Liebenberg v Strydom en 'n Ander (35093/2003) [2005] ZAGPHC 346 (24 November 2005)

IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA /ES

(TRANSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)

SAAK NO: 35093/2003

DATUM: 24/11/2005

nie rapporteerbaar

IN DIE SAAK TUSSEN:

B J LIEBENBERG EISER

EN

G A STRYDOM 1STE VERWEERDER

W D LE GRANGE 2DE VERWEERDER

UITSPRAAK

DE VOS, R

Die eiser maak aanspraak daarop dat hy die eienaar is van sekere wild wat op die verweerders se twee plase loop en eis nou lewering van hierdie wild met die rei vindicatio alternatiewelik skade met die actio ad exhibendum.

Die eiser was oorspronklik die eienaar van Gedeeltes 11 en 14 van die plaas Blaauwbank en 'n maatskappy met die naam van Klein Bokkeplek Boerdery (Edms) Bpk, waarvan die eiser die enigste aandeelhouer en direkteur was, was die eienaar van Gedeeltes 7 en 2 van die plaas Blaauwbank. Die vier gedeeltes het direk langs mekaar gelê in 'n reghoekige vorm en 'n eenheid gevorm. Teen 1996 het die eiser al vier hierdie gedeeltes aan die buite grens laat omhein met behoorlike wildwerende heining.

Alhoewel die eiser die eienaar van een gedeelte van die plaas was en die Klein Bokkeplek Boerdery die eienaar van die ander gedeelte is die eenheid as 'n geheel bedryf. Die eiser het getuig dat hy die diere wat op die plaas gevestig is persoonlik aangekoop het en dit word bevestig deur die feit dat op sy persoonlike balansstaat vir die jaar 2000 'n bate in die vorm van wild ten bedrae van R250 000,00 aangetoon word. Ten spyte daarvan dat die eiser die eienaar van die diere was het Klein Bokkeplek Boerdery die besigheid van 'n wildboerdery bedryf deur die plaas beskikbaar te stel vir jag geleenthede en van die wild ook te verkoop. Die eiser was egter duidelik daaroor dat Klein Bokkeplek Boerdery nooit die eienaar van enige van die wild was nie en dit wil voorkom asof hierdie bewering gestaaf word deur Klein Bokkeplek Boerdery se balansstaat. Hoe dit ook al sy hierdie getuienis van die eiser is nie weerlê nie en moet dit aanvaar word dat die eiser te alle relevante tye die eienaar was van die wild wat op die plaas in die geheel geloop het.

0p 'n stadium wou die eiser die plaas as 'n geheel verkoop en het hy 'n advertensie in die Landbouweekblad laat plaas. In hierdie advertensie het hy die wild getalle as volg aangegee:

"Wild getalle: (minimum)

* rooibokke 100

* rooihartebeeste 20

* waterbokke 35

* koedoe 10

* blesbokke 9

* volstruise 7 "

Hierdie getalle stem ook rofweg ooreen met getalle aangegee in 'n aansoek om vrystelling en jag permitte by die Departement van Natuurbewaring gedurende 1997 en die jaar 2000. Die eiser het voorts getuig dat wat die jagtery aanbetref die diere wat gejag is daar eerstens state beskikbaar is wat aantoon welke diere gejag is en tweedens die diere wat deur homself, sy broer of sy seun gejag is (of moontlik deur vriende van hulle) gewoonlik die jonger diere of die ouer diere of die swak diere sou wees. Hy en sy seun en sy broer het bymekaar gekom kort voor die verhoor en alle moontlike jag geleenthede sedert 1998 probeer onthou. Hiervolgens is daar wat die eiser betref vanaf 1998 en verder 11 waterbokke, 43 rooibokke, 1 rooihartebees, 1 blesbok en 1 koedoe óf gejag óf verkoop. Dit het later uit getuienis geblyk dat wat die waterbokke betref die getal eintlik 12 moes gewees het. Die eiser kon egter nie sê wanneer oor die periode van 1998 tot 2003 hierdie diere gejag of verkoop is nie. Sy getuienis was egter dat dit op 'n jaarlikse basis plaasgevind het en is die waarskynlikhede dat dit nie alles op een slag gebeur het nie maar deurlopend en geleidelik oor die periode van vyf jaar.

Die eiser het verduidelik dat hy die getalle wat hy in die Landbouweekblad laat adverteer het kon bevestig op grond van die feit dat hy voortdurend op sy plaas teenwoordig was en baie noukeurig sy wild dopgehou het deur óf te ry óf te stap op die plaas. So het hy later die verskillende troppe uitgeken en geweet hoeveel diere daar nagenoeg van elke spesie op sy plaas teenwoordig was. Hy het toegegee dat met betrekking tot die impalas hy moontlik met 'n paar bokke na die een of ander kant toe kon verkeerd wees.

Gedurende 2001 het die verweerder finansiële probleme ondervind en het hy Klein Bokkeplek Boerdery laat likwideer. Hy het self hierdie aansoek geloods. Na die likwidasie van die maatskappy is twee gedeeltes wat aan die maatskappy behoort het naamlik Gedeelte 2 en Gedeelte 7 deur die likwidateur namens die boedel aan onderskeidelik die eerste en die tweede verweerders verkoop.

Hulle het besit geneem van hulle gedeeltes op 6 November 2001.

Voor die verkoop van hierdie betrokke eiendom egter het Absa Bank, wat 'n notariële verband oor die wild op die vier gedeeltes gehou het, by wyse van 'n ooreenkoms met die eiser die notariële verband geperfekteer. Die bank het die plaaswerker van die eiser, Johannes Hlape, aangestel om besit en beheer namens die bank oor die betrokke diere te neem.

Die twee eiendomme wat verkoop is aan die eerste en tweede verweerders ingevolge skriftelike ooreenkomste wat gesluit is met die likwidateur meld slegs dat die grond verkoop word en word die wild nie in die ooreenkomste gemeld nie. Namens die eiser het mnr Venter, 'n afslaer en die persoon wat die onderhandelinge met die eerste en tweede verweerders gevoer het en die ooreenkoms opgestel het getuig. Volgens hom was daar geen twyfel by hom dat die eiser en nie Klein Bokkeplek Boerdery (Edms) Bpk die eienaar van die diere was nie ten spyte van die feit dat sommige van die diere op die maatskappy se grond geloop het. Dit is dan vir daardie rede dat die twee ooreenkomste met die verweerders nie melding maak van die wild nie. Hy het voorts getuig dat as gekyk word na die koopprys van die grond dit duidelik is dat die wild nie by die koop ingesluit is nie.

Nadat die verweerders die eiendom geokkupeer het deur die beeshek wat in die beesheining was wat Gedeeltes 7 en 11 van die eiendomme van mekaar geskei het (in wese 'n beesheining reg deur die middel van die plaas) gesluit het, het dit natuurlik steeds nie die beweging van die wild heen en weer op die verskillende grond beperk nie. Die twee verweerders het egter nie toegelaat dat die eiser enigsins op hulle grond mag kom nie. Nadat die eerste verweerder okkupasie geneem het van Gedeelte 2 van die plaas het hy 'n wildwerende heining opgerig. Die eiser het getuig dat 'n onbekende aantal van die diere op Gedeelte 2 ingeperk is deur die wildheining. Toe die wildheining opgerig is het hy die eerste verweerder gekontak en hom gevra wat van sy wild wat nou aan die ander kant van die draad vasgekeer gaan wees. Die eerste verweerder was egter nie geneë om die kwessie van sy wild met hom te bespreek nie. Gedurende Augustus 2003 het die eiser die ander twee gedeeltes van die plaas aan die Britse verkoop, 'n pa en seun – Gedeelte 11 aan die seun en Gedeelte 14 aan die pa. Deel van die koopooreenkoms was dat beide die partye op 15 Augustus 2003 besit sou neem van die eiendomme en dat die eiser 'n wildwerende heining op sy eie koste sou aanbring tussen Gedeelte 11 en Gedeelte 7. As deel van die koop is ooreengekom dat die wild wat op die betrokke eiendomme voorkom ingesluit sou wees by die

koop en dat lewering van die goedere, dit wil sê insluitende die wild, sou geskied op 15 Augustus 2003. Die eiser het egter getuig dat hy die wildwerende heining waardeur die wild aan die Britse se kant ingekamp is eers by 'n latere geleentheid opgerig het. Voordat die betrokke wildwerende heining deur die eiser opgerig is het hy 'n wildtelling laat doen van die wild wat op Gedeelte 14 en Gedeelte 11 voorgekom het. 0p daardie stadium, dit wil sê ongeveer November 2002, dit is kort nadat die heining deur die eerste verweerder opgerig is, het die wildtelling as volg gelyk: waterbokke 16, rooibokke 79, blesbokke 14, volstruise 2, rooihartebeeste 8, koedoes 14. Nadat die wildwerende heining deur die eiser aangebring is het die Britse 'n telling op hulle gedeelte van die grond gedoen en vasgestel dat die hoeveelhede as volg was: volstruise 2, waterbokke 5, rooihartebeeste 9, koedoes ongeveer 14, impalas ongeveer 55, blesbokke 2.

Namens die eiser het mnr Weideman, 'n deskundige op die gebied van die bepaling van wildgetalle en geprojekteerde aanwas van wild, getuig. Die resultaat van sy projeksies kan as volg opgesom word. Eerstens is die gemiddeld tussen die aanwas syfers van elke wildsoort wat gevestig is bepaal en dié syfers is gebruik om die berekeninge te maak. Vir doeleindes van berekening van die geprojekteerde eindsyfers van elke wildsoort is elke wildsoort se getalle verminder met die spesies en getalle wild wat deur die eiser en sy kliënte gejag of verkoop is. Die uiteindelike diere wat oorgebly het op Gedeeltes 11 en 14 van die plaas Blaauwbank is ook afgetrek van die totale geprojekteerde eindgetalle van die wild voordat die waarde daarvan bepaal is. Dit het tot gevolg dat die wild wat volgens die projeksies op Gedeeltes 2 en 7 te vinde behoort te wees en wat aan die eiser behoort as volg lyk:

waterbokke 71

rooibokke 223

rooihartebeeste 38

blesbokke 5

koedoes 3

volstruise 3

Die partye het dan ook gedurende die loop van die verhoor ooreengekom wat die gemiddelde wildspryse beloop en die ooreenkoms lees as volg:

waterbokke R4 590,82 stuk

rooibokke R587,46 stuk

rooihartebeeste R3 667,39 stuk

blesbokke R795,00 stuk.

Die verweerders het geen getuienis aangebied nie. Tydens argument is daar ook gevra vir 'n wysiging van die huidige bedes soos vervat in die besonderhede van vordering. Die oorspronklike dagvaarding vra vir lewering van die diere vermeld in paragraaf 4 van die besonderhede van vordering. Dit is klaarblyklik 'n fout. Die diere vermeld in paragraaf 4 van die besonderhede van vordering is daardie diere wat op al vier die plase geloop het gedurende ongeveer 2001. Dit het nie in ag geneem daardie diere wat aan die Britse verkoop is of die aanwas van die diere op Gedeeltes 2 en 7 nie. Daar is egter wel in die besonderhede van vordering self voorsiening gemaak vir die aanwas en word die volgende in paragraaf 10 van die besonderhede gesê:

"In die vooropstelling is die eiser teenoor elkeen van die verweerders geregtig op lewering van alle diere van voormelde aard wat tans voorkom op Gedeeltes 2 en 7 van die plaas Blaauwbank 241 JQ Noordelike Provinsie."

Die bewering word gemaak na aanleiding van twee ander bewerings naamlik dat geen diere verder by gekom het op Gedeeltes 2 en 7 nie en dus dat alle diere wat hulle nou daar bevind aan die eiser behoort. Die verweerders het verkies om nie hierdie getuienis teë te spreek nie. In die alternatief word aangevoer dat indien die hof sou bevind dat die eiser nie bewys het dat hierdie betrokke diere in besit van die verweerders hulle bevind nie dan is die eiser geregtig op betaling van skadevergoeding gegrond op die actio redhibitoria. Daar word dan weer eens vir 'n wysiging gevra sodat die betaling van die skadevergoeding al die diere wat volgens die aanwas-metode bereken is op Gedeeltes 2 en 7 moes gewees het in ag geneem word en nie net daardie diere wat in paragraaf 4 van die besonderhede van vordering gemeld word nie.

Mnr De Koning wat namens die verweerders verskyn het, het geargumenteer dat die eiser hoegenaamd nie sy saak bewys het nie. Sy argument het grootliks gedraai om die feit dat daar twee verweerders aangespreek word en dat die eiser nie kan aantoon welke van die twee verweerders in besit van welke diere was op welke tydstip nie. Die tweede punt wat geopper is, is dat die eiser (1) nie bewys het dat hy die eienaar van die diere was in plek van die maatskappy nie en (2) dat selfs al was hy die eienaar van die diere die koopkontrak tussen hom en die Britse voorsiening daarvoor gemaak het dat hulle die eienaars van al die diere word op 15 Augustus dit wil sê ook daardie diere wat op Gedeelte 7 hulleself bevind het. Daar is voorts namens die verweerders geargumenteer dat geen getuienis buite om die skriftelike dokumente aangebied kan word nie weens die "parol evidence" reël en vir daardie rede moet aanvaar word dat die Britse die eienaars geword het van al die diere op die betrokke gedeeltes en dat die eiser dus geen eis het nie.

Voorts is geargumenteer dat die feit dat die diere aangewas het terwyl die verweerders bona fide besitters was hulle geregtig gemaak het op die aanwas van die diere en dat op die beste vir die eiser die eiser slegs geregtig is op die oorspronklike diere wat hulle weg na Gedeeltes 2 en 7 gevind het voordat die heinings toegespan is. Laastens is aangevoer dat aangesien spesifieke diere in 'n trop nie kon geoormerk word nie die eiser ook nie sy saak bewys het nie. Ek handel met die argumente as volg.

0m te kan slaag met die rei vindicatio moet die eiser bewys dat (1) hy die eienaar van die saak is; (2) dat die saak nog bestaan en duidelik identifiseerbaar is; (3) dat die verweerders in besit of ten minste in beheer is van die saak op die oomblik toe die eis ingestel is.

Alhoewel die rei vindicatio op die teruggawe van die saak tesame met die vrugte daarvan gerig is, is beslis in Pennefather v Gokul 1960 4 SA 42 (N) 50 dat niks die eienaar verhoed om sy eis in die alternatief te stel en óf die teruggawe van die saak óf bloot die waarde daarvan te eis nie. Waar die bona fide besitter onverteerde vrugte moet teruggee moet die mala fide besitter ook verteerde vrugte teruggee (hierdie aspek is egter nog nie duidelik in ons reg bepaal nie).

Die verweerders se saak is dat die eiser nie bewys het dat hy die eienaar van die diere is wat op Gedeelte 7 hulleself bevind het toe hy die wildwerende heining gespan het tussen Gedeelte 7 en Gedeelte 11 nie. Die argument is dat aangesien die skriftelike ooreenkoms tussen Brits Jnr en die eiser was dat Brits Jnr besit sou neem van die roerende goed wat in hierdie geval die wild was wat hulleself op die gedeeltes bevind het dat die eiendoms-oordrag plaasgevind het op die 15de en nie op die datum toe die heining opgeslaan is nie. Dit sou beteken dat ook daardie diere wat deur die heining afgesny is en hulle nou op Gedeelte 7 bevind eintlik aan die Britse behoort. Die getuienis was egter dat die Britse feitlik slegs besit geneem het van die diere nadat die heining opgerig is. Die oprigting van die heining was juis die stap wat daartoe gelei het dat dit vir die Britse moontlik was om besit te neem van die diere. Dit is geykte reg dat eiendomsreg van roerende bates eers oorgaan nadat lewering plaasgevind het. Mnr De Koning het egter geargumenteer dat hierdie feitelike getuienis ontoelaatbaar is op grond van die "parol evidence" reël aangesien daar 'n skriftelike kontrak is en daar nie getuienis rondom die feite van die kontrak aangevoer kan word nie. Hierdie argument verloor natuurlik uit die oog dat die vraag hier ter sprake een is van verkryging van eiendomsreg en nie die

afdwinging van regte wat ontstaan het uit die kontrak nie. Die reël dat daar nie mondelinge getuienis buite om die bepalings van 'n ooreenkoms aangevoer kan word wat die ooreenkoms sou teëspreek nie is gesetel daarin dat regsekerheid noodsaaklik is en dat regte verkry uit 'n kontrak nie op hierdie wyse teëgespreek kan word nie. In die onderhawige geval is die vraag bloot of die eiser deur lewering aan die Britse eienaarskap gegee het op 15 Augustus of op die datum waarop die heining gespan is. Dit is ook gemeensaak dat die betaling eers geskied het by oordrag van die eiendom. In die lig van die feit dat daar geen kredietbepaling in die ooreenkoms vervat is nie en in die lig van die feit dat lewering duidelik eers geskied het op die datum toe die heining gespan is meen ek nie is daar enige meriete in die argument dat die Britse, en nie die eiser nie, die eienaar van die diere was op die datum toe die heining gespan is nie. Die "parol evidence" reël is duidelik ook nie hier van toepassing nie.

Voorts is geargumenteer dat die eiser in ieder geval eienaarskap oor die diere verloor het nadat die wild weer in 'n heining tussen Gedeeltes 2 en 11 en Gedeeltes 11 en 7 opgerig is aangesien die eiser beheer oor die diere verloor het. In die verband is dan verwys na die passasie in Van der Merwe Sakereg 2de uitgawe p218ev. Hier word die situasie bespreek van wilde diere en word verduidelik dat waar wilde diere res nullius is, met ander woorde nie onderworpe is aan beheer nie, hulle vatbaar is vir oorspronklike eiendomsverkryging. Die argument is dus dat die verweerders eiendomsreg oor die diere verkry het wat deur hulle ingekamp is deur die wildheining aangesien die eiser beheer oor die diere verloor het eerstens toe die notariële verband geperfekteer is deur die bank en tweedens toe die wildwerende heining opgerig is. Ek meen egter nie dat daar meriete in hierdie argument is nie. Dit is slegs diere wat in 'n natuurlike staat van wildheid verkeer wat vir occupatio vatbaar is. Vgl Grotius De Jure Belli et Pacus Libi Tres 282; Voet 41.1.5 en die verdere verwysings op p220 van Sakereg. Daar kan nie geargumenteer word dat in die onderhawige geval die diere na 'n natuurlike staat van wildheid teruggekeer het nadat óf die bank die notariële verband geperfekteer het óf die wildwerende heinings opgerig is nie. 0m die waarheid te sê was daar juis in beide gevalle besonderse beheer oor die betrokke diere gewees. 0nder hierdie omstandighede meen ek is die betrokke argument nie aanvaarbaar nie.

Dit blyk dus dat die eiser wel bewys het dat hy die eienaar van die saak is.

Vervolgens moet die vraag beantwoord word of die saak nog bestaan het en duidelik identifiseerbaar is. In hierdie verband is geargumenteer deur mnr De Koning dat die saak nie meer identifiseerbaar is nie aangesien die diere op een of ander wyse gemeng geraak het met ander diere. Daar is egter geen getuienis aangebied wat op so 'n moontlikheid dui nie. 0p die getuienis wat aangebied is, is dit die eiser se diere wat vasgekeer is agter die twee wildwerende heinings tussen Gedeeltes 2 en 7 en Gedeeltes 7 en 11. Indien dit so is lyk dit vir my kan die diere op daardie twee stukke grond duidelik geïdentifiseer word as die diere wat aan die eiser behoort en die opbrengs daarvan.

Daar is voorts geargumenteer dat aangesien die verweerders bona fide besitters was van die diere hulle geregtig is om die aanwas vir hulleself te hou. In hierdie verband is dan gesteun op Mlombo v Fourie 1964 3 SA 350 (T). Ek meen egter nie dat hierdie beslissing die argument ondersteun nie. Dit lyk vir my dat waar die rei vindicatio gemik is op die teruggawe van die saak die vrugte daarvan ook teruggegee moet word. Dit is waar dat die bona fide besitter slegs onverteerde vrugte moet teruggee terwyl die mala fide besitter ook verantwoordelik is vir die verteerde vrugte. Vergelyk in hierdie verband Voet 41.1.28; Voet 7.1.28 ev asook Sakereg p57 en 352. Dit beteken natuurlik dat watter diere nog nie gejag is of gedood is nie steeds nie verteer is nie en derhalwe die eiser toekom. 0nder hierdie omstandighede is die enigste vraag die hoeveelhede en gegewe die beweringe wat vervat word in die besonderhede van vordering dat alle diere op die twee stukke grond aan die eiser behoort en dat geen diere bygebring is nie tesame met die feit dat die verweerders geen getuienis tot die teendeel aangebied is nie asook die waarskynlikheid van die getuienis deur die ekspert aangebied meen ek het die eiser daarin geslaag om tog wel aan te toon dat al die diere wat hulself tans op Gedeeltes 2 en 7 bevind hom toekom.

Wat die laaste aspek aanbetref naamlik dat die verweerders in besit of in beheer van die saak was op die oomblik toe die eis ingestel is, is die betrokke bewering gemaak deur die eiser maar nie deur die verweerders weerlê nie. Ek meen dus dat die eiser by uitstek daarin geslaag het om aan te toon dat hy geregtig is om sy eiendomsreg te beskerm deur die gebruikmaking van die rei vindicatio. Dit is derhalwe nie vir my nodig om oor die alternatiewe eis gebaseer op die actio ad exhibendum en die betaling van skadevergoeding deur die verweerders gesamentlik en afsonderlik te spekuleer nie. Ek meen dat die eiser daarin geslaag het om die regshulp soos uiteengesit in die wysiging te regverdig.

0nder die omstandighede maak ek dus die volgende bevel:

1. Die eerste verweerder word gelas om onmiddellik alle rooihartebeeste, blesbokke, rooibokke en waterbokke wat tans voorkom op Gedeelte 2 van die plaas Blaauwbank 421 distrik Brits aan die eiser te lewer.

2. Die tweede verweerder word gelas om onmiddellik alle rooihartebeeste, blesbokke, rooibokke en waterbokke wat tans voorkom op Gedeelte 7 van die plaas Blaauwbank 421 distrik Brits aan die eiser te lewer.

3. Die balju van hierdie hof word gemagtig om indien een of meer van die verweerders weier of versuim om aan die bevele in 1 en 2 hierbo gehoor te gee alle diere van voormelde aard wat tans voorkom op voormelde Gedeeltes 2 en 7 op die plaas Blaauwbank in besit te neem en aan die eiser te lewer.

4. Die verweerders word gelas om gesamentlik die koste van die aksie te betaal.

A DE VOS

REGTER VAN DIE HOOGGEREGSHOF

35093-2003