Burger NO and Another v Erasmus en Andere (507/94) [1996] ZASCA 26 (27 March 1996)

Download original filesPDF formatRTF format

Download original files

PDF formatRTF format

PDF format

RTF format

RAPPORTEER/NIE RAPPORTEER

Saaknommer 507/94 IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (APPLAFDELING) In die saak tussen:

LAFDELING) In die saak tussen:

JACOBUS NEL BURGER, N.O.

Eerste Appellant

DANIL GERHARDUS OLIVIER, N.O. Tweede Appellant

L GERHARDUS OLIVIER, N.O. Tweede Appellant

enFREDERIK ERASMUS

Eerste Respondent

MARINDA ERASMUS

Tweede Respondent

GYSBERT PETRUS DU TOIT

Derde Respondent

MARINDA ERASMUS, N.O.

Vierde Respondent

CORAM

: HEFER, HOWIE, MARAIS,

SCHUTZ ARR etZULMAN WN ARDATUM AANGEHOOR

: 12 MAART 1996

DATUM VAN UITSPRAAK : 27 MAART 1996

UITSPRAAK

HOWIE A R /

2

HOWIE AR:

Eerste appellant is 'n geoktrooieerde rekenmeester van Ottosdal. Tweede appellant is 'n praktiserende prokureur van Lichtenburg. Hulle is die behoorlik aangestelde mede-kuratore ingevolge art 28 van die Wet op Landboukrediet 28 van 1966 belas met die verpligting om die bates van eerste respondent, 'n boer van Delareyville, ooreenkomstig die bepalings van daardie Wet te likwideer. Kragtens art 28(5) het al eerste respondent se bates op appellante oorgegaan. Sy grootste skuldeiser is die Land- en Landboubank van Suid-Afrika Beperk ("die Landbank") wat die houer is van 'n eerste verband op sy drie plase. In die loop van die likwidasieproses het eerste respondent sekere relings met die Landbank getref die doel waarvan was dat die Landbank se verbandskuld gedelg sou word en dat die eerste respondent twee van sy plase met behulp van 'n verdere Landbanklening sou terugkoop. Die bedrag wat aan die Landbank verskuldig was (op die oorkonde is dit onseker of

lings met die Landbank getref die doel waarvan was dat die Landbank se verbandskuld gedelg sou word en dat die eerste respondent twee van sy plase met behulp van 'n verdere Landbanklening sou terugkoop. Die bedrag wat aan die Landbank verskuldig was (op die oorkonde is dit onseker of

3

dit R704 000 of R677 000 beloop) sou deur betaling van R657 000 afgelos word. Laasgenoemde bedrag (waarna ek as eerste respondent se "aanbod" sal verwys) sou hy in die hande kry deur R310 000 by die Landbank op sekuriteit van 'n eerste verband op gemelde twee plase te leen, deur R232 000 by sy eggenote te leen (met wie hy buite gemeenskap van goed getroud is) en deur sy derde plaas aan ene Gysbert du Toit vir R115 000 te verkoop. Die Landbank het dit as 'n voorwaarde gestel dat appellante hierdie relings moet goedkeur. 'n Briewewisseling het toe ontstaan in die loop waarvan appellante se goedkeuring versoek is. Hulle antwoord was dat te min inligting aan hulle verstrek is om hulle in 'n posisie te stel om te kan vasstel of skuldeisers nie benadeel sou word nie. Hulle was derhalwe van mening dat al die plase, in ooreenstemming met die gewone beredderingsproses, op 'n openbare veiling verkoop moes word. Namens eerste respondent is appellante se goedkeuring op verdere geleenthede versoek, maar hulle

lings moet goedkeur. 'n Briewewisseling het toe ontstaan in die loop waarvan appellante se goedkeuring versoek is. Hulle antwoord was dat te min inligting aan hulle verstrek is om hulle in 'n posisie te stel om te kan vasstel of skuldeisers nie benadeel sou word nie. Hulle was derhalwe van mening dat al die plase, in ooreenstemming met die gewone beredderingsproses, op 'n openbare veiling verkoop moes word. Namens eerste respondent is appellante se goedkeuring op verdere geleenthede versoek, maar hulle

4

het in hul houding volhard dat die plase opgeveil moes word. 'n Datum vir so 'n veiling is mettertyd gerel en geadverteer.

l en geadverteer.

As gevolg van die voorgaande het eerste respondent saam met drie ander applikante (sy vrou, Du Toit en die Erasmus Familie Trust) 'n aansoek aan die Transvaalse Provinsiale Afdeling gerig waarin versoek is dat appellante beveel word om die gemelde relings tussen eerste respondent en die Landbank goed te keur en te bekragtig. Die Landbank en die Minister van Landbou (namens die Staat as tweede en derde verbandhouer) is as verdere respondente gevoeg maar geen regshulp is teenoor hulle gevorder nie. Geen stukke is namens hulle geliasseer nie en hulle het blykbaar by die Hof se beslissing berus.

lings tussen eerste respondent en die Landbank goed te keur en te bekragtig. Die Landbank en die Minister van Landbou (namens die Staat as tweede en derde verbandhouer) is as verdere respondente gevoeg maar geen regshulp is teenoor hulle gevorder nie. Geen stukke is namens hulle geliasseer nie en hulle het blykbaar by die Hof se beslissing berus.

By wyse van dringende tussentydse regshulp het respondente gevra dat die veiling gekanselleer word en is 'n bevel tot dien ef fekte die dag voor die veiling uitgereik. Die hoofaansoek het daarna voor Goldstein R

5

gedien. Die uitslag was dat hy appellante beveel het om die gemelde relings goed te keur en te bekragtig. Die aangeleentheid is toe uitgestel om die partye die geleentheid te bied om verdere eedsverklarings ten opsigte van die kwessie van koste aan die Hof voor te l. Na oorweging van sodanige eedsverklarings en verdere betois appellante beveel om die koste op die prokureur en klint skaal de bonis propriis te betaal. Met verlof van die Hof a quo kom appellante tans in hor beroep teen albei vermelde bevele.

lings goed te keur en te bekragtig. Die aangeleentheid is toe uitgestel om die partye die geleentheid te bied om verdere eedsverklarings ten opsigte van die kwessie van koste aan die Hof voor te l. Na oorweging van sodanige eedsverklarings en verdere betois appellante beveel om die koste op die prokureur en klint skaal de bonis propriis te betaal. Met verlof van die Hof a quo kom appellante tans in hor beroep teen albei vermelde bevele.

. Na oorweging van sodanige eedsverklarings en verdere betois appellante beveel om die koste op die prokureur en klint skaal de bonis propriis te betaal. Met verlof van die Hof a quo kom appellante tans in hor beroep teen albei vermelde bevele.

is appellante beveel om die koste op die prokureur en klint skaal de bonis propriis te betaal. Met verlof van die Hof a quo kom appellante tans in hor beroep teen albei vermelde bevele.

nt skaal de bonis propriis te betaal. Met verlof van die Hof a quo kom appellante tans in hor beroep teen albei vermelde bevele.

r beroep teen albei vermelde bevele.

Daar kan geen twyfel wees nie dat 'n verkoop per openbare veiling 'n doodnormale verskynsel is by die gewone beredderingsproses in gevalle van insolvensie. Die vraag hier is of die relings tussen eerste respondent en die Landbank die prentjie so laat verander het dat die beslissing van die Hof a quo in al die omstandighede geregverdig was.

lings tussen eerste respondent en die Landbank die prentjie so laat verander het dat die beslissing van die Hof a quo in al die omstandighede geregverdig was.

Respondente se saak op die meriete kan kortliks soos

6

volg opgesom word. Eerste respondent se roerende bates het ingevolge die Landboukredietwet aan die Staat behoort. Hulle was klaar opgeveil en feitlik die hele opbrengs het die Staat toegekom. Daar was vier verbande op die plase, die totale skuld ten opsigte waarvan Rl 348 000 bedra het. Preferente en konkurrente skuldeisers se eise het R505 700 beloop. Aan die hand van 'n geswore waardasie wat by respondente se stukke aangeheg is, was die plase altesaam slegs ongeveer R615 000 werd. Gevolglik sou die Landbank uit hoofde van gemelde relings met eerste respondent meer ontvang (R657 000) as die waarde van die plase en sou daar niks hoegenaamd vir ander skuldeisers oorbly nie. In die omstandighede sou opveiling van die plase geen voordeel vir ander skuldeisers inhou nie en derhalwe geen doel dien nie. Trouens, dit sou eerste respondent benadeel en die koste van die veiling sou verkwis wees tensy 'n voldoende koopprys behaal word om die Landbank se skuld te vereffen. Boonop het nie net die Landbank nie, maar ook die ander

lings met eerste respondent meer ontvang (R657 000) as die waarde van die plase en sou daar niks hoegenaamd vir ander skuldeisers oorbly nie. In die omstandighede sou opveiling van die plase geen voordeel vir ander skuldeisers inhou nie en derhalwe geen doel dien nie. Trouens, dit sou eerste respondent benadeel en die koste van die veiling sou verkwis wees tensy 'n voldoende koopprys behaal word om die Landbank se skuld te vereffen. Boonop het nie net die Landbank nie, maar ook die ander

7

verbandhouers tot die gemelde reelings toegestem. Gevolglik sou goedkeuring van gemelde relings geen ander skuldeiser benadeel nie.

lings geen ander skuldeiser benadeel nie.

Die geswore waardasie waarop respondente gesteun het, sit besonderhede van die plase uiteen soos die aantal kamers in die geboue, die aantal kampe, die grootte van die store en dies meer, maar bevat geen bespreking, geen ontleding van pryse van vergelykbare plase in die betrokke omgewing en geen beskrywing van die tipe grond of die kwaliteit van die grond nie.

In die omstandighede soos deur hulle beweer, was dit respondente se saak dat appellante se weiering van goedkeuring nie net in stryd met die wense van die grootste skuldeisers was nie, maar ook onrelmatig en mala fide.

lmatig en mala fide.

Uit daardie opsomming kom dit duidelik voor dat die kwessie van die waarde van die plase van uiterste belang is. Die aandag moet dus gevestig word op wat appellante in hierdie verband geantwoord het.

8

Tweede appellant het die opponerende eedsverklaring

afgelen daarin verklaar hy uitdruklik dat hy bovermelde

en daarin verklaar hy uitdruklik dat hy bovermelde

waardasie betwis. Hy beweer dat daar verskeie faktore is

wat die prys van plaaseiendomme benvloed - soos

nvloed - soos

byvoorbeeld die kwaliteit van die grond - wat in ag geneem

moet word. Hy gaan voort om te beweer dat hy op die dag

waarop sy eedsverklaring onderteken is (wat ook die dag

voor die afgelaste veiling was) deur die betrokke afslaer

ingelig is dat daar groot belangstelling was en dat 'n

openingsaanbod verwag was wat eerste respondent se "aanbod"

aan die Landbank sou oorskry. Hy verwys ook na sy

ondervinding in verband met die bereddering van insolvente

boedels dat in die meeste gevalle 'n verkoping per openbare

veiling 'n beter voordeel vir skuldeisers inhou. Wat

moontlike nadeel aanbetref, vir beide eerste respondent en

sy skuldeisers, stweede appellant die volgende :

tweede appellant die volgende :

"Indien (eerste respondent) van mening is dat die onroerende eiendom waarskynlik minder sal haal op die veiling as die waardasie, dan kan dit slegs tot

9

voordeel wees van die (eerste respondent) indien hy die eiendom op die veiling aankoop. My submissie is dat (eerste respondent) alles in sy vermowil doen om die veiling te verhoed aangesien hy op hierdie manier wil poog om die onroerende eiendom teen 'n lae prys te bekom tot nadeel van sy skuldeisers wat onder andere insluit die (Landbank).

wil doen om die veiling te verhoed aangesien hy op hierdie manier wil poog om die onroerende eiendom teen 'n lae prys te bekom tot nadeel van sy skuldeisers wat onder andere insluit die (Landbank).

Die (eerste respondent) kan glad nie benadeel word indien die bates per openbare veiling verkoop word nie. Soos blyk uit sy eie stukke is hy hopeloos insolvent en het hy geen vooruitsigte hoegenaamd dat enige surplus aan hom toegeken sal word nadat skuldeisers betaal word nie. Skuldeisers, veral konkurrente skuldeisers, gaan 'n baie klein dividend ontvang. Die belang van die (eerste respondent) is dus nie daarin om toe te sien dat hy 'n surplus toekenning gaan kry nie, sy belang is daarin om toe te sien dat hy deur middel van sy vrou en 'n trust die eiendom sogoedkoop as moontlik terug koop tot nadeel van skuldeisers."

Die aantygings van onrelmatigheid en mala fides is deur appellante betwis.

lmatigheid en mala fides is deur appellante betwis.

Om die partye se bewerings en teenbewerings in beter perspektief te stel moet na die tersaaklike korrespondensie verwys word.

Die aansoek voor die Hof a quo is op 19 Januarie 1994 geloods. Die tersaaklike gebeure wat dit voorafgegaan het,

10

was die volgende. In uitoefening van sy regte ingevolge art 55 van die Landbankwet 13 van 1944, het die Landbank, wat vroer op die plase beslag gelhet, 'n veiling daarvan vir 2 Desember 1993 gereel en geadverteer. Weens gemelde relings met eerste respondent het die Landbank daardie veiling egter afgelas in afwagting van appellante se goedkeuring.

r op die plase beslag gelhet, 'n veiling daarvan vir 2 Desember 1993 gereel en geadverteer. Weens gemelde relings met eerste respondent het die Landbank daardie veiling egter afgelas in afwagting van appellante se goedkeuring.

het, 'n veiling daarvan vir 2 Desember 1993 gereel en geadverteer. Weens gemelde relings met eerste respondent het die Landbank daardie veiling egter afgelas in afwagting van appellante se goedkeuring.

lings met eerste respondent het die Landbank daardie veiling egter afgelas in afwagting van appellante se goedkeuring.

Op daardie stadium, vir soverre die bepalings van die Insolvensiewet 24 van 1936 van toepassing gemaak is deur art 29(2) van die Landboukredietwet, was die tweede skuldeisersvergadering nog nie gehou nie.

Op 2 Desember stuur Edeltrust BK, 'n firma van

kurators en boedelberedderaars wat toe namens eerste

respondent opgetree het, briewe per faks aan elkeen van die

appellante. Die brief aan eerste appellant lui soos volg:

"Ek verwys na my telefoniese gesprek met u meneer Len Burger vandag die 2de Desember 1993.

Ek bevestig dat die Land- en Landboubank van Suid-Afrika Beperk 'n lening aan meneer Erasmus toegestaan het vir die terugkoop van die onroerende eiendom in sy

11

naam geregistreer.

Die veiling van die betrokke onroerende eiendomme wat

sou plaasvind vandag om 10:00 is gevolglik afgelas. Beide Volkskas as vierde verbandhouer sowel as die

Departement van Landboukrediet het hulself bereid verklaar om toestemming te gee tot kansellasie van hul verbande. Ons het reeds skriftelik kennis ontvang vanaf ABSA Bank Beperk.

Tans verlang die Landbank bloot dat u die bogemelde transaksie in verband met die terugkoop van meneer Erasmus van die vaste eiendomme, goedkeur. Ons ontvang graag van u 'n bevestiging daarvan sodat ons dit aan die Landbank kan voorsien."

Eerste appellant se antwoordende brief van dieselfde

datum lui:

"U fakstransmissie van 2 deser verwys. Alvorens skrywer toestemming tot die verkoping mag verleen, is dit noodsaaklik om te bepaal dat geeneen van die skuldeisers van die boedel enigsins benadeel word deur die tegeldemaking van roerende en/of onroerende goed nie.

Uit die dokument ontvang, word geen syfers, verkoopsvoorwaardes en/of bates vermeld nie. Sodra alle tersaaklike inligting aan ons verstrek word, sal die Kurators in bogemelde boedel 'n beslissing maak. Laastens wil skrywer net meld dat daar in oorleg met die medekurator, besluit is om met die veiling van alle roerende goedere op 3 Desember 1993 om l0h00 voort te gaan."

Edeltrust se brief aan tweede appellant (wat vir die

12

hele maand van Desember met verlof was) handel met die

plase asook die roerende bates wat op 3 Desember opgeveil

sou word. Wat die plase betref lui die brief soos volg:

"In die geval

het die Landbank reeds die veiling

afgelas, en toegestem dat die plase uit die hand

verkoop word.

Die eiendom is

soos volg belas:

Landbank

704 000

LKG

299 000

Volkskas

345 000

Totaal 1 348 000

Die ongeveer 800 hektaar sal dus 'nbedrag van meer as

die bg. totaal moet behaal alvorens die konkurrente

skuldeisers 'n voordeel sal verkry. Die eiendom sal

dus 'n prys van meer as R1 685 per hektaar moet

behaal.

Al drie die versekerde skuldeisers het toestemming

gegee dat mnr Erasmus die grond met behulp van 'n

Landbanklening terugkoop. Ons benodig bloot u

bevestiging dat die transaksie u goedkeuring wegdra."

(Die letters "LKG" verwys na die Departement

Landboukrediet.)

Op 6 Desember het eerste appellant die Landbank meegedeel dat hy nie toestemming tot die reelings kon verleen nie omdat dit nie in belang van skuldeisers was nie. Hy het derhalwe aan die Landbank voorgestel dat hulle

13

hul regte kragtens art 55 van die Landbankwet uitoefen of dat die Landbank toestemming verleen dat 'n "boedelverkoping" gehou word.

Hy het blykbaar per faks gedateer 9 Desember sodanige toestemming versoek want die Landbank het, met verwysing na so 'n faks, op dieselfde datum aan hom geskryf en toestemming verleen [is] om al die plase te verkoop. Hierdie toestemming was onderhewig daaraan dat die uitstaande bedrae wat toe aan die Landbank verskuldig was, betaal sou word. Die bedrae is met volle besonderhede in 'n aanhangsel uiteengesit. Ten opsigte van 'n lening van R290 000 onder rekening nr ACAB 02755 03G was die kapitaalskuld R284 564,04 en agterstallige rente R175 903,16. Verdere rente teen 14% op die totaal van daardie bedrae sou vanaf 15 Desember 1993 begin loop. Die brief het afgesluit met die waarskuwing dat ingeval van nie-nakoming van die Landbank se vereistes die Landbank genoodsaak sou wees om self die plase per publieke veiling

14

te laat verkoop.

Ook op 9 Desember het eerste appellant R30 000 in die

pas gemelde rekening by die Landbank inbetaal. Die

tersaaklike inskrywing hieromtrent in die Landbank se

rekords toon dat dit ten opsigte van rente betaal is.

Op 23 Desember 1993 skryf respondente se prokureurs

aan eerste appellant soos volg:

"Ons bevestig hiermee dat ons klint mnr. F. Erasmus ooreenkoms bereik het met die Land- en Landbou Bank van Suid-Afrika Beperk ("die Landbank") op 1 Desember 1993 dat hy sekere van sy onroerende eiendomme synde die plase Vlakpan en Nooitgedacht met behulp van die Landbank terugkoop, terwyl die plaas Klipdrift verkoop word aan mnr. G.P. du Toit.

nt mnr. F. Erasmus ooreenkoms bereik het met die Land- en Landbou Bank van Suid-Afrika Beperk ("die Landbank") op 1 Desember 1993 dat hy sekere van sy onroerende eiendomme synde die plase Vlakpan en Nooitgedacht met behulp van die Landbank terugkoop, terwyl die plaas Klipdrift verkoop word aan mnr. G.P. du Toit.

Op versoek van u mede-kurator mnr. Ian Senekal van die firma Ben Roothman en Olivier is 'n motivering op 2 Desember 1993 deur mnre. Edeltrust aan hom gerig waarom hierdie bogemelde transaksie deur u goedgekeur moet word. Op dieselfde dag is 'n versoek ook deur mnre. Edeltrust aan u gerig. Ons heg hierby aan vir maklike verwysing 'n afskrif van eersgemelde versoek. Ingevolge die bepalings van Artikel 24 van die Insolvensie Wet van 1936 versoek ons u hiermee vriendelik dat u bevestig dat gemelde onroerende eiendomme nie deur u op beslag gelword nie, en dat u vir sover nodig die transaksies goedkeur. Ter stawing van die voormelde bevestig ons graag soos volg:

word nie, en dat u vir sover nodig die transaksies goedkeur. Ter stawing van die voormelde bevestig ons graag soos volg:

15

1.

Gemelde eiendomme was reeds op beslag geldeur die Landbank gedurende ongeveer 13 Augustus 1992, en vorm dit in ieder geval nie 'n bate van die boedel nie vir verkoop deur die kurator (sonder goedkeuring van die Landbank) ingevolge die bepalings van Artikel 90 van die Insolvensiewet.

deur die Landbank gedurende ongeveer 13 Augustus 1992, en vorm dit in ieder geval nie 'n bate van die boedel nie vir verkoop deur die kurator (sonder goedkeuring van die Landbank) ingevolge die bepalings van Artikel 90 van die Insolvensiewet.

2.

Dit blyk duidelik uit die motivering hierbo na verwys, dat die konkurrente skuldeisers van F. Erasmus geen baat sal vind deur 'n ander vorm van verkoping nie. Gevolglik is dit ons submissie dat u die boedel op risiko sal plaas indien u sou wou poog om die eiendomme op 'n ander wyse te verkoop. Daar is duidelik geen kredietwaarde vir die boedel in die eiendomme gelenie.

nie.

3.

Al drie die versekerde skuldeisers het wel toestemming verleen tot die voormelde transaksies."

Op 3 Januarie 1994 het eerste respondent agtergekom

dat appellante met die Landbank se magtiging van plan was

om die plase op 21 Januarie op te veil. Sy prokureur het

toe op 4 Januarie aan eerste appellant geskryf. Na

uiteensetting van die agtergrond gaan die brief soos volg

voort:

"Dit blyk dat die Landbank op 2 Desember 1993, die betrokke veiling afgelas het, as gevolg van 'n ooreenkoms wat hy gemaak het met ons klinte

nte

16

waarvolgens:

1.1

Ons klinte die bank vrywaar teen renteverlies vooruit,

nte die bank vrywaar teen renteverlies vooruit,

1.2

Ons klinte die Landbank voorsien van die toestemming deur die verdere verbandhouers tot kansellasie van hul verbande;

nte die Landbank voorsien van die toestemming deur die verdere verbandhouers tot kansellasie van hul verbande;

1.3

Ons klinte die Landbank voorsien van u goedkeuring tot die transaksie.

nte die Landbank voorsien van u goedkeuring tot die transaksie.

Op 3 Januarie 1994 het skryfster gepoog omtelefonies met u mnr. Burger in aanraking tekom. Sy is egter verwys na mnr. Cronjwatskynbaar die administrasie van die boedel souwaarneem.

watskynbaar die administrasie van die boedel souwaarneem.

Mnr. Cronjhet haar meegedeel dat:

het haar meegedeel dat:

2.1

U 'n skriftelike magtiging sedert ons klinte se ooreenkoms bereik met die Landbank op 2 Desember 1993, vanaf die Landbank verkry het vir die verkoop van die eiendom, en

nte se ooreenkoms bereik met die Landbank op 2 Desember 1993, vanaf die Landbank verkry het vir die verkoop van die eiendom, en

2.2

Indien ons kllnte begerig sou wees om die betrokke eiendomme te bekom, hul welkom is om 'n aanbod aan die kurators te rig. (Volgens mnr. Cronjvestig die eiendomme in die kurator); en

nte begerig sou wees om die betrokke eiendomme te bekom, hul welkom is om 'n aanbod aan die kurators te rig. (Volgens mnr. Cronjvestig die eiendomme in die kurator); en

vestig die eiendomme in die kurator); en

2.3

Dit ons klint mnr. F. Erasmus se probleem is indien hy nie die lening kan opneem met die Departement Landbou waarmee hy sekere van sy roerende bates terug gekoop het uit die boedel nie. U is bewus daarvan dat 'n voorwaarde is van die lening deur die betrokke Departement van Landbou aan ons klient mnr. Erasmus, dat hy eers die grond bekom alvorens die lening aan hom toegestaan word.

nt mnr. F. Erasmus se probleem is indien hy nie die lening kan opneem met die Departement Landbou waarmee hy sekere van sy roerende bates terug gekoop het uit die boedel nie. U is bewus daarvan dat 'n voorwaarde is van die lening deur die betrokke Departement van Landbou aan ons klient mnr. Erasmus, dat hy eers die grond bekom alvorens die lening aan hom toegestaan word.

Ons verstaan verder dat u 'n verdere aanbod ofaanbiedinge ontvang het ten opsigte van diebetrokke vaste eiendomme, en dat u op grond vangemelde belangstelling, besluit het om die

17

eiendomme per openbare veiling aan te bied.

4.

In die lig van die ooreenkoms tussen die Landbank en ons kliente, is dit vir ons onduidelik op welke basis die Landbank 'n skriftelike magtiging aan u sou verleen vir 'n verkoop van die eiendom. Ons sal dit waardeer indien u ons voorsien van die datum waarop die skriftelike magtiging van die Landbank aan u gegee is.

5.

Met verwysing na skryfster se telefoniese gesprek met mnr. Cronjvoormeld, deel ons u graag mee dat dit ons submissie is dat die onroerende eiendom nie in die kurator vestig nie. In die verband verwys ons na die bepalings van artikel 55 van die Landbankwet, asook die bepalings van artikel 90 van die Insolvensiewet. As gevolg daarvan kan die betrokke vaste eiendom nie in die kurator vestig ingevolge die bepalings van artikel 20(1)(a) van die Insolvensiewet nie.

voormeld, deel ons u graag mee dat dit ons submissie is dat die onroerende eiendom nie in die kurator vestig nie. In die verband verwys ons na die bepalings van artikel 55 van die Landbankwet, asook die bepalings van artikel 90 van die Insolvensiewet. As gevolg daarvan kan die betrokke vaste eiendom nie in die kurator vestig ingevolge die bepalings van artikel 20(1)(a) van die Insolvensiewet nie.

6.

In die lig verder van die bewerings dat u beskik oor 'n verdere aanbod of aanbiedinge ten aansien van die betrokke vaste eiendomme, sal ons dit waardeer om die volgende van u te verneem:

6.1

Ons ontvang graag afskrifte van die skriftelike aanbiedinge aan u gemaak. In die verband wys ons daarop dat mnr. Senekal van die firma Ben Roothman en Olivier, onderneem het om afskrifte van sodanige aanbiedinge te voorsien aan mnr. de Witt van die firma Edeltrust BK, indien hy dit sal verkry.

6.2

'n Uiteensetting van u van welke skuldeisers en tot welke mate hul deur aanvaarding van die betrokke aanbiedinge of die veiling bevoordeel sal word; en

18

6.3 Welke vrywaring die boedel het dat 'n veiling nie 'n kosteverspilling tot gevolg sal hnie, tot nadeel van die konkurrente skuldeisers.

nie, tot nadeel van die konkurrente skuldeisers.

7. Volgens ons instruksies is die beoogde veiling geskeduleer om plaas te vind op 21 Januarie 1994. In die lig daarvan, en in die lig van ons verdere instruksies om die nodige dringende hofaansoek te bring ten einde ons klinte se regte te beskerm, sal ons dit waardeer indien u ons van die voormelde kan voorsienvoor sluit van besigheid op Vrvdag, 7 Januarie 1994. Ons vra om verskoning vir enige ongerief hierdeur veroorsaak, maar maak staat op u vriendelike samewerking.

nte se regte te beskerm, sal ons dit waardeer indien u ons van die voormelde kan voorsienvoor sluit van besigheid op Vrvdag, 7 Januarie 1994. Ons vra om verskoning vir enige ongerief hierdeur veroorsaak, maar maak staat op u vriendelike samewerking.

voor sluit van besigheid op Vrvdag, 7 Januarie 1994

Indien ons nie die bogemelde inligting van u ontvang nie, is dit ons instruksies dat u nalate of weiering vervat sal word in die aansoek wat ons klinte aan die hof sal rig."

nte aan die hof sal rig."

Op 7 Januarie is namens eerste appellant soos volg

geantwoord:

"1.AD Paragrawe 1.1 - 1.3

AD Paragrawe 1.1 - 1.3

Aangesien ons nie 'n party tot die beweerde ooreenkoms was nie, kan geen kommentaar daarop gelewer word nie, behalwe om te vermeld dat die beweerde ooreenkoms na die 20ste September 1993 aangegaan was en ng die Meester, ng die Kurators, 'n party daartoe was.

g die Meester, ng die Kurators, 'n party daartoe was.

g die Kurators, 'n party daartoe was.

AD Paragraaf 2.1

Dit was aan u gemeld dat toestemming reeds verkry was en dat skriftelike bevestiging afgewag word.

AD Paragraaf 2.2

19

Die stelling is korrek. Ons moet net byvoeg dat Mnr Cronje ten tye van die gesprek nie kennis gedra het daarvan dat die veiling ten opsigte van die eiendomme reeds geplaas was nie, en toe u die inligting openbaar het, was ons houding dat u klinte dit op die veiling kan kom koop, tensy 'n aanbod gemaak word wat aanvaarbaar is en waarin voorsiening maak word vir verkwiste veilingskoste.

nte dit op die veiling kan kom koop, tensy 'n aanbod gemaak word wat aanvaarbaar is en waarin voorsiening maak word vir verkwiste veilingskoste.

AD Paragraaf 2.3

Ons dra nie kennis van die leningsooreenkoms wat Mev Erasmus met die Departement van Landbou aangegaan het nie, of die terme daarvan. Ons was bloot mondelings daarvan meegedeel ten tye van die veiling toe Mnr Erasmus goedere op die veiling aangekoop het.

AD Paragraaf 4

Toestemming was op 9 Desember 1993 verleen.

AD Paraaraaf 5

U is sekerlik geregtig op u eie opinie. U word versoek om maar weereens die bepalings van Artikel 28 en 29 van Wet 28/66 na te gaan en dit saam te lees met Art 20 van die Insolvensiewet Art 90 van die Insolvensiewet saamgelees met Art 55 van die Landbankwet, verleen slegs aan Landbank die reg om onroerende eiendom wat in 'n Insolvent se naam geregistreer is, te verkoop per eksekusieveiling, vry van inmenging van 'n Kurator. Enige surplus wat mag ontstaan as gevolg van so 'n verkoping kom die Kurator toe. Landbank het egter nie die reg om eiendomme van 'n Insolvent uit die hand te verkoop nie. 8.AD Paragraaf 6.1

AD Paragraaf 6.1

Gesien in die lig daarvan dat die inligting op die stadium vertroulik is, word u versoek

20

geweier.

9.

AD Paragraaf 6.2 en 6.3

Aangesien pryse van goedere wat op 'n veiling verkoop word, eers na die veiling bekend raak,

is dit absurd om te verwag dat ons nou al voorspellings moet waag. Geliewe uself te vergewis van die normale voorskrifte ten opsigte van tegeldemaking van bates in Insolvente boedel.

10.

AD Paraoraaf 7

Ons neem kennis van u voorneme om 'n hofaansoek te bring om u kliente se regte te beskerm. Moontlik kan u meer spesifiek wees en vermeld teen wie u be-oog om die aansoek te bring en welke regte u wil beskerm."

Ook op 7 Januarie het die Landbank 'n brief aan respondente se prokureur geskryf. Daarin is sy meegedeel dat die bank die reelings met eerste respondent "gerepudieer" het in die lig van eerste appellant se houding dat die relings nie in belang van die skuldeisers was nie. Sy is ook verwittig dat toestemming aan appellante verleen is om die plase per openbare veiling te verkoop.

lings nie in belang van die skuldeisers was nie. Sy is ook verwittig dat toestemming aan appellante verleen is om die plase per openbare veiling te verkoop.

Op 10 Januarie verander die vierde verbandhouer, ABSA Bank, sy houding. Hy skryf 'n brief aan eerste appellant.

21

verwysende na laasgenoemde se brief van 11 (sic) Januarie, waarin goedkeuring vir die hou van die veiling verleen word. Eerste appellant se brief (wat die datum daarvan ook al was) is nie by die stukke aangeheg nie.

Op 12 Januarie rig eerste appellant 'n skriftelike versoek aan die Meester vir sy goedkeuring ingevolge art 60 bis van die Insolvensiewet om die plase per openbare veiling te verkoop. Hierdie skrywe is ook nie by die stukke ingelyf nie.

Op 13 Januarie verleen die Meester sy toestemming.

Op 19 Januarie ontvang appellante die kennisgewing van mosie en die funderende eedsverklaring met aanhangsels.

Laastens, op 26 Januarie, dit wil sna die aanvang van die verrigtinge, het die Landbank aan respondente se prokureur geskryf en haar meegedeel dat die relings met eerste respondent herleef het.

na die aanvang van die verrigtinge, het die Landbank aan respondente se prokureur geskryf en haar meegedeel dat die relings met eerste respondent herleef het.

lings met eerste respondent herleef het.

In 'n kort eedsverklaring wat by die opponerende eedsverklaring aangeheg is, handel eerste appellant met die

22

betaling van R30 000 aan die Landbank. Hy sdie volgende:

die volgende:

"—(ek) bevestig dat dit 'n voorwaardelike betaling is wat gemaak is aan Landbank ooreenkomstig 'n algemene gebruik by die administrasie van boedels van boere. Die boedel ly geen nadeel aangesien die bedrag van R30 000,00 deur Landbank aan die boedel terugbetaal moet word indien dit teruggevra word. In elk geval verdien die bedrag van R30 000,00 rente by Landbank teen dieselfde koers as wat Landbank op die verband vra. Hierdie is 'n rentekoers wat by geen instansie verdien kan word op 'n belegging nie. So beskou is hierdie betaling aan Landbank dus 'n voordeel vir skuldeisers en nie 'n benadeling soos wat die Applikant graag sal wil uitmaak nie."

—(ek) bevestig dat dit 'n voorwaardelike betaling is wat gemaak is aan Landbank ooreenkomstig 'n algemene gebruik by die administrasie van boedels van boere. Die boedel ly geen nadeel aangesien die bedrag van R30 000,00 deur Landbank aan die boedel terugbetaal moet word indien dit teruggevra word. In elk geval verdien die bedrag van R30 000,00 rente by Landbank teen dieselfde koers as wat Landbank op die verband vra. Hierdie is 'n rentekoers wat by geen instansie verdien kan word op 'n belegging nie. So beskou is hierdie betaling aan Landbank dus 'n voordeel vir skuldeisers en nie 'n benadeling soos wat die Applikant graag sal wil uitmaak nie."

(ek) bevestig dat dit 'n voorwaardelike betaling is wat gemaak is aan Landbank ooreenkomstig 'n algemene gebruik by die administrasie van boedels van boere. Die boedel ly geen nadeel aangesien die bedrag van R30 000,00 deur Landbank aan die boedel terugbetaal moet word indien dit teruggevra word. In elk geval verdien die bedrag van R30 000,00 rente by Landbank teen dieselfde koers as wat Landbank op die verband vra. Hierdie is 'n rentekoers wat by geen instansie verdien kan word op 'n belegging nie. So beskou is hierdie betaling aan Landbank dus 'n voordeel vir skuldeisers en nie 'n benadeling soos wat die Applikant graag sal wil uitmaak nie."

In die opponerende eedsverklaring stweede appellant dat hy by opstel van die verklaring nog nie geleentheid gehad het om die aangeleentheid met sy kollega te bespreek nie.

tweede appellant dat hy by opstel van die verklaring nog nie geleentheid gehad het om die aangeleentheid met sy kollega te bespreek nie.

In die eedsverklaring wat tweede appellant met betrekking tot die koste afgelhet egter, verduidelik hy dat toe hy eindelik op 20 Januarie 1994 vir eerste appellant kon vra waarom die R30 000 betaal is, ene Cronj, 'n praktiserende prokureur wat eerste appellant met sy beredderingspligte behulpsaam was, ook teenwoordig was.

het egter, verduidelik hy dat toe hy eindelik op 20 Januarie 1994 vir eerste appellant kon vra waarom die R30 000 betaal is, ene Cronj, 'n praktiserende prokureur wat eerste appellant met sy beredderingspligte behulpsaam was, ook teenwoordig was.

, 'n praktiserende prokureur wat eerste appellant met sy beredderingspligte behulpsaam was, ook teenwoordig was.

23

Cronjhet gesdat die betaling as 'n vereiste deur die

het gesdat die betaling as 'n vereiste deur die

dat die betaling as 'n vereiste deur die

Landbank gestel is voordat appellante die plase kon

verkoop. Volgens tweede appellant het sy kollega toe die

verduideliking gegee wat so pas aangehaal is. Tweede

appellant svoorts dat hy mettertyd vir Senekal opdrag

voorts dat hy mettertyd vir Senekal opdrag

gegee het om aan eerste appellant te skryf om laasgenoemde

te versoek om die Landbank om terugbetaling van die

betrokke bedrag te vra.

Teen daardie agtergrond moet die bevindings van die

Hof a quo nou ontleed word. Die volgende passasies bevat

die gronde waarop die belese Regter ten gunste van

respondente op die meriete bevind het:

"Dit blyk duidelik uit die stukke dat die markwaarde van die eiendomme hierby betrokke sodanig laag is dat dit onmoontlik sou wees by 'n verkoping in eksekusie of andersins om 'n koopprys te kan verhaal wat hoog genoeg sou wees om enige dividend vir enige verdere skuldeisers tot gevolg te h." (Dit wil s, vir enige ander skuldeisers as die Landbank.)

." (Dit wil s, vir enige ander skuldeisers as die Landbank.)

, vir enige ander skuldeisers as die Landbank.)

"Daar is by my geen twyfel dat die reling wat getref is in al die omstandighede in die belang is, nie net van die skuldeisers van die boedel van die (eerste

ling wat getref is in al die omstandighede in die belang is, nie net van die skuldeisers van die boedel van die (eerste

24

respondent) nie, maar dat dit ook in belang is van die (eerste respondent). In hierdie omstandighedemoesdie (appellante) toegestem het tot die beoogde relings. Die kontrakte wat die (eerste respondent) aangegaan het is vernietigbaar en nie nietig nie, sienW.L. Carroll & Co. v Rav Hall Motors (Pty) Ltd1972 4 SA 728(T) . Dat die (appellante) te alle tye die belange van die skuldeisers van die boedel asook die van die (eerste respondent) moet behartig en voorop moet stel blyk duidelik uit die uitspraak van Van Dijkhorst R inJacobs v Hessels1984 3 SA 601(T) op 604G-605A asook 608E. Die standpunt wat die kurator inneem moetbona fidegeneem word met die bedoeling om die boedel, die skuldeisers en die (eerste respondent) te bevoordeel vir sover moontlik. In die huidige geval is daar geen rede hoegenaamd om te aanvaar dat die weiering van die (appellante) om die beoogde transaksies goed te keur enigsinsbona fideter voordeel van die (eerste respondent) of sy skuldeisers of sy boedel gehuldig word nie." (My kursivering.)

moes

lings. Die kontrakte wat die (eerste respondent) aangegaan het is vernietigbaar en nie nietig nie, sienW.L. Carroll & Co. v Rav Hall Motors (Pty) Ltd1972 4 SA 728(T) . Dat die (appellante) te alle tye die belange van die skuldeisers van die boedel asook die van die (eerste respondent) moet behartig en voorop moet stel blyk duidelik uit die uitspraak van Van Dijkhorst R inJacobs v Hessels1984 3 SA 601(T) op 604G-605A asook 608E. Die standpunt wat die kurator inneem moetbona fidegeneem word met die bedoeling om die boedel, die skuldeisers en die (eerste respondent) te bevoordeel vir sover moontlik. In die huidige geval is daar geen rede hoegenaamd om te aanvaar dat die weiering van die (appellante) om die beoogde transaksies goed te keur enigsinsbona fideter voordeel van die (eerste respondent) of sy skuldeisers of sy boedel gehuldig word nie." (My kursivering.)

W.L. Carroll & Co. v Rav Hall Motors (Pty) Ltd

1972 4 SA 728

Jacobs v Hessels

1984 3 SA 601

bona fide

Met betrekking tot die koste aangeleentheid het die Hof benede hoofsaaklik om vier redes tot die gevolgtrekking gekom dat dit 'n gepaste geval was vir die kostebevel wat toe gegee is:

1 . Appellante se weiering om goed te keur was geheel en al onredelik;

2. Hulle onverklaarbare weiering om afskrifte van

25

die skriftelike aanbiedinge wat in hulle besit was aan respondente te verskaf regverdlg 'n nadelige afleiding teen hulle;

Hulle teenstrydige verduideliking van die betaling van R30 000 versterk daardie afleiding; en

Hulle het die veiling laat adverteer alvorens hulle die Meester se magtiging versoek het.

Met eerbled meen ek dat die feitekonklusies waartoe die geleerde Regter op die meriete gekom het nie deur die getuienis gestaaf word nie. Om die realistiese moontlikheid van 'n veilingsprys wat eerste respondent se "aanbod" wesenlik sou oorskry te kan uitskakel, moet mens nie net die ongemotiveerde geswore waardasie waarop respondente gesteun het as onfeilbaar beskou en alle ander oorwegings eenvoudig ignoreer nie, maar ook tweede appellant se bewerings op hierdie aspek as oneerlik verwerp. Dat sodanige verwerping sonder die aanhoor van

26

mondelinge getuienis ongeregverdig sou wees, behoef geen bespreking nie. Feit is dat tweede appellant voldoende redes verstrek het waarom hy die waardasie betwis het om 'n feitegeskil te laat ontstaan ten opsigte van 'n onderwerp van deurslaggewende belang. Dit was nie bloot op die stukke oplosbaar nie. In die omstandighede is dit miskien verstaanbaar dat geen redes in die uitspraak verstrek is nie vir die bevinding dat 'n wesenlik beter prys as eerste respondent se "aanbod" onmoontlik was. Op die beskikbare getuienis moet die vooruitsigte op 'n beter prys op 'n openbare veiling as 'n redelike moontlikheid beskou word. Lewendige belangstelling onder 'n aantal potensile kopers ('n situasie wat na bewering kort voor dle afgelaste veiling bestaan het) sal vanselfsprekend tot so 'n moontlikheid aanleiding gee. 'n Koopprys groter as die eerste verbandskuld sou tot gevolg hdat 'n dividend vir die volgende verbandhouer beskikbaar sou wees en indien die beweerde toestemming tot gemelde ooreenkoms deur die ander

le kopers ('n situasie wat na bewering kort voor dle afgelaste veiling bestaan het) sal vanselfsprekend tot so 'n moontlikheid aanleiding gee. 'n Koopprys groter as die eerste verbandskuld sou tot gevolg hdat 'n dividend vir die volgende verbandhouer beskikbaar sou wees en indien die beweerde toestemming tot gemelde ooreenkoms deur die ander

dat 'n dividend vir die volgende verbandhouer beskikbaar sou wees en indien die beweerde toestemming tot gemelde ooreenkoms deur die ander

27

verbandhouers beteken dat hulle bereid sou wees om van hul eise afstand te doen, sou die moontlikheid ontstaan dat preferente of selfs konkurrente skuldeisers 'n dividend sou ontvang.

Ontleding van die tersaaklike korrespondensie hierbo aangehaal, toon dat die besonderhede van die relings tussen die Landbank en eerste respondent nooit voor die gedingvoering aan appellante oorgedra is nie. Ondanks eerste appellant se versoek om volle besonderhede het eerste respondent se adviseurs gedurig versuim om aan die versoek te voldoen. Appellante was dus onvoldoende ingelig aangaande wat presies die reelings met die Landbank was en, meer belangrik, wat eerste respondent se "aanbod" was. Maar selfs bewapen met alles wat in respondente se stukke verskyn (dit wil s, die eedsverklarings wat voor die Hof was voor sy beslissing op die meriete) kan dit nie gesword nie dat appellante onredelik opgetree het (om nie eens van mala fides te praat nie) deur met die veiling te wou

lings tussen die Landbank en eerste respondent nooit voor die gedingvoering aan appellante oorgedra is nie. Ondanks eerste appellant se versoek om volle besonderhede het eerste respondent se adviseurs gedurig versuim om aan die versoek te voldoen. Appellante was dus onvoldoende ingelig aangaande wat presies die reelings met die Landbank was en, meer belangrik, wat eerste respondent se "aanbod" was. Maar selfs bewapen met alles wat in respondente se stukke verskyn (dit wil s, die eedsverklarings wat voor die Hof was voor sy beslissing op die meriete) kan dit nie gesword nie dat appellante onredelik opgetree het (om nie eens van mala fides te praat nie) deur met die veiling te wou

, die eedsverklarings wat voor die Hof was voor sy beslissing op die meriete) kan dit nie gesword nie dat appellante onredelik opgetree het (om nie eens van mala fides te praat nie) deur met die veiling te wou

word nie dat appellante onredelik opgetree het (om nie eens van mala fides te praat nie) deur met die veiling te wou

28

voortgaan. Sodra dit vasstaan, soos myns insiens wel die geval was, dat 'n prys wesenlik groter as eerste respondent se "aanbod" redelik moontlik op die veiling behaal sou word, het 'n veiling potensile voordeel vir skuldeisers ander dan die Landbank ingehou. In hierdie verband kom dit my voor dat die Hof a quo eerste respondent se belang oorbeklemtoon het. Wat in Jacobs v Hessels1984 (3) SA 601(T), waarna die Hof a quo verwys het, te 604 G-I gesis, is dat 'n insolvent se belang by die bereddering van sy boedel daarop berus dat daar na afhandeling van die beredderingsproses 'n oorskot hom sal toeval. Dit gee hom dan die reg om die Hof te versoek om teen onbehoorlike administrasie deur die kurator op te tree. Op die veronderstelling dat daardie uiteensetting van die regsposisie in alle opsigte korrek is, volg dit dat waar die boedel behoorlik geadministreer word, skuldeisers se belange vanselfsprekend swaarder sal weeg as die insolvent s'n. In die onderhawige geval egter staan dit vas, selfs

le voordeel vir skuldeisers ander dan die Landbank ingehou. In hierdie verband kom dit my voor dat die Hof a quo eerste respondent se belang oorbeklemtoon het. Wat in Jacobs v Hessels1984 (3) SA 601(T), waarna die Hof a quo verwys het, te 604 G-I gesis, is dat 'n insolvent se belang by die bereddering van sy boedel daarop berus dat daar na afhandeling van die beredderingsproses 'n oorskot hom sal toeval. Dit gee hom dan die reg om die Hof te versoek om teen onbehoorlike administrasie deur die kurator op te tree. Op die veronderstelling dat daardie uiteensetting van die regsposisie in alle opsigte korrek is, volg dit dat waar die boedel behoorlik geadministreer word, skuldeisers se belange vanselfsprekend swaarder sal weeg as die insolvent s'n. In die onderhawige geval egter staan dit vas, selfs

1984 (3) SA 601

is, is dat 'n insolvent se belang by die bereddering van sy boedel daarop berus dat daar na afhandeling van die beredderingsproses 'n oorskot hom sal toeval. Dit gee hom dan die reg om die Hof te versoek om teen onbehoorlike administrasie deur die kurator op te tree. Op die veronderstelling dat daardie uiteensetting van die regsposisie in alle opsigte korrek is, volg dit dat waar die boedel behoorlik geadministreer word, skuldeisers se belange vanselfsprekend swaarder sal weeg as die insolvent s'n. In die onderhawige geval egter staan dit vas, selfs

29

op respondente se eie saak, dat daar eenvoudig geen oorskot sal wees nie. Appellante was dus geregtig, in die afwesigheid van enige onbehoorlike administrasie, om op skuldeisers se belange te konsentreer en eerste respondent s'n op die agtergrond te skuif.

Wat die kwessie van onbehoorlike administrasie en bona fides aanbetref, word in Jacobs v Hessels te 605A gekonstateer dat 'n kurator se besluit nie bona fide sal wees nie waar dit nie geneem is met die eerlike oortuiging dat dit in belang van die boedel of tot voordeel van skuldeisers is nie.

Bo en behalwe die onvolledige inligting wat aan appellante gegee is en die realistiese moontlikheid van 'n verkoopprys op die veiling wat groter as eerste respondent se "aanbod" sou wees, is dit myns insiens van kardinale belang dat die einste instelling wat gemelde relings met eerste respondent getref het, vir appellante meegedeel het dat die reelings "gerepudieer" was en dat appellante met 'n

lings met eerste respondent getref het, vir appellante meegedeel het dat die reelings "gerepudieer" was en dat appellante met 'n

30

veiling kon voortgaan. En dit is nie al nie. Die Landbank het dit duidelik gemaak dat as appellante nie sou opveil nie sou die bank dit self doen. En dit was die situasie totdat die aansoek gebring is.

Vir die voorafgaande redes meen ek dat respondente nie daarin geslaag het om aan te toon dat appellante met betrekking tot hul gewraakte weiering om goed te keur mala fide of onredelik opgetree het nie. Dit was in elk geval nie gepas om die afwesigheid van bona fides bloot op die eedsverklarings te bevind nie. Vir die behoorlike uitpluising van die botsende bewerings ten opsigte van mala fides, net soos diwat betrekking het op die waardasie van die plase, was mondelinge getuienis en daarmee gepaardgaande kruisondervraging in die omstandighede van hierdie saak onontbeerlik om appellante se bewerings en hulle eerlikheid behoorlik aan te veg.

wat betrekking het op die waardasie van die plase, was mondelinge getuienis en daarmee gepaardgaande kruisondervraging in die omstandighede van hierdie saak onontbeerlik om appellante se bewerings en hulle eerlikheid behoorlik aan te veg.

In 'n poging om die Hof a quo se bevindings te ondersteun het respondent se advokaat aan die hand gedoen

31

dat dit op onbehoorlike administrasie neergekom het dat appellante versuim het om by die Landbank vas te stel of die gemelde reelings wel met eerste respondent aangegaan is en wat die besonderhede en implikasies daarvan was. Na my mening sou so 'n navraag sake geensins verder geneem het nie. Appellante wou voldoende gegewens ontvang om hulle in 'n posisie te stel om 'n deeglike en redelike oordeel te kon vel aangaande die belange van ander skuldeisers en die moontlikheid dat laasgenoemde deur goedkeuring van die relings benadeel kon word. Daaroor sou die Landbank appellante nie kon inlig nie. In elk geval sou so 'n navraag tot die reaksie gelei het wat mens vind in die Landbank se brief aan appellante van 9 Desember 1993.

lings benadeel kon word. Daaroor sou die Landbank appellante nie kon inlig nie. In elk geval sou so 'n navraag tot die reaksie gelei het wat mens vind in die Landbank se brief aan appellante van 9 Desember 1993.

In die laaste instansie het respondente se advokaat ter oorweging gegee dat mala fides wel afgelei kan word indien die volgende omstandighedef afsonderlikf kumulatief oorweeg word:

f afsonderlikf kumulatief oorweeg word:

f kumulatief oorweeg word:

(a) Appellante se versuim om die briewe aan te heg

32

waarin hulle die Meester se goedkeuring en ABSA Bank se toestemming met betrekking tot die hou van 'n openbare veiling versoek het;

(b)

Appellante se versuim om besonderhede in hul stukke te gee van die moontlike aanbiedinge wat in die tydperk voor die gekanselleerde veiling tot hulle kennis gekom het;

(c)

Die feit dat R30 000 by die Landbank inbetaal is op dieselfde datum as wat laasgenoemde se toestemming tot 'n openbare veiling versoek is, welke betaling nooit bevredigend verduidelik is nie;

(d)

Die feit dat appellante die veiling laat adverteer het voordat hulle die Meester se goedkeuring versoek het.

Soos reeds aangedui, het die Hof benede op verskeie van daardie oorwegings gesteun vir sy bevinding, met betrekking tot koste, dat appellante nie bona fide opgetree

33

het nie. Al is koste nie nou onder bespreking nie sal ek veronderstel dat sodanige aspekte die geleerde Regter kon benvloed het by sy oorweging van die meriete.

nvloed het by sy oorweging van die meriete.

Wat (a) betref, indien die implikasie is dat appellante die inhoud van die betrokke briewe oneerlik wou verswyg (wat vergesog is) kon respondente se prokureur eenvoudig vir die Meester en ABSA Bank genader het met die versoek om insae in die betrokke briewe te kry. Afskrifte kon, indien ter sake, by die repliserende eedsverklaring aangeheg gewees het.

Aangaande (b) is dit te bevraagteken of dit met gesonde kommersile verstand sou gestrook het om voor die veiling besonderhede van aanbiedinge (vertroulik of nie) te openbaarf aan 'n vreemdelingf aan eerste respondent self. Appellante se besluit om dit nie te doen nie blyk heeltemal redelik te gewees het. Soos reeds ges, skuldeisers se belange het toe heelwat swaarder geweeg as divan die skuldenaar.

le verstand sou gestrook het om voor die veiling besonderhede van aanbiedinge (vertroulik of nie) te openbaarf aan 'n vreemdelingf aan eerste respondent self. Appellante se besluit om dit nie te doen nie blyk heeltemal redelik te gewees het. Soos reeds ges, skuldeisers se belange het toe heelwat swaarder geweeg as divan die skuldenaar.

f aan 'n vreemdelingf aan eerste respondent self. Appellante se besluit om dit nie te doen nie blyk heeltemal redelik te gewees het. Soos reeds ges, skuldeisers se belange het toe heelwat swaarder geweeg as divan die skuldenaar.

f aan eerste respondent self. Appellante se besluit om dit nie te doen nie blyk heeltemal redelik te gewees het. Soos reeds ges, skuldeisers se belange het toe heelwat swaarder geweeg as divan die skuldenaar.

, skuldeisers se belange het toe heelwat swaarder geweeg as divan die skuldenaar.

van die skuldenaar.

34

Wat (c) aanbetref, vind mens dit moeilik om te begryp waarom appellante se uitlatings aangaande die R30 000 nie

konsekwent is nie. Tog kan dit myns insiens nie afgelei word dat hulle bedoeling was om die Landbank op oneerlike wyse te oorreed nie. Die Landbank se houding soos op die dag van die inbetaling was dat appellante met die veiling kon voortgaan, so nie sou die bank self 'n veiling laat hou. Dit dui nie op 'n "omkoping" nie. Boonop sou die Landbank die eerste skuldeiser gewees het om enige betaling uit die boedel te ontvang en is die inbetaling aangeteken as synde een ten opsigte van verskuldigde rente. Tweede appellant se opdrag dat die bedrag terugbetaal moet word neem die punt nie verder nie. Appellante se verduideliking is in wese dat dit die Landbank se vereiste was dat die geld inbetaal moet word en dus nie hul eie idee nie.

Laastens, aangaande (d), was dit uiters onwaarskynlik dat die Meester in al die omstandighede goedkeuring sou geweier het.

35

Ek het derhalwe die slotsom bereik dat die Hof a quo se feitebevindings aangaande die vooruitsigte by opveiling en appellante se bona fides, op wesenlike mistastings

berus.

Daar bly oor die Hof se bevinding dat appellante tot die gemelde ooreenkoms moes toegestem het. Mens moet aflei, meen ek, dat die daaropvolgende verwysing na W.L. Carroll se saak supra met daardie bevinding verband hou. As dit so is dan blyk dit dat die geleerde Regter die bepalings van art 23(2) van die Insolvensiewet 24 van 1936 in gedagte gehad het as die bron van appellante se plig om goedkeuring te verleen.

Gemelde subartikel lui soos volg:

"(2) Die feit dat iemand wat 'n kontrak aangaan, insolvent is, doen geen afbreuk aan die geldigheid van daardie kontrak nie, mits die insolvent daardeur nie voorgee om goed van sy insolvente boedel te vervreem nie: Met dien verstande dat 'n insolvent nie sonder skriftelike toestemming van die kurator van sy boedel 'n kontrak mag aangaan nie wat 'n nadelige uitwerking het of waarskynlik sou hop sy boedel of op 'n bydrae tot sy boedel waartoe hy verplig is, maar in beide

op sy boedel of op 'n bydrae tot sy boedel waartoe hy verplig is, maar in beide

36

gevalle behoudens die bepalings van sub-artikel (1)

van artikel vier-en-twintig." (Art 24(1) handel met bates na sekwestrasie verkry en is tans irrelevant.)

In Carroll se saak is bevind dat op 'n korrekte uitleg van die subartikel 'n insolvent se kontrak, ongeag of dit binne die bestek van die eerste of die tweede voorbehoud val, slegs vernietigbaar en nie nietig is nie.

Dit wil voorkom asof die Hof a quo gemeen het dat, omdat 'n kurator geregtig is om sodanige kontrak in stand te hou, hy verplig is om dit te doen. Gevolglik moet hy sy toestemming gee ongeag of hy vooraf of na kontraksluiting daaromtrent genader word. Ek moet beklemtoon dat mens in hierdie verband tot afleidings gedwing word aangesien die Hof a quo se redes nie duidelik en volledig genoeg geformuleer is nie.

Na my mening bied die bepalings van die subartikel respondente se saak geen steun nie. Daar is glad geen sprake van 'n verpligting op 'n kurator nie selfs al aanvaar mens vir huidige doeleindes dat die beslissing in

37

Carroll se saak korrek was en dat die bepalings van art

23(2) van die Insolvensiewet op die onderhawige saak van toepassing is. Ten beste het 'n kurator 'n diskresie om toe te stem.

Vir redes reeds verstrek, kan dit nie gesword dat appellante enige diskresie wat hulle gehad het op 'n manier uitgeoefen het wat geregtelike inmenging verg nie.

word dat appellante enige diskresie wat hulle gehad het op 'n manier uitgeoefen het wat geregtelike inmenging verg nie.

Bygevolg kan die bevel van die Hof a quo op die meriete nie staande bly nie.

Dit synde die geval moet die kostebevel ook ter syde gestel word sonder enige behoefte om die eedsverklarings wat spesifiek met betrekking tot die kostevraag geliasseer is, of die Hof a quo se redes vir sy kostebevel, verder te bespreek.

38

Die appl slaag en die volgende bevel word gemaak:

l slaag en die volgende bevel word gemaak:

Die appl word gehandhaaf met koste.

l word gehandhaaf met koste.

Die bevele van die Hof a quo word ter syde gestel en met die volgende vervang:

"Die aansoek word van die hand gewys met koste."

C.T. HOWIE

APPLREGTERHEFER AR ]

LREGTERHEFER AR ]

STEM SAAM

MARAIS AR ] SCHUTZ AR ] ZULMAN WnAR ] CTH/al