 Februarie 1999 hierbo aangehaal van die eiser se eis was soos ek die aangeleentheid sien, nie ‘n repudiasie van sy verpligtinge in terme van die versekeringsooreenkoms soos mnr Pienaar betoog nie. Trouens, dit is in hierdie verband verwarrend om hoegenaamd die term "repudiasie" te gebruik ten einde verweerder se gedrag te beskryf. Al wat verweerder te kenne gegee het, was dat hy nie voornemens is om eiser se eis uit te betaal nie omdat eiser na sy oordeel nie dekking gehad het vir die besondere gebeurtenis nie. Dit beteken hoegenaamd nie dat verweerder daardeur die geldigheid van of sy gebondenheid aan die polis as ‘n geheel misken nie. Die blote afwysing van ‘n eis deur ‘n versekeraar is nie sondermeer "conduct ..... (which) ..... exhibits a deliberate and unequivocal intention no longer to be bound" nie (STREET v DUBLIN (supra).) Dit hang af soos supra aangedui op welke gronde die verpligting tot skadeloosstelling ontken word.

In ERASMUS v PIENAAR (supra) is op die feite bevind dat die applikant in daardie saak se optrede op ‘n repudiasie van die koopkontrak neergekom het. Dit onderskei dus daardie beslissing van die feite in die onderhawige saak. Die beginsel daar aanvaar dat repudiasie deur een party vir die ander party "tydelike verslapping" van die nakoming van sy verpligtinge meebring is dus nie hier tersake nie.

Die bedoeling met die spertydperk van 90 dae is juis dat spoedige duidelikheid oor die geskil of die versekeraar die versekerde skadeloos moet stel aldan nie verkry word. Dit is in belang van beide partye. Indien die versekeraar sy reg om hom hierop te beroep verbeur in elke geval waar hy na oorweging van die eis meen dat hy in daardie geval op sterkte van die polis self nie hoef skadeloos te stel nie en dit so aan die versekerde oordra sal dit die effek hê dat juis dit wat deur die partye beoog is, naamlik spoedige afhandeling van die geskil, nie bereik word nie.

Die latere kansellasie van die polis met ingang van 14 Mei 1999 deur die verweerder het ook nie daardeur die polis ab initio vernietig nie. Klousule 8 van die polis reeds na verwys, magtig die verweerder om te enige tyd met die nodige kennisgewing die versekering tot ‘n einde te bring. Die eiser se eis het egter ontstaan voordat die polis tot ‘n einde gekom het. Dit moet bygevolg steeds behandel word in terme van die bepalings van die polis. Een van daardie bepalings is dat eiser sy dagvaarding binne 90 dae moet beteken. Eiser is nie daarvan bevry bloot omdat die polis op ‘n latere tydstip tot ‘n einde gekom het nie. Die verweerder het ook nooit daarop staatgemaak dat die kansellasie van die polis hom bevry van die verpligting tot skadeloosstelling in hierdie geval nie.

In die omstandighede moet die verweerder se spesiale pleit soos geopper in par 1 van die verweerskrif, dus gehandhaaf word.

Die eis word gevolglik afgewys met koste.

______

CB CILLIé, R

Namens Eiser : Adv WF Pienaar Iov Naudes

Namens Verweerder : Adv JP Daffue Iov Honey & Vennote