Article 3: Definitions Article 3: Définitions UMUTWE WA RIJYANYE IMIRASIRE YANGIZA NO II: IGENZURA KWIRINDA CHAPTER II: REGULATION FOR RADIATION PROTECTION CHAPITRE II: RÉGLEMENTATION POUR LA RADIOPROTECTION Article 3: Definitions Article 3: Définitions iri Muri asobanura: tegeko, amagambo akurikira In this Law, the following terms are defined as follows: Dans la présente loi, les termes suivants sont définis comme suit: 64 Official Gazette nº Special of 25/01/2018 1° Amasezerano yerekeye ingamba zo kwirinda n’umugereka wayo: Amasezerano yashyizweho umukono hagati ya Leta y’u Rwanda n’Ikigo Mpuzamahanga mu by’Ingufu Atomike (IAEA) mu byerekeye ishyirwa mu bikorwa ry’Amasezerano yo Guhagarika Ikwirakwizwa n’Ikoreshwa ry’Intwaro za Kirimbuzi; agreement protocol: 1° safeguards and additional the Agreement between the Republic of Rwanda and the International Atomic Energy Agency (IAEA) for the Application of Safeguards in connection with the Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons; 1° Accord des garanties et protocole additionnel: l’accord conclu entre la République du Rwanda et l’Agence de l’Energie Atomique (IAEA) pour l’application des garanties en relation avec le Traité sur la Non- Armes prolifération Nucléaires ; Internationale des 2° ibikoresho bibyara mikoreshereze imirasire yangiza: ibintu byose byifashishwa mu cyangwa imikorere ibyara imirasire yangiza, cyangwa ibyifitemo harimo ibibyara yangiza ubwabyo n’ikindi kintu cyose gushyigikira cyifashishwa mu ibyo bintu cyangwa gukingira bikoresha bibyara imirasire yangiza; cyangwa imirasire 3° ibikorwa bifitanye isano n’imirasire yangiza: gutegura, gukora, kubaka, gutumiza no mahanga, mu kohereza gukwirakwiza, gutira no kuguriza, kugurisha, kwemeza no gusesa n’ ikoreshwa, imikoreshereze, neza, gusana, guhererekanya, cyangwa imikorere gufata 2° ionising radiations equipment: any equipment or machinery associated with the use or operation of an ionising radiations source, including the ionising radiations sources any structure used to support or shield such equipment, machinery or ionising radiations sources; themselves and 3° ionising related radiations activities: the design, manufacture, construction, import and export, distribution, loan, sell, approve or the use and operation, revoke transfer, maintenance, and commissioning decommissioning or possession of for ionising radiations sources repair, 65 2° équipement de rayonnements ionisants: tous les équipements ou machines associés à l’utilisation ou à l’exploitation des sources de rayonnements ionisants, y compris les rayonnements de ionisants elles-mêmes et toute autre structure utilisée comme support ou tels équipements, protection de machines de rayonnements ionisants ; sources sources ou la conception, 3° activités liées aux rayonnements la ionisants: fabrication, construction, la l’importation et l’exportation, la distribution, la vente, le prêt, l’approbation ou la révocation de l’exploitation, de l’usage l’entretien, le transfert, la mise en service et le réparation, et la Official Gazette nº Special of 25/01/2018 of industrial use, education, research, agriculture and medical purposes; transport of radio-active material; the mining and processing ores; the associated down closing facilities; the clean-up of sites affected by residues from past activities; and radio-active waste management activities such as the discharge of effluent; any activity involving nuclear material as safeguards defined agreement; the in démantèlement ou la possession de sources de rayonnements ionisants à des fins industrielles, d’éducation, de recherche, d’agriculture et de médecine; le transport de matériel radioactif; l’extraction minière et le des minerais; traitement la installations des fermeture associées; le nettoyage des sites affectés par les résidus d’activités passées; et les activités de gestion des déchets radioactifs tels que la décharge des toute activité impliquant des matières nucléaires tel que défini dans l’accord de garanties; effluents; ryayo; gutunga ibintu byifitemo cyangwa bibyara imirasire yangiza igamije gukoreshwa mu nganda, mu burezi, mu bushakashatsi, mu buhinzi ibikoresho gutwara n’ubuvuzi; byifitemo yangiza, imirasire ubucukuzi bw’ amabuye y’agaciro ifungwa n’itunganywa burundu ry’inyubako n’ibikorwa isano, gusukura uduce bifitanye twagezweho n’ingaruka z’ibisigazwa by’ibikorwa bya kera; n’ibikorwa byo gucunga imyanda imirasire yangiza nko yifitemo gusukura imiyoboro byagezemo; cyangwa n’ikindi gikorwa icyo ari cyo cyose kibyara imirasire yangiza nk’uko biteganywa n‘amasezerano mpuzamahanga yerekeye ingamba zo kurinda ingaruka z’imirasire yangiza; 4° ibipimo bikabije by’imirasire yangiza: imirasire yangiza irenze igipimo ntarengwa ku muntu utari umurwayi gukorerwa urimo isuzuma mu rwego rwo kumuvura cyangwa kumusuzuma hakoreshejwe iyo mirasire yangiza; 4° overexposure: a exposure of person, other than a patient undergoing medical examination or treatment, to radiation in excess of the dose limits of that form of ionising radiations; 4° surexposition: l’exposition d’une personne, autre qu’un patient subissant un examen médical ou un traitement, rayonnements ionisants dépassant les limites de la dose de cette rayonnements ionisants ; forme aux de 5° ibipimo y’imirasire ntarengwa: yangiza ingano igenwa 5° dose limits: dose of an ionising radiations fixed by the Regulatory 5° limites de dose: la dose de rayonnements ionisant fixée par 66 Ngenzuramikorere n’Urwego nk’igipimo cyo hejuru ntarengwa kitakwangiza ubuzima hashingiwe ku mabwiriza atangwa n’abahanga mu rwego rwa siyansi; 6° ikintu cyifitemo cyangwa kibyara imirasire yangiza: ikintu cyose gishobora imirasire kubyara yangiza cyaba ikiyikwirakwiza, ikiyohereza, cyangwa cyohereza udushashi twifitemo iyo mirasire yangiza kandi bikaba bishobora gufatwa ku mpamvu zo kurinda no kwikingira ingaruka zayo ; nk’ikintu kimwe Official Gazette nº Special of 25/01/2018 Authority as a maximum to which a person may be exposed based on scientific recommendations; 6° ionising source: radiations anything that may cause ionising radiations either by exposure emitting ionising radiations or by releasing radioactive substances or material and can be treated as a single entity for protection and safety purposes; l’Autorité de Régulation en tant que niveau maximal auquel une personne peut être exposée en fonction recommandations de scientifiques; 6° source en de rayonnements ionisants: tout ce qui peut causer une exposition aux rayonnements ionisants ces rayonnements ou en libérant des des matières substances radioactives et pouvant être traité comme une seule entité à des fins de protection et de sécurité ; émettant ou 7° ikintu cyifitemo imirasire yangiza: ikintu icyo ari cyo cyose cyifitemo mu miterere yacyo harimo imirasire yangiza utuvungukira ariko ku buryo dushobora kwangiza bwateza impanuka ikomeye yatera ubumuga uburwayi cyangwa bwakomoka kuri iyo mirasire yangiza; tudatyaye 7° radioactive material: any material radiations ionising emitting including neutrons as to entail significant risk of disability or disease as a result of exposure; 7° matériel radioactif: tout matériel rayonnements des émettant ionisants, y compris des neutrons qui peuvent entraîner un risque grave d’invalidité ou une maladie suite à cette exposition; 8° ikomereka: ry’uturemangingo ingirabuzimafatizo; iyangirika cyangwa 8° injury: cellular or genetic damage; 8° lésions: le dommage cellulaire ou génétique; 67 Official Gazette nº Special of 25/01/2018 9° imirasire yangiza: ingufu rukuruzi, utuvungukira duto twa atome udushashi nikeleyeri dufite ubushobozi bwo gutuma atome itanga imirasire yangiza; cyangwa 9° ionising radiations: electromagnetic atomic particles or nuclear particles that are capable of ionising atoms; energy, 9° rayonnements ionisants: l’énergie électromagnétique, les particules atomiques ou particules nucléaires capables d’ioniser des atomes; 10° imyanda imirasire yifitemo yangiza: ikintu cyose cyifitemo imirasire yangiza kidateganywa kongera gukoreshwa ; 10° radioactive waste: any ionising radiations source for which no further use is foreseen; 10° déchets radioactifs: toute source de rayonnements ionisants pour lesquelles aucune autre utilisation n’est envisagée; itegurwa 11° inyandiko ngengamikorere: inyandiko nyir’ na igikorwa cyangwa umukoresha itange amakuru ku kugira ngo bakozi no ku bandi bantu ku mikorere y’inyubako zikorerwamo ibikorwa bibyara imirasire yangiza y’ibikoresho n’imikoreshereze bibyara byifitemo imirasire buryo budateza ingaruka; cyangwa yangiza mu 12° inyigo inyigo y’ibanze y’ahantu hazacukurwa: igaragaza imiterere ifitanye isano n’imirasire yangiza hagiye amabuye y’agaciro, gucukurwa byakwitabwaho, iby’ingenzi igatanga amakuru ku bipimo by’imirasire yangiza bishobora hantu ku 11° code of practice: a document prepared by an owner or employer to provide information to workers and other persons concerning the safe operation of ionising radiations facilities, radiations ionising equipment or ionising radiations sources; the 12° baseline environmental survey for a mining area: a survey that current indicates what radiological profile of a mining area is and provides key parameters to which specific attention should be paid as well as information on the expected harmful doses that 68 pour fournir 11° code de pratique: un document préparé par un propriétaire ou un employeur des informations aux travailleurs et aux le autres personnes concernant fonctionnement des rayonnements aux installations ionisants, du matériel émettant des rayonnements ionisants ou des sources de rayonnements ionisants; sécurisé 12° étude environnementale préliminaire d’un site minier: une la situation indique étude qui radiologique actuelle d’un site renseigne minier et tout clé nécessitant une paramètre attention en particulière fournissant des informations sur les tout sur kwangiza abakozi n’abandi bantu bose ikanerekana uburyo bukwiye bwifashishwa mu ikurikiranwa ry’ibikorwa bikurikiraho; 13° inyubako ikorerwamo ibikorwa bibyara imirasire yangiza: ahantu hose hubatswe cyangwa hashyirwa kubyara kigenewe igikorwa ibirombe yangiza, imirasire bicukurwamo amabuye y'agaciro, ahateretse imashini zitunganya ayo mabuye, ibigo bitunganyirizwamo imyanda n'ahandi hantu hose hatunganyirizwa, hakorerwa, hakoresherezwa, haterurirwa, hahunikwa cyangwa hatwikirwa ibikoresho imirasire byifitemo yangiza, ku kigero gisaba ko habaho uburyo bwo kwirinda no gucunga umutekano; 14° kurinda ingaruka z’imirasire yangiza: kurinda abantu, urusobe n’ibidukikije rw’ibinyabuzima ingaruka zituruka ku mirasire yangiza n’uburyo bwo kubigeraho; Official Gazette nº Special of 25/01/2018 employees and public might be the exposed and to optimisation and monitoring regimes that will be needed in the following phase; informs choices nuisibles les employés et éventuelles doses auxquelles le public pourraient être exposés et en informe les choix d'optimisation et surveillance de les moyens appropriés dans la phase suivante; 13° ionising radiations facility: any irradiation installations, mining and facilities, milling waste facilities and any management radioactive other place where materials are produced, processed, used, handled, stored or incinerated or where radiations ionising generators are installed on such a scale of protection and safety is required; consideration that de 13° infrastructure de rayonnements ionisants: toute unité d’installation d’irradiation, usines d’exploitations et miniers, traitement installations de gestion des déchets et tout autre endroit où les matières radioactives sont produites, traitées, utilisées, manipulées, stockées, incinérées ou tout endroit où les générateurs rayonnements ionisants sont installés à un niveau les mesures de qui protection et de sécurité; requiert de 14° radiation protection: the protection of people, biodiversity from harmful and environment ionising effects of exposure radiations, and for achieving this; to the means 14° radioprotection: la protection des personnes, de la biodiversité et de l’environnement contre les effets aux nocifs d’une rayonnements les moyens d’assurer cette protection; exposition ionisants, et 69 Official Gazette nº Special of 25/01/2018 15° ufite uruhushya : umuntu wahawe uruhushya rwo gukora igikorwa kijyanye n’imirasire yangiza; 15° licensee: a person to whom license has been issued to carry out any activity ionising involving radiations sources; 16° umukoresha: umuntu wese ukoresha cyangwa utanga serivisi zifitanye isano n’ibikorwa bibyara imirasire yangiza; 16° employer: any employs or provides related activities; ionising to person who services radiations 17° umukozi: umuntu wese ukorera umukoresha serivisi zifitanye isano n’ibikorwa bibyara imirasire yangiza; utanga 17° employee: any person who is employed by an employer that provides services related to ionising radiations activities; 15° détenteur de licence: une personne à qui une licence a été délivrée activité pour impliquant de rayonnements ionisants; effectuer des une sources 16° employeur: toute personne qui emploie ou fournit des services liés aux activités de rayonnements ionisants; 17° employé: toute personne qui travaille pour un employeur qui liés aux fournit des activités rayonnements ionisants; services de 18° umukozi ushinzwe igenzura: w’Urwego umukozi Ngenzuramikorere wahawe inshingano zo kugenzura ibikorwa bivugwa muri iri tegeko; 18° inspection officer: an official of entrusted Regulatory Authority with the responsibility of inspection of activities referred to in this Law; 18° agent d’inspection: un agent de l’Autorité de Régulation chargé de faire l’inspection des activités visées par la présente loi; 19° umuntu: umuntu ku giti cye, ishyirahamwe, sosiyete cyangwa ikigo cyose gifite ubuzimagatozi aho bihurira ku buryo bifite butaziguye buziguye n’ibikoresho cyangwa byifitemo imirasire yangiza; cyangwa bibyara 19° person: an individual and an association, a company or any other legal entity is directly or connection with indirectly ionising radiations equipment or source; that in 19° personne : une personne physique, une association, une société ou toute autre personne morale qui est directement ou indirectement liée à un équipement ou une source de rayonnements ionisants ; 20° uruhushya: inyandiko itangwa 20° license: a document issued by the 20° licence: un document délivré par 70 Official Gazette nº Special of 25/01/2018 Ngenzuramikorere n’Urwego gutunga uwayihawe yemerera ibishobora imirasire kubyara yangiza cyangwa gukora igikorwa icyo ari cyo cyose kijyanye n’imirasire yangiza; bw’Igihugu 21° urutonde rw’Igihugu: ububiko burimo shingiro ibitabo, n’urutonde rw’ibikorwa n’ibikoresho bibyara imirasire byifitemo cyangwa yangiza; inyandiko 22° Urwego Ngenzuramikorere: urwego rufite mu nshingano zarwo kugenzura y’inzego imikorere zimwe z’imirimo ifitiye Igihugu akamaro cyangwa urundi rwego rwashyirwaho n’itegeko. to Regulatory Authority that grants permission radiation sources or to carry out any activity involving radiations ionising sources; own sources de de Régulation qui l’Autorité accorde l’autorisation de posséder des rayonnements ionisants ou de mener toute activité de impliquant rayonnements ionisants; sources des 21° national national register: database registers, containing records and inventories of radiation sources and any activity or event related to ionising radiations; 22° Regulatory Authority: authority in charge of regulation of utilities or any other authority that may be established by the Law. 21° registre national: base de données nationale contenant des registres, des documents et des inventaires des sources de radiation et de toute lié aux activité ou événement rayonnements ionisants; 22° Autorité de Régulation: autorité chargée de la régulation de certains services d’utilité publique ou toute autre office pouvant être créé par la loi. UMUTWE WA RIJYANYE IMIRASIRE YANGIZA NO II: IGENZURA KWIRINDA CHAPTER II: REGULATION FOR RADIATION PROTECTION CHAPITRE II: REGULATION DE LA RADIOPROTECTION