MANIRAGUHA n’Undi v RUKUNDO NIKUZE
The Intermediate Court of Nyarugenge and the High Court lacked jurisdiction to hear the case because the property value fell within the jurisdiction of the Primary Court. All decisions rendered by those courts are void. The appeal is allowed, and the appellants are entitled to legal fees and follow-up costs.
Source-derived case information.
- Citation
- RCAA 00001/2021/CA
- Parties
- Appellant: Maniraguha Confiance; Appellant: Mukarusagara Marthe; Respondent: Rukundo Nikuze Beatha
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 29 October 2021
- Case Number
- RCAA 00001/2021/CA
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Second Appeal (court of Appeal)
- Outcome
- Appeal allowed; lower court decisions voided for lack of jurisdiction.
- Legal Topics
- Jurisdiction of Courts, Division of Property, Child Support, Legal Representation Fees
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Maniraguha Confiance
Appellant
Mukarusagara Marthe
Appellant
Rukundo Nikuze Beatha
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Second Appeal (court of Appeal)
Legal Issues
- 1 Whether the lower courts had jurisdiction to hear the original case and the first appeal
- 2 Whether the awards for legal fees and follow-up costs are justified
Ratio Decidendi
The Intermediate Court of Nyarugenge and the High Court lacked jurisdiction to hear the case because the property value fell within the jurisdiction of the Primary Court. All decisions rendered by those courts are void. The appeal is allowed, and the appellants are entitled to legal fees and follow-up costs.
Court Disposition
Appeal allowed; lower court decisions voided for lack of jurisdiction.
Orders
- Decisions RC00113/2018/TGI/NYGE and RCA00130/2019/HC/KIG are declared void.
- Rukundo Nikuze Beatha is ordered to pay Maniraguha Confiance and Mukarusagara Marthe 600,000 Frw (500,000 Frw legal fees, 100,000 Frw follow-up costs).
Full Case Text
Judgment text and source record
19 paragraphs
# MANIRAGUHA n’Undi v RUKUNDO NIKUZE
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2021-10-29 - Case/document no.: RCAA 00001/2021/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
MANIRAGUHA n’Undi v RUKUNDO NIKUZE [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RCAA 00001/2021/CA (Ngagi P.J.) 29 Ukwakira 2021] Amategeko agenga ububasha bw’Inkiko – Urukiko rw’Ubujurire – Urukiko rw’Ubujurire rufite ububasha bwo kuburanisha mu rwego rw’ubujurire bwa kabiri imanza zaciwe n’Urukiko Rukuru, iyo izo manza zashingiye ku itegeko ritariho, ingingo z’amategeko zitakiriho cyangwa zaciwe n’urukiko rutabifitiye ububasha, Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, Ingingo ya 52 Incamake y’ikibazo: Urubanza rwatangiye Rukundo arega Maniraguha mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge asaba Urukiko ko rutegeka igabana ry’umutungo bahahanye ku buryo bungana kuko babanye nk’umugabo n’umugore nubwo batasezeranye mu buryo bemewe n’amategeko. Asaba kandi ko umwana babyaranye agenerwa indezo. Maniraguha yireguye avuga ko atigeze abana na Rukundo nk’umugabo n’umugore kandi ko umutungo urega avuga ko bashakanye ari uwe ku giti cye avuga kandi ko nta mwana babyaranye. Urukiko rwemeje ko ikirego cya Rukundo gifite ishingiro kuri bimwe, rwemeza ko umutungo bawugabana ariko rwemeza ko nta ndezo igomba gutangwa. Maniraguha ntiyishimiye imikirize y’urubanza, arujuririra mu Rukiko Rukuru avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije ibimenyetso bigaragaza ko atigeze abana na Rukundo, ko afite umugore w’isezerano. Rukundo yiregura avuga ko hari ibimenyetso byemeza ko babanye nk’umugabo n’umugore ndetse bahahana umutungo. Mukarusagara, umugore w’isezerano wa Maniraguha yagobotse kubushake mu rubanza avuga ko inzu Urukiko Rwisumbuye rwategetse ko igurishwa yaguzwe mu mwaka wa 2016 ko kandi icyo gihe yari yarasezeranye na Maniraguha, avuga kandi ko ikirego cy’indezo kitasuzumirwa muri uru rubanza kuko kiri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ibanze.Urukiko Rukuru rwemeje ko ikirego cya Maniraguha n’ikirego cya Mukarusagara nta shingiro bifite. Maniraguha na Mukarusagara ntibishimiye imikirize y’urubanza, barujuririra mu Rukiko rw’Ubujurire. Mbere yo gusuzuma ingimgo z’ubujurire habanje ku buranwa ku nzitizi y’iburabubasha ry’Urukiko rw’Ubujurire. uhagarariye Rukundo avuga ko Itegeko bashingiyeho batanga ikirego ku rwego rwa mbere ritagaragaje Urukiko rufite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza hanyuma bashingira ku ngingo ya 78 y’Itegeko N° 51/2008 ryo ku wa 09/09/2008 rigena imitunganyirize, imikorere, n’ububasha by’inkiko ivuga ko Mu manza z’imbonezamubano, inkiko zisumbuye ziburanisha mu rwego rwa mbere imanza zose zitahariwe kuburanishwa n’izindi nkiko. Uhagarariye Maniraguha na Mukarusagara avuga ko ubwo ikirego cyatangwaga mu Rukiko Rwisumbuye , urwo Rukiko nta bubasha rwari rufite kubera ko umutungo uburanwa ugizwe n’inzu ifite agaciro gato ku kateganywaga n’amategeko. Urukiko rw’Ubujurire rwemeje ko ubujurire buri mu bubasha bwarwo kuko rwaburanishijwe n’Inkiko zitabitiye ububasha. Incamake y’icyemezo: 1. Urukiko rw’Ubujurire rufite ububasha bwo kuburanisha mu rwego rw’ubujurire bwa kabiri imanza zaciwe n’Urukiko Rukuru, iyo izo manza zashingiye ku itegeko
## Page 2
ritariho, ingingo z’amategeko zitakiriho cyangwa zaciwe n’urukiko rutabifitiye ububasha. Bityo iyo Urukiko rwajuririwe rusanze urubanza rwararegewe mu rwego rwa mbere mu buryo budakurikije amategeko, nyamara urukiko rukaba rwarafashe icyemezo cyo kurwakira kandi rutaragombaga kurwakira, urukiko rwajuririrwe rwakira icyo kirego, rukagaragaza ko urwo rubanza rwajuririwe rwari rwararegewe urukiko rwa mbere mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rugatesha agaciro ibyemezo byose byashingiye kuri iryo kosa, ubifitemo inyungu akaba yakongera agatanga ikirego bundi bushya. Inzitizi y’iburabubasha yatanzwe nta shingiro ifite. Ubujurire buri mu bubasha bw’uru Rukiko. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, Ingingo ya 27, 52, 105 Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi ingingo ya 94,111 Nta manza zifashishijwe Urubanza IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rukomoka ku kirego Rukundo Nikuze Beatha yatanze mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge arega Maniraguha Confiance avuga ko babanye mu buryo butemewe n’amategeko kuva mu mwaka wa 2009 ngo baza kubyarana umwana witwa Iranzi Cyiza Kenny ndetse banahahana umutungo ugizwe n’amazu abiri na Moto imwe, ariko baza kunaniranwa ari yo mpamvu yifuza ko bagabana imitungo bahahanye ku buryo bungana, umwana akagenerwa ikimutunga. [2] Maniraguha Confiance yireguye avuga ko atigeze abana na Rukundo Nikuze Beatha nk’umugabo n’umugore usibye kuba baramenyanye amusanze kuri Polisi ndetse n’umutungo urega avuga ko bashakanye ari uwe ku giti cye kandi akaba atarabyaranye umwana nawe ku buryo yasabwa indezo. [3] Mu rubanza RC00113/2018/TGI/NYGE rwaciwe ku wa 19/03/2019 n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, Urukiko rwemeje ko ikirego rwashyikirijwe na Rukundo Nikuze Beatha gifite ishingiro kuri bimwe; ko umutungo bafitanye ugizwe n’inzu iri mu kibanza cyanditse kuri UPI: 1/03/07/04/1171 giherereye mu Mudugudu wa Bigo, Akagari ka Nyarurama, Umurenge wa Kigarama, Akarere ka Kicukiro, Umujyi wa Kigali, ugurishwa amafaranga avuyemo bakayagabana ku buryo bungana; rwemeza ko nta ndezo y’umwana Rukundo Nikuze Beatha agenewe; rutegeka Maniraguha Confiance kumuha indishyi z’akababaro zingana na 100.000Frw, akanamusubiza 500.000Frw y’igihembo cya Avoka n’ingwate y’amagarama ingana na 50.000Frw.
## Page 3
[4] Maniraguha Confiance ntiyishimiye imikirize y’urubanza, arujuririra mu Rukiko Rukuru avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwirengagije ibimenyetso yatanze bigaragaza ko atigeze abana na Rukundo Nikuze Béatha, ko kandi afite umugore w’isezerano bashakanye mu mwaka wa 2014. Rukundo Nikuze Béatha yiregura avuga ko hari ibimenyetso byashingiweho n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge byemeza ko babanye nk’umugabo n’umugore guhera mu mwaka wa 2009, bubakana inzu ebyiri babyarana n’umwana, avuga ko yamenye ko Maniraguha Confiance afite umugore wisezerano kubera uru rubanza abonye «attestation de mariage» zabo ziri muri « sisiteme ya IECMS». [5] Mukarusagara Marthe, umugore w’isezerano wa Maniraguha Confiance wagobotse kubushake mu rubanza mu Rukiko Rukuru avuga ko inzu igurwa hari mu mwaka wa 2016 ko kandi icyo gihe yari yarasezeranye na Maniraguha Confiance kuko basezeranye muri 2014, avuga kandi ko ikirego cy’indezo kitasuzumirwa muri uru rubanza kuko kiri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ibanze. [6] Ku wa 29/10/2020, Urukiko Rukuru rwaciye urubanza RCA00130/2019/HC/KIG rwemeza ko ikirego cya Maniraguha Confiance n’ikirego cya Mukarusagara Marthe nta shingiro bifite, ko hagumyeho imikirize y’urubanza rwajuririwe, rwemeza ko Maniraguha Confiance agomba guha Rukundo Nikuze Beatha 250.000Frw y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. [7] Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe ntibishimiye imikirize y’urubanza, barujuririra mu Rukiko rw’Ubujurire ubujurire bwabo buhabwa RCAA00001/2021/CA. [8] Urubanza rwahamagajwe ku wa 04/10/2021, Maniraguha Confiance yitabye yunganiwe na Me Yadusoneye Flavien, uyu anahagarariye Mukarusagara Marthe, naho Rukundo Nikuze Beatha atitabye, ariko Me Mulinga Kadage Laban, umwunganira yanditse ko afite urundi rubanza kuri iyi saha; urubanza rwimurirwa ku wa 18/10/2021, ariko hagati aho Abavoka bakagerageza gufasha ababuranyi gukemura ikibazo bafitanye mu bwumvikane. [9] Ku wa 18/10/2021, urubanza rwaburanishijwe mu ruhame, Me Yadusoneye Flavien yunganiye Maniraguha Confiance, anahagarariye Mukarusagara Marthe, naho Me Mulinga Kadage Laban yunganiye Rukundo Nikuze Beatha, urubanza rwimurirwa ku wa 25/10/2021 kugira ngo ababuranyi bagerageze gukemura ikibazo bafitanye mu bwumvikane. [10] Ku wa 25/10/2021, urubanza rwaburanishijwe mu ruhame, Me Yadusoneye Flavien yunganiye Maniraguha Confiance, anahagarariye Mukarusagara Marthe, Me Mulinga Kadage Laban, ahagarariye Rukundo Nikuze Beatha, hemezwa ko urubanza ruburanishwa ku inzitizi y’iburabubasha bw’uru Rukiko no ku ngingo z’ubujurire, ariko zigasuzumwa ari uko uru Rukiko rusanze uru rubanza ruri mu bubasha bwarwo. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO 1.Kumenya niba ubujurire bwa MANIRAGUHA Confiance na MUKARUSAGARA Marthe butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire kubera ko urubanza rujuririrwa rwaciwe n’inkiko zifite ububasha.
## Page 4
[11] Me Mulinga Kadage Laban, uhagarariye Rukundo Nikuze Beatha, avuga ko Itegeko bashingiyeho batanga ikirego ku rwego rwa mbere ritagaragaje Urukiko rufite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza, hanyuma bashingira ku Itegeko N° 51/2008 ryo ku wa 09/09/2008 rigena imitunganyirize, imikorere, n’ububasha by’inkiko mu ngingo yaryo ya 78 igira iti: «Mu manza z’imbonezamubano, inkiko zisumbuye ziburanisha mu rwego rwa mbere imanza zose zitahariwe kuburanisha n’izindi nkiko» akaba ari yo mpamvu baregeye Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge kuko ari rwo rwari rufite ububasha, kandi ikiburanwa kikaba cyari kirenze ububasha bw’Urukiko rw’Ibanze kuko inzu iburanwa ifite agaciro ka miliyoni zirindwi (7.000.000Frw). [12] Akomeza avuga ko ibyo Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe bashingiraho bavuga ko ubujurire bwabo buri mu bubasha bw’uru Rukiko kuko Urukiko Rukuru ngo rwafashe icyemezo ku kibazo cy’umwana kandi rutabifitiye ububasha, nta shingiro byahabwa kuko bakurikije uko urubanza ruteye basanga ntaho Urukiko Rukuru rwigeze rutegeka ko umwana uvugwa yandikwa kuri Maniraguha Confiance mu bitabo by’irangamimerere cyangwa se ngo rube rwaramutegetse gutanga indezo. [13] Asoza avuga ko kuba Urukiko rwaciye urubanza ku rwego rwa mbere rwari rufite ububasha n’Urukiko Rukuru rwari rufite ububasha, bityo ko kuba ubu bujurire bwa kabiri butujeje ibindi bisabwa n’ingingo ya 52, igika cya kabiri, cy’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, ibyo Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe bavuga bidakwiye guhabwa ishingiro, ubujurire bwabo bukaba butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [14] Me Yadusoneye Flavien, uburanira abajuriye, avuga ko ubwo ikirego cyanditswe kuri RC00113/2018/TGI/NYGE cyatangwaga mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 26/01/2018, urwo Rukiko nta bubasha rwari rufite kubera ko umutungo uburanwa ugizwe n’inzu ifite agaciro ka 3.411.132Frw. Asobanura ko ingingo ya mbere agace ka 4 y’Itegeko Ngenga Nº 01/2015/OL ryo ku wa 05/05/2015 rihindura kandi ryuzuza Itegeko Ngenga Nº 51/2008/OL ryo ku wa 09/09/2008 ryagengaga imiterere, imikorere n’ububasha by’inkiko mu gihe ikirego cyatangwaga yagiraga iti: "Ingingo ya 67 y’Itegeko Ngenga N° 51/2008/OL ryo ku wa 09/09/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’inkiko ihinduwe kandi yujujwe ku buryo bukurikira: “Inkiko z’Ibanze ziburanisha mu rwego rwa mbere: 4 º imanza zerekeye undi mutungo utimukanwa utari ubutaka, utarengeje agaciro ka miliyoni eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (5.000.000Frw) n’izungura kuri uwo mutungo, ko rero Urukiko rw’Ibanze ari rwo rwagombaga kuregerwa mu ntangiriro, bityo akaba asanga, ubu bujurire buri mu bubasha bw’uru Rukiko hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 52, igika cya 2, agace ka 3º, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 ryibukijwe haruguru. [15] Akomeza avuga ko Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’Inkiko kugeza ubu ryatangiye gukurikizwa ku wa 2/06/2018 ryaje rifite ingingo ya 105 igira iti: “Guhera igihe iri tegeko ritangiriye gukurikizwa, uretse imanza zatangiye kuburanishwa, imanza zose zitakiri mu bubasha bw’Urukiko zaregewe, zohererezwa Urukiko rubifitiye ububasha hakurikijwe ibiteganywa n’iri tegeko. Ibyakozwe mu rubanza n’ibyemezo byarufashwemo bigumana agaciro kabyo. Asobanura ko urubanza RC00113/2018/TGI/NYGE rwatangiye kuburanishwa mu mizi ku wa 05/09/2018, ko mw’iburanisha ryo kuri uwo munsi umucamanza yanzuye ko iburanisha ryimuriwe ku wa 01/10/2018 ngo kugira ngo ruzaburanishwe n’inteko ifite ububasha bwo
## Page 5
kuburanisha ibibazo by’umuryango ngo kuko ibintu byo kugabana imitungo ari ikibazo cy’umuryango. [16] Asoza avuga ko Umucamanza wo mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge yagombaga gushingira ku ngingo ya 27, agace ka 3, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 ryibukijwe haruguru ahateganywa ububasha bw’inkiko z’Ibanze mu manza z’imbonezamubano hagira hati: “imanza zerekeye umutungo utimukanwa utari ubutaka bugenewe ubuhinzi n’ubworozi, urengeje agaciro ka miliyoni eshatu z’amafaranga y’u Rwanda (3.000.000Frw) ariko katarengeje miliyoni makumyabiri (20.000.000Frw) n’izungura kuri uwo mutungo, kimwe n’impaka ziri hagati y’uwahawe amasezerano y’ubukode burambye n’uwiyita nyir’umutungo ariko utayafite; maze akohereza urubanza mu Rukiko rw’Ibanze kuko ari rwo rwari rufite ububasha bwo kuburanisha uru rubanza ku rwego rwa mbere. UKO URUKIKO RUBIBONA [17] Ingingo ya 52, igika cya 2, agace ka 3º, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko iteganya ibikurikira: “Urukiko rw’Ubujurire rufite kandi ububasha bwo kuburanisha mu rwego rw’ubujurire bwa kabiri imanza zaciwe n’Urukiko Rukuru, Urukiko Rukuru rw’Ubucuruzi n’Urukiko Rukuru rwa Gisirikare, iyo izo manza: “zashingiye ku itegeko ritariho, ingingo z’amategeko zitakiriho cyangwa zaciwe n’urukiko rutabifitiye ububasha” [18] Ingingo ya 105 y’iri tegeko ryibukijwe haruguru iteganya ibikurikira : “ Guhera igihe iri tegeko ritangiriye gukurikizwa, uretse imanza zatangiye kuburanishwa, imanza zose zitakiri mu bubasha bw’Urukiko zaregewe, zohererezwa urukiko rubifitiye ububasha hakurikijwe ibiteganywa n’iri tegeko. Ibyakozwe mu rubanza n’ibyemezo byarufashwemo bigumana agaciro kabyo”. [19] Mu rwego rwo kumenya niba imanza zaciwe ku kibazo Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe bafitanye na Rukundo Nikuze Beatha inkiko zari zifite ububasha, harabanza kurebwa ibiteganywa n’amategeko agena ububasha bw’inkiko bihuzwe n’uko imanza zagiye ziburanishwa hibandwa cyane ku bubasha bw’inkiko zaziburanishije. [20] Dosiye igaragaza ko Rukundo Nikuze Beatha yatanze ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 26/01/2018, asaba Urukiko gutegeka ko bagabana umutungo ugizwe n’amazu abiri na moto imwe. Urwo Rukiko rwaciye urubanza ku wa 19/03/2019; bivuze ko ikirego cyatanzwe hubahirizwa Itegeko Ngenga N° 51/2008/OL ryo ku wa 09/09/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’inkiko nk’uko ryahinduwe; urubanza ruburanishwa runacibwa hubahirizwa Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko. [21] Urukiko rurasanga ubwo ikirego cyatangwaga mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, hari ingingo z’Itegeko Ngenga ryo muri 2008 ryagengaga ububasha bw’inkiko zahinduwe, aho ingingo ya mbere, agace ka 4, y’Itegeko Ngenga Nº 01/2015/OL ryo ku wa 05/05/2015 rihindura kandi ryuzuza Itegeko Ngenga Nº 51/2008/OL ryo ku wa 09/09/2008 ryagengaga imiterere, imikorere n’ububasha by’inkiko mu gihe ikirego cyatangwaga yagiraga iti: "Ingingo ya 67 y’Itegeko Ngenga N° 51/2008/OL ryo ku wa 09/09/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’inkiko ihinduwe kandi yujujwe ku buryo bukurikira: “Inkiko z’Ibanze ziburanisha mu rwego
## Page 6
rwa mbere: 4 º imanza zerekeye undi mutungo utimukanwa utari ubutaka, utarengeje agaciro ka miliyoni eshanu z’amafaranga y’u Rwanda (5.000.000Frw ) n’izungura kuri uwo mutungo. [22] Urukiko rurasanga mu miburanire yabo, uruhande rwa Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe ruvuga ko umutungo uburanwa ugizwe n’inzu ifite agaciro ka 3.411.132Frw, naho uruhande rwa Rukundo Nikuze Marthe ruvuga ko umutungo uburanwa ufite agaciro ka 7.000.000Frw; bivuze ko impande ziburana zemeranya ko umutungo ufite agaciro karengeje 3.000.000Frw. [23] Urikiko rurasanga kandi nubwo ikirego cyatanzwe mbere y’itangazwa mu Gazeti ya Leta y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko, urubanza rwaburanishijwe nyuma y’itangazwa ry’iryo Tegeko, bivuze ko Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwagombaga gusuzuma ibiteganywa n’ingingo ya 105 y’iryo Tegeko, akaba ari byo rushingiraho rureba niba koko rufite ububasha rwo kuburanisha urwo rubanza. [24] Urukiko rurasanga hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 105 y’ Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018, Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwarakoze ikosa rwo kutareba iby’iyi ngingo iteganya, ruburanisha urubanza rudasuzumye ububasha bwarwo. Nk’uko byavuzwe haruguru, iyi ngingo iteganya ko guhera igihe iri tegeko ritangiriye gukurikizwa, uretse imanza zatangiye kuburanishwa, imanza zose zitakiri mu bubasha bw’Urukiko zaregewe, zohererezwa Urukiko rubifitiye ububasha hakurikijwe ibiteganywa n’iri tegeko. Ibyakozwe mu rubanza n’ibyemezo byarufashwemo bigumana agaciro kabyo. Urukiko rurasanga ingingo ya 27, agace ka 3, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 ryibukijwe haruguru iteganya ko inkiko zibanza zifite ububasha bwo kuburanisha ku rwego rwa mbere imanza zerekeye umutungo utimukanwa utari ubutaka bugenewe ubuhinzi n’ubworozi, urengeje agaciro ka miliyoni eshatu z’amafaranga y’u Rwanda (3.000.000Frw) ariko katarengeje miliyoni makumyabiri (20.000.000Frw) n’izungura kuri uwo mutungo, bivuze rero ko Urukiko rwari rufite ububasha bwo kuburanisha urubanza ari Urukiko rw’Ibanze, aho kuba Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge. [25] Hashingiwe ku bisobanuro bimaze gutangwa, Urukiko rurasanga inzitizi y’iburabubasha bw’uru Rukiko yatanzwe na Rukundo Nikuze Beatha, nta shingiro ifite, bityo ubujurire bwatanzwe na Maniraguha Confiance hamwe na Mukarusagara Marthe, bukaba bugomba kwakwirwa, kuko buri mu bubasha bw’uru Rurukiko, kubera ko Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwaciye urubanza rutabifitiye ububasha, bivuze ko n’Urukiko Rukuru rutari rufite ububasha bwo kuruburanisha ku rwego rw’ubujurire bwa mbere. [26] Ku birebana n’ubujurire bwa Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe, bwerekeranye n’uko Urukiko Rukuru nta bubasha rwari rufite bwo guca urubanza mu bujurire, kubera ko n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge nta bubasha rwari rufite ku rwego rwa mbere, Urukiko rurasanga iki kibazo ari nacyo cyasuzumwe mu nzitizi yanzwe, kandi byagaragaye koko, urubanza rujuririrwa rwaciwe n’inkiko zitabifitiye ububasha, bityo ubujurire bwabo bufite ishingiro. [27] Hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 94, igika cya 5, y’Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi ko iyo urukiko rwajuririwe rusanze urubanza rwararegewe mu rwego
## Page 7
rwa mbere mu buryo budakurikije amategeko, nyamara urukiko rukaba rwarafashe icyemezo cyo kurwakira kandi rutaragombaga kurwakira, urukiko rwajuririrwe rwakira icyo kirego, rukagaragaza ko urwo rubanza rwajuririwe rwari rwararegewe urukiko rwa mbere mu buryo bunyuranyije n’amategeko, rugatesha agaciro ibyemezo byose byashingiye kuri iryo kosa, ubifitemo inyungu akaba yakongera agatanga ikirego bundi bushya; Urukiko rurasanga urubanza RC00113/2018/TGI/NYGE rwaciwe ku wa 19/03/2019 n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge n’urubanza RCA00130/2019/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 29/10/2020 nk’uko byagaragajwe haruguru, zaraciwe n’inkiko zitabifitiye ububasha, zikaba ziteshejwe agaciro, bityo ubujurire bwa Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe bukaba bufite ishingiro. 2.Kumenya niba amafaranga y’ igihembo cya Avoka n’ikurikiranarubanza asabwa muri uru rubanza afite ishingiro [28] Rukundo Nikuze Beatha, asaba 700.000Frw y’ikurikiranarubanza na 500.000Frw y’igihembo cya Avoka kuri uru rwego. Avuga kandi ko ibyo abajuriye basaba batabikwiriye kuko bakomeza gutinza imanza ngo ze kurangizwa. [29] Abajuriye bavuga ko ibyo Rukundo Nikuze Beatha asaba nta shingiro bifite, kuko ubujurire bwabo bufite ishingiro. Bavuga kandi ko ahubwo ari bo bahabwa ayo basaba ahwanye na 1.000.000Frw y’igihembo cya Avoka n’ikurikiranarubanza. UKO URUKIKO RUBIBONA [30] Ingingo ya 111 y’Itegeko N 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize ⁰ y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya bikurikira: “Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe”. [31] Urukiko rurasanga, kuba ubujurire bwa Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe bufite ishingiro, bakwiye kwishyurwa amafaranga y’igihembo cya Avoka n’ikurikiranarubanza basaba Rukundo Nikuze Beathe, kuko byabaye ngombwa ko biyambaza Avoka wo kubaburanira, mu bushishozi, bwarwo rukaba rubageneye hamwe 600.000Frw akubiyemo 500.000Frw y’igihembo cy’Avoka na 100.000Frw y’ikurikiranarubanza. Rurasanga ayo Rukundo Nikuze Beatha asaba atayakwiye, kuko ibyo yaburanyishaga nta shingiro byahawe. ICYEMEZO CY‘URUKIKO [32] Rwemeje ko inzitizi y’iburabubasha yatanzwe na Rukundo Nikuze Beatha nta shingiro ifite. [33] Rwemeje ko ubujurire bwa Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe bwakiriwe kuko buri mu bubasha bw’uru Rukiko.
## Page 8
[34] Rwemeje ko urubanza RC00113/2018/TGI/NYGE rwaciwe ku wa 19/03/2019 n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge n’urubanza RCA00130/2019/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 29/10/2020, ziteshejwe agaciro. [35] Rutegetse Rukundo Nikuze Beatha kwishyura Maniraguha Confiance na Mukarusagara Marthe 600.000Frw akubiyemo 500.000Frw y’igihembo cya Avoka na 100.000Frw y’ikurikiranarubanza. [36] Ruvuze ko amagarama y’urubanza ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza.