Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych

Rozporządzenie Ministra Infrastrukturyz dnia 25 czerwca 2021 r.w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych 1)Minister Infrastruktury kieruje działem administracji rządowej - gospodarka wodna, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 listopada 2019 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Infrastruktury (Dz. U. z 2021 r. poz. 937). Spis treści Treść rozporządzenia

§ 1. 1) a) b) 2) a) b) c) 3) 4) a) b) c) d) 5) 6) 7) a) b) c) 8) a) b) 9)

§ 2.

§ 3.

§ 4.

§ 5.

§ 6.

§ 7.

§ 8. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

§ 9. 1. 2.

§ 10. 1. 2.

§ 11. 1. 1) 2) 2. 3. 4.

§ 12. 1. 2. 3.

§ 13. 1. 2.

§ 14.

§ 15.

§ 16.

§ 17.

§ 18.

§ 19.

§ 20.

§ 21.

§ 22.

§ 23.

§ 24.

§ 25.

§ 26.

§ 27.

§ 28. 1) 2)

§ 29. Załącznik nr 1 - Elementy jakości dla klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach i innych naturalnych zbiornikach wodnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych Załącznik nr 2 - Elementy jakości dla klasyfikacji potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 3 - Definicje klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach i innych naturalnych zbiornikach wodnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych Załącznik nr 4 - Definicje klasyfikacji potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 5 - Definicje klasyfikacji stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 6 - Typy wód powierzchniowych, z podziałem na kategorie tych wód Załącznik nr 7 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód rzecznych Załącznik nr 8 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód jeziornych Załącznik nr 9 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód przejściowych Załącznik nr 10 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód przybrzeżnych Załącznik nr 11 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych z grupy specyficznych syntetycznych i nie syntetycznych substancji zanieczyszczających, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych wszystkich kategorii wód powierzchniowych Załącznik nr 12 - Sposób klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych Załącznik nr 13 - Sposób klasyfikacji potencjału ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych Załącznik nr 14 - Środowiskowe normy jakości dla wskaźników stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 15 - Sposób klasyfikacji stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 16 - Sposób oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 17 - Sposób prezentacji wyników klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 18 - Sposób oceny stopnia osiągnięcia celów środowiskowych, o których mowa w art. 56, art. 57 i art. 61 ustawy Załącznik nr 19 - Definicje klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach i innych naturalnych zbiornikach wodnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych Załącznik nr 20 - Definicje klasyfikacji potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych Załącznik nr 21 - Typy wód powierzchniowych, z podziałem na kategorie tych wód Załącznik nr 22 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód rzecznych Załącznik nr 23 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód jeziornych Załącznik nr 24 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód przejściowych Załącznik nr 25 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych odnoszące się do jednolitych części wód przybrzeżnych Załącznik nr 26 - Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych z grupy specyficznych syntetycznych i nie syntetycznych substancji zanieczyszczających, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych wszystkich kategorii wód powierzchniowych Załącznik nr 27 - Sposób klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych Załącznik nr 28 - Sposób klasyfikacji potencjału ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych ihydromorfologicznych 2)Niniejsze rozporządzenie w zakresie swojej regulacji wdraża: 1) dyrektywę 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającą ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1 - Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 5, str. 275, Dz. Urz. WE L 331 z 15.12.2001, str. 1 - Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 6, str. 358, Dz. Urz. UE L 81 z 20.03.2008, str. 60, Dz. Urz. UE L 348 z 24.12.2008, str. 84, Dz. Urz. UE L 140 z 05.06.2009, str. 114, Dz. Urz. UE L 226 z 24.08.2013, str. 1, Dz. Urz. UE L 353 z 28.12.2013, str. 8 i Dz. Urz. UE L 311 z 31.10.2014, str. 32); 2) dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/105/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej, zmieniającą i w następstwie uchylającą dyrektywy Rady 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG i 86/280/EWG oraz zmieniającą dyrektywę 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz. Urz. UE L 348 z 24.12.2008, str. 84 i Dz. Urz. UE L 226 z 24.08.2013, str. 1); 3) dyrektywę Komisji 2009/90/WE z dnia 31 lipca 2009 r. ustanawiającą, na mocy dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, specyfikacje techniczne w zakresie analizy i monitorowania stanu chemicznego wód (Dz. Urz. UE L 201 z 01.08.2009, str. 36). Na podstawie art. 53 ust. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2021 r. poz. 624 i 784) zarządza się, co następuje: Rozporządzenie określa: elementy jakości dla klasyfikacji: stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach i innych naturalnych zbiornikach wodnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych, potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych; definicje klasyfikacji: stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach i innych naturalnych zbiornikach wodnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych, potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych, stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych; typy wód powierzchniowych, z podziałem na kategorie tych wód; sposób klasyfikacji: elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych, w oparciu o wchodzące w ich skład wskaźniki jakości, dla poszczególnych kategorii jednolitych części wód, uwzględniający różne typy wód powierzchniowych, stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach lub innych zbiornikach naturalnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych, uwzględniający klasyfikację elementów, o których mowa w lit. a, potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych, uwzględniający klasyfikację elementów, o których mowa w lit. a, stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych i środowiskowe normy jakości dla substancji priorytetowych określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 114 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne, zwanej dalej „ustawą”, oraz dla innych zanieczyszczeń, w tym środowiskowe normy jakości dla substancji priorytetowych oznaczanych we florze i faunie oraz w wodzie, służące klasyfikacji tego stanu; sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości, o których mowa w pkt 4 lit. a; sposób oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych; sposób prezentacji wyników klasyfikacji: stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w pkt 4 lit. b, potencjału ekologicznego sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych i silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w pkt 4 lit. c, stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w pkt 4 lit. d; częstotliwość dokonywania: klasyfikacji poszczególnych elementów, o których mowa w pkt 4 lit. a, klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych; sposób oceny stopnia osiągnięcia celów środowiskowych, o których mowa w art. 56, art. 57 i art. 61 ustawy. Elementy jakości dla klasyfikacji stanu ekologicznego, o których mowa w § 1 pkt 1 lit. a, określa załącznik nr 1 do rozporządzenia. Elementy jakości dla klasyfikacji potencjału ekologicznego, o których mowa w § 1 pkt 1 lit. b, określa załącznik nr 2 do rozporządzenia. Definicje klasyfikacji stanu ekologicznego, o których mowa w § 1 pkt 2 lit. a, określa załącznik nr 3 do rozporządzenia. Definicje klasyfikacji potencjału ekologicznego, o których mowa w § 1 pkt 2 lit. b, określa załącznik nr 4 do rozporządzenia. Definicje klasyfikacji stanu chemicznego, o których mowa w § 1 pkt 2 lit. c, określa załącznik nr 5 do rozporządzenia. Typy wód powierzchniowych, z podziałem na kategorie tych wód, określa załącznik nr 6 do rozporządzenia. Elementy fizykochemiczne, biologiczne i hydromorfologiczne klasyfikuje się na podstawie wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych, stanowiących dane zagregowane rozumiane jako dane pomiarowe przypisane w jednostce czasu danemu punktowi pomiarowo-kontrolnemu, będące wynikiem agregacji wyników pomiarów i wyników indeksów uzyskanych dla przypisanych do tego punktu stanowisk pomiarowych lub wynikiem indeksu obliczonego bezpośrednio dla punktu pomiarowo-kontrolnego, oraz na podstawie wartości granicznych wskaźników jakości wód powierzchniowych, z uwzględnieniem typów wód powierzchniowych. Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, kanałach lub zbiornikach zaporowych, w tym wyznaczonych jako sztuczne lub silnie zmienione jednolite części wód powierzchniowych, zwanych dalej „jednolitymi częściami wód rzecznych”, określa załącznik nr 7 do rozporządzenia. Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych, takich jak jezioro lub inny zbiornik wodny, w tym wyznaczonych jako sztuczne lub silnie zmienione jednolite części wód powierzchniowych, zwanych dalej „jednolitymi częściami wód jeziornych”, określa załącznik nr 8 do rozporządzenia. Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych, takich jak wody przejściowe, w tym wyznaczonych jako silnie zmienione jednolite części wód powierzchniowych, zwanych dalej „jednolitymi częściami wód przejściowych”, określa załącznik nr 9 do rozporządzenia. Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych, takich jak wody przybrzeżne, w tym wyznaczonych jako silnie zmienione jednolite części wód powierzchniowych, zwanych dalej „jednolitymi częściami wód przybrzeżnych”, określa załącznik nr 10 do rozporządzenia. Wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w ust. 1, z grupy specyficznych syntetycznych i niesyntetycznych substancji zanieczyszczających, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych wszystkich kategorii wód powierzchniowych, określa załącznik nr 11 do rozporządzenia. Stan ekologiczny jednolitych części wód powierzchniowych w ciekach naturalnych, jeziorach i innych naturalnych zbiornikach wodnych, wodach przejściowych oraz wodach przybrzeżnych, które nie zostały wyznaczone jako sztuczne jednolite części wód powierzchniowych lub silnie zmienione jednolite części wód powierzchniowych, klasyfikuje się na podstawie wyników klasyfikacji elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych. Sposób klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w ust. 1, oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych określa załącznik nr 12 do rozporządzenia. Potencjał ekologiczny sztucznych jednolitych części wód powierzchniowych lub silnie zmienionych jednolitych części wód powierzchniowych klasyfikuje się na podstawie wyników klasyfikacji elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych. Sposób klasyfikacji potencjału ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w ust. 1, oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych określa załącznik nr 13 do rozporządzenia. Stan chemiczny jednolitych części wód powierzchniowych klasyfikuje się na podstawie wyników klasyfikacji wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład grupy wskaźników chemicznych charakteryzujących występowanie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, takich jak: substancje priorytetowe określone w przepisach wydanych na podstawie art. 114 ustawy, inne substancje zanieczyszczające niż wskazane w pkt 1 - zwanych dalej „wskaźnikami stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych”. Wskaźniki stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych klasyfikuje się na podstawie wyników badań tych wskaźników, stanowiących dane zagregowane rozumiane jako dane pomiarowe przypisane w jednostce czasu danemu punktowi pomiarowo-kontrolnemu, będące wynikiem agregacji wyników badań uzyskanych dla przypisanych do tego punktu stanowisk pomiarowych, oraz na podstawie środowiskowych norm jakości określonych dla wskaźników stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych. Środowiskowe normy jakości, o których mowa w ust. 2, rozumiane jako stężenie określonej substancji zanieczyszczającej lub grupy substancji zanieczyszczających w wodzie lub w faunie wodnej, lub we florze wodnej, lub w osadach dennych, które nie powinno być przekroczone z uwagi na ochronę zdrowia ludzkiego i środowiska, określa załącznik nr 14 do rozporządzenia. Sposób klasyfikacji stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w ust. 1, określa załącznik nr 15 do rozporządzenia. Stan jednolitych części wód powierzchniowych niewyznaczonych jako sztuczne lub silnie zmienione ocenia się, uwzględniając wyniki klasyfikacji stanu ekologicznego i wyniki klasyfikacji stanu chemicznego tych jednolitych części wód powierzchniowych. Stan jednolitych części wód powierzchniowych wyznaczonych jako sztuczne lub silnie zmienione ocenia się, uwzględniając wyniki klasyfikacji potencjału ekologicznego i wyniki klasyfikacji stanu chemicznego tych jednolitych części wód powierzchniowych. Sposób oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych, o których mowa w ust. 1 i 2, określa załącznik nr 16 do rozporządzenia. Wyniki klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych przedstawia się w zestawieniach tabelarycznych oraz na mapach, z wykorzystaniem kolorów. Sposób prezentacji wyników klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych określa załącznik nr 17 do rozporządzenia. Klasyfikacji elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych oraz klasyfikacji wskaźników stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych dokonuje się w terminie do dnia 30 czerwca roku bezpośrednio następującego po roku wykonania badań. Klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych oraz oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych dokonuje się nie rzadziej niż co 3 lata, w terminie do dnia 30 września roku, w którym przypadają klasyfikacja i ocena, na podstawie najbardziej aktualnych wyników badań z ostatnich 6 lat. Sposób oceny, o którym mowa w § 1 pkt 9, określa załącznik nr 18 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. definicje klasyfikacji stanu ekologicznego, o których mowa w § 1 pkt 2 lit. a, określa załącznik nr 19 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. definicje klasyfikacji potencjału ekologicznego, o których mowa w § 1 pkt 2 lit. b, określa załącznik nr 20 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. typy wód powierzchniowych, o których mowa w § 1 pkt 3, określa załącznik nr 21 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w § 8 ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód rzecznych określa załącznik nr 22 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w § 8 ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód jeziornych określa załącznik nr 23 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w § 8 ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód przejściowych określa załącznik nr 24 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w § 8 ust. 1, odnoszące się do jednolitych części wód przybrzeżnych określa załącznik nr 25 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. wartości graniczne wskaźników jakości wód powierzchniowych, o których mowa w § 8 ust. 1, z grupy specyficznych syntetycznych i niesyntetycznych substancji zanieczyszczających, odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych wszystkich kategorii wód powierzchniowych, określa załącznik nr 26 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. sposób klasyfikacji stanu ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w § 9 ust. 1, oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych określa załącznik nr 27 do rozporządzenia. Do dnia 31 grudnia 2021 r. sposób klasyfikacji potencjału ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych, o którym mowa w § 10 ust. 1, oraz sposób interpretacji wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wchodzących w skład elementów fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych określa załącznik nr 28 do rozporządzenia. W roku 2022 elementy fizykochemiczne, biologiczne i hydromorfologiczne klasyfikuje się na podstawie wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych wykonanych w roku 2021 oraz na podstawie wartości granicznych wskaźników jakości wód powierzchniowych określonych w załącznikach nr 22-26 do rozporządzenia. W przypadku dokonywania w roku 2022 klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych oraz oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych, na podstawie wyników badań wskaźników jakości wód powierzchniowych z roku 2021 lub z lat wcześniejszych, zgodnie z § 15: stan ekologiczny jednolitych części wód powierzchniowych klasyfikuje się w sposób określony w załączniku nr 27 do rozporządzenia; potencjał ekologiczny jednolitych części wód powierzchniowych klasyfikuje się w sposób określony w załączniku nr 28 do rozporządzenia. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z wyjątkiem § 4, § 5, § 7, § 8 ust. 2-6, § 9 ust. 2 i § 10 ust. 2, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2022 r.3)Niniejsze rozporządzenie było poprzedzone rozporządzeniem Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 11 października 2019 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. poz. 2149). patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał patrz oryginał