Download PDF

Rwanda Civil

High Court

MUTWARANGABO NUNDI v RUZINDANA

On this page

Professional case brief

Research organized from the available case record

Source document

01

Holding and result

The appellants failed to provide any credible evidence that the disputed property was allocated to them as genocide orphans or that the respondent registered it fraudulently. The respondent provided documentary evidence of lawful allocation and registration. The appeal is dismissed for lack of merit.

Court disposition

Appeal dismissed; lower court judgment affirmed.

Orders

  • Appellants to pay respondent compensation of 700,000 Rwandan Francs for legal costs and appellate proceedings.
  • Appellants' security deposit for court costs is not to be refunded.

02

Material facts

Parties

Mutwarangabo Robert

Appellant Counsel: Me Bayisabe Ernest

Umutoni Angelique

Appellant Counsel: Me Bayisabe Ernest

Ruzindana Grace

Respondent Counsel: Me Nkubayingoga Samuel

Amounts and remedies

  • Compensation for Legal Costs and Appellate Proceedings: RWF 700,000

03

Procedural history

  1. Posture

    Civil Appeal / High Court Appellate Judgment

04

Questions and positions

Legal issues

Party arguments

Applicant
Appellants argued that the property was allocated to them as genocide orphans, that they were minors at the time and could not have known about the documentation, and that the respondent registered the property in his name fraudulently. They requested the property be registered in their names and sought compensation for loss of use and legal costs.
Respondent
Respondent argued that he lawfully applied for and was allocated the property as a genocide survivor, provided documentary evidence, and that the appellants failed to provide any proof of their entitlement. He requested dismissal of the appeal and compensation for being wrongfully sued.

05

Court’s reasoning

  1. 01

    Supreme Court precedent RS/REV/INJUST/CIV0003/14/CS and general principles of Rwandan property law

    To be recognized as the owner of immovable property, one must prove the legal origin of ownership.

  2. 02

    Article 18 of the Rwandan Land Law

    Ownership of land is established by a land registration certificate issued by the competent authority.

06

Ratio, limits and disposition

Ratio decidendi

The appellants failed to provide any credible evidence that the disputed property was allocated to them as genocide orphans or that the respondent registered it fraudulently. The respondent provided documentary evidence of lawful allocation and registration. The appeal is dismissed for lack of merit.

Obiter and limits

  • The court noted that mere assertions without supporting evidence cannot overturn registered property rights.
  • The court observed that both genocide orphans and other vulnerable persons, such as widows, could be allocated houses by FARG, and being a minor at the time does not exempt one from the burden of proof.

Court disposition

Appeal dismissed; lower court judgment affirmed.

  • Appellants to pay respondent compensation of 700,000 Rwandan Francs for legal costs and appellate proceedings.
  • Appellants' security deposit for court costs is not to be refunded.

Source and reliance status

High Court · 21 September 2023

This page organises the available record for research. Confirm quotations, current status, and subsequent treatment against the official source before relying on the case.

Judgment reading view

Judgment text

The complete available source text.

Source document

High Court

Civil· 21 September 2023

RCA 00339/2021/HC/KIG

MUTWARANGABO NUNDI v RUZINDANA

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-09-21 - Case/document no.: RCA 00339/2021/HC/KIG - Collection: High Court

Text

Page 1

MUTWARANGABO N’UNDI v RUZINDANA [Rwanda URUKIKO RUKURU - RCA 00339/2021/HC/KIG (Hitimana, P.J.) 21 Nzeri 2023] Amategeko agenga imanza z’imbonezamubano – Imanza z’imitungo - Umutungo utimukanwa – Kuba nyiri mutungo utimukanwa - Kugira ngo umuntu abe nyirumutungo utimukanwa agomba kugaragaza uburyo bwemewe n’amategeko yawubonyemo; ni ukuvuga kugaragaza inkomoko yawo. Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rwatangiriye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo Mutwrangabo na Umutoni barega Ruzindana basaba ko Urukiko rwatesha agaciro icyangombwa cy’ubutaka UPI :1/02/09/01/3252 bubaruye kuri Ruzindana kuko yabwibarujeho mu buriganya kandi ari ubwabo. Basobanura ko ubwo bari imfubyi za jenoside yakorewe abatutsi, Ruzindana yagiye muri FARG akabasabira inzu hanyuma akaza kuyihabwa ariko nyuma akaza kuyibaruzaho ndetse ubu akaba yarayibirukanyemo. Urukiko rwasanze abarega nta bimenyetso bafite bigaragaza ko iyo nzu aribo bayihawe ruca urubanza rwemeza ko inzu ikomeza kwandikwa kuri Ruzindana. Bajuriye mu Rukiko Rukuru bavuga ko urukiko rwisumbuye rutahaye agaciro imvugo zabo ndetse n’ikimenyetso kigaragaza ko aribo ba nyri nzu hanyuma urukiko rwakire ubwo bujurire maze hasuzumwa ikibazo cyo kumenya niba hari ibimenyetso byirengagijwe n’urukiko rwisumbuye rwa Gasabo byemeza ko umutungo uburanwa wari waragenewe imfubyi zarerwaga na Ruzindana Grace niba kandi uwo mutungo wakwandikwa kubarega. Abarega

basobanura ko igihe Ruzindana yajyaga gusaba ubufasha bw’inzu mu kigega cya Leta gitera inkunga abacitse ku icumu rya Genocide yakorewe abatutsi mu 1994, bari bakiri bato, ko icyo gihe kumenya ko hari inyandiko yakozwe hagati ya Ruzindana na FARG batari kubimenya, ko icyo babonye ar’uko bahawe inzu yo guturamo, nyuma y’aho Ruzindana abirukanye mu nzu, ko aribwo bashatse uko babona ubufasha ariko babwirwa ko batafashwa kabiri kuko bari barahawe inzu, ko ikintu cyose Ruzindana yashoboraga kuba azi cyangwa afite kirebana n’iyo nzu batari bukibone kuko ntiyari kukibaha. Ruzindana yiregura avuga ko afite inyandiko yasabiyeho iyo nzu ari nayo Urukiko rwashingiye rwemeza ko ari iye. Akomeza avuga ko ibyo abarega bavuga ko bari bakiri bato bityo batabashaga kumenya ibyakorwaga ko atari byo Ruzindana asaba inzu, Mutwarasibo yari afite imyaka 19, ayihabwa afite imyaka 22. Akaba asanga abarega bagomba gutanga ikimenyetso gifatika atari amagambo gusa. Incamake y’icyemezo: Kugira ngo umuntu abe nyirumutungo utimukanwa agomba kugaragaza uburyo bwemewe n’amategeko yawubonyemo bityo ibyo Mutawrasibo n’Umutoni bavuga akaba nta shingiro bifite kuko batagaragaza uburyo baba barahawemo inzu baregera. Ubujurire bwatanzwe nta shingiro bufite. Nta mategeko yashingiweho Imanza zifashishijwe:

Page 2

RS/REV/INJUST/CIV0003/14/CS, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuwa 03/02/2017 Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Urubanza rwatangiriye mu rukiko rwisumbuye rwa Gasabo aho urubanza RC 00365/2020/TGI/Gsbo ari Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique baregaga Ruzindana Grâce basaba ko urukiko gutesha agaciro icyangombwa cy’umutungo ubaruye kuri UPI :1/02/09/01/3252 uherereye mu Karere ka Gasabo, Umurenge wa Kimironko, Akagali ka Bibare, wanditse mu mazina ya Ruzindana Grace kubera ko yiyandikishijeho uwo mutungo kandi aribo wahawe nk’imfubyi za jenoside yakorewe abatutsi akiyandikishaho inzu bagenewe kubera ko ariwe wabareraga, bagasaba ko basubizwa iyo nzu; [2] Uregwa Ruzindana Grâce yiregura avuga ko ibyo abarega bavuga ari ibinyoma kuko inzu yasabwe na Ruzindana Grace mu mwaka wa 2001, akayihabwa mu mwaka wa 2008, maze iyo nzu iza kubarurwa mu mwaka wa 2013 imwandikwaho nka nyirayo ko itigeze igenerwa abana yareraga nk’imfubyi ahubwo ko ariwe wayihawe; [3] Kuwa 14/10/2021 Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwaciye urubanza rwemeza ko ikirego cyatanzwe na Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique nta shingiro gihawe, rutegeka ko Ubutaka burimo inzu iburanwa ibaruye kuri UPI 1/02/09/01/3252 bukomeza kuguma k’uwanditsweho ariwe Ruzindana Grace kuko abarega nta kimenyetso cy’ibyo baregera bagaragarije urukiko, rutegeka Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique kwishyura Ruzindana Grace

ahwanye na 500,000Frw y’igihembo cy’avoka, bitakorwa ku neza urubanza rubaye ndakuka akava mu byabo ku ngufu za Leta, rutegeka ko ingwate y’amagarama yatanze arega ihwanye n’ibyakozwe muri uru rubanza; [4] Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique ntibishimiye imikirize y’urubanza bajurira mu Rukiko Rukuru basaba gusuzuma niba urukiko rwaremeje ko Ruzindana Grace akomeza kwandikwa ku mutungo kandi atariwe wawuhawe warahawe imfubyi yareraga, no kuba urwo rukiko rwarirengagije ko Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique bagomba kugenerwa indishyi urukiko rukuru rukaba rwazibagenera; [5] Ruzindana Grace yiregura kuri ubwo bujurire avuga ko nta shingiro zahabwa kubera ko abarega batagaragaza ibimenyetso byemeza ko uwo mutungo baregera ari uwabo, agasaba ko yagenerwa indishyi mu bujurire; [6] Uru rukiko rukaba rwibaza ibibazo bikurikira muri uru rubanza:  Kumenya niba hari ibimenyetso byirengagijwe n’urukiko rwisumbuye rwa Gasabo byemeza ko umutungo uburanwa wari waragenewe imfubyi zarerwaga na Ruzindana Grace niba kandi uwo mutungo wakwandikwa kubarega;  Kumenya niba abajuriye baragombaga kugenerwa indishyi mu rubanza rujuririrwa;

Page 3

 Kumenya niba hari izindi ndishyi zagenwa muri uru rubanza nk’ubujurire bwuririye ku bundi; II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA  Ku byerekeye kumenya niba hari ibimenyetso byirengagijwe n’urukiko rwisumbuye rwa Gasabo byemeza ko umutungo uburanwa wari waragenewe imfubyi zarerwaga na Ruzindana niba kandi uwo mutungo wakwandikwa k’ubarega; [7] Me Bayisabe Ernest wunganira Mutwarangabo Robert basobanura ko impamvu y’ubujurire ishingiye kuba urukiko rwisumbuye rwa Gasabo rutaritaye ku miburanire ya Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique baburanye bagaragaza ko igihe Ruzindana Grace yajyaga gusaba ubufasha bw’inzu mu kigega cya Leta gitera inkunga abacitse ku icumu rya Genocide yakorewe abatutsi mu 1994, bari bakiri bato, ko icyo gihe kumenya ko hari inyandiko yakozwe hagati ya Ruzindana Grace na FARG batari kubimenya, ko icyo babonye ar’uko bahawe inzu yo guturamo, nyuma y’aho Ruzindana Grace abirukanye mu nzu, ko aribwo bashatse uko babona ubufasha ariko babwirwa ko batafashwa kabiri kuko bari barahawe inzu, ko ikintu cyose Ruzindana Grace yashoboraga kuba azi cyangwa afite kirebana n’iyo nzu ntabwo bari bukibone kuko ntiyari kukibaha; [8] Me Bayisabe Ernest wunganira Mutwarangabo Robert bakomeza basobanura ko Urukiko kandi rwagaragaje ko Ruzindana Grace ashobora kuba yarahawe inzu nk’umupfakazi nubwo atari uwa Genocide, ariko ntirwaha agaciro ibyo abarega bagaragaje mu

miburanire yabo ko bitashobokaga ko muri uwo Mudugudu witwa uwa PNUD hatujwe abana b’imfubyi bireraga ko na bamwe mu bapfakazi bahatujwe, bagombaga kuba bafite nibura umwana umwe cyangwa benshi barera, ko bitashobokaga ko hari uhabwa inzu aho hantu kubera ko ari umupfakazi gusa, bakaba basaba urukiko rwajururiwe kwemeza ko Ubutaka buburanwa burimo inzu ibaruye kuri UPI: 1/02/09/01/3252 yandikwa kuri Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique, kuko Ruzindana Grace yayiyanditseho atari iye, ko yabikoze mu buryo bw’uburiganya; [9] Mu kuburana kwa Me Bayisabe Ernest wunganira Mutwarangabo Robert basobanura ko inzu baregera ko itari igenewe Ruzindana Grace kandi ko bagaragaje impamvu batari bafite ibimenyetso mu kuburana mu rukiko rwisumbuye, ariko kuri ubu bakaba basaba ko FARG yagaragara mu rukiko ikaba ariyo yagaragaza uwari ugenewe iyo nzu, ko Ruzindana Grace atagaragara mu mfubyi za FARG ahubwo yari umukozi wa FARG akanarera imfubyi; [10] Mu kwiregura Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce avuga ko kuba Mutwarangabo Robert ujurira asaba ko hazasuzumwa inenge ziri mu rubanza agasaba ko zakosorwa, harimo nko kuba urukiko rwaremeje ko Ruzindana Grace akomeza kwandikwa ku mutungo kandi ari iyabo, ko ibyo ujurira avuga ari amagambo gusa atagaragaza icyo anenga icyemezo cy’Urukiko, ibi ujurira avuga ko yanabivuze kandi Urukiko rubifataho umwanzuro, ko Mutwarangabo Robert

yagombaga kugaragaza ko iyo nzu Ruzindana Grace ayisaba yayisabiraga abana yareze kuko we yagaragaje inyandiko yayisabiyeho nk’uko Urukiko rwabyanzuyeho; [11] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko ujurira akwiye kugaragaza inenge ifatika anenga icyemezo cy’Urukiko hanyuma akayisobanura akagaragaza n’uko we abona byakabaye bigenda cyangwa akagaragaza amategeko yirengagijwe cyangwa se

Page 4

Ibimenyetso yatanze bikiregagizwa, ko kuvuga mumagambo gusa ngo bari abana, ubwo Ruzindana Grace yajyaga gusaba ubufasha mu kigega cya Leta gitera inkunga abacitse ku icumu rya Genocide yakorewe Abatutsi mu 1994, ntibihagije kuko bizwi neza ko hari abana benshi bahawe inzu kandi bari bato cyane kuruta Mutwarangabo Robert na Mushiki we; [12] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko Mutwarangabo Robert avuga ko bari bato ku buryo batari kumenya uburyo Ruzindana Grace arimo gusaba inzu muri FARG, nyamara ko ar’ibinyoma bidafite ubushishozi kuko yavutse mu mwaka wa 1981, akaba ari ukuvuga ko Genocide yakorewe Abatutsi yabaye mu mwaka wa 1994 we afite imyaka 13, iyi nzu aburana ko yatanzwe mu mwaka wa 2004, Mutwarangabo Robert akaba yarafite imyaka 22, ko bibaza aho ahera avuga ko yari umwana utamenya ibikorwa nyamara yari yujuje ubukure, ko Ruzindana Grace atangira gusaba iyi nzu mu mwaka wa 2001 ko Mutwarangabo Robert yarafite imyaka 19, Ruzindana Grace ayihabwa 2002 mu gihe Mutwarangabo Robert yarafite imyaka 20, ko aha arinaho bigaragarira ko ibyo avuga atari ukuri kuko we ubwe muri uwo mwaka batanga inzu iyo aza kuyisaba nk’umwana w’imfubyi ubana na Mushiki we kuko yari afite n’imyaka y’ubukure aba yarayihawe ariko ntabyo yakoze, ikindi ko Ruzindana Grace arusha gusa Mutwarangabo Robert Imyaka 5, bikaba bisobanutse neza ko urega nawe yarazi ubwenge

ariko kandi mu gihe Ruzindana Grace yahabwaga inzu mu mwaka wa 2008 yarafite imyaka 32 naho Mutwarangabo Robert we yarafite imyaka 27, ukibaza ukuntu umuntu wari ufite iyo myaka 27 yose basaba inzu nawe afiteho uburenganzira ntabigaragaze ahubwo akaza kubigaragaza nyuma y’imyaka 38, ibi byonyine bigaragaza ikinyoma cyambaye ubusa giherekejwe n’imvugo zitavugisha ukuri by’urega, ko aha wakwibaza impamvu yategereje icyo gihe cyose bikakuyobera yewe ukanibaza impamvu inzu yatanzwe afite imyaka y’ubukure mu gihe cyo kuyandika mu mwaka wa 2013 ko yari ahari atari hanze, ko n’abari hanze zabaruwe kandi bakazibarurwaho we yarari he, ko yari muzima atarwaye yewe nta nicyo agaragaza cyamubujije we na mushiki we nawe wari ufite imyaka y’ubukure kwiyandikisha kuri uwo mutungo nk’abari bawufiteho inyungu nk‘uko babavuga, nyamara Umutungo ubarurwa Ruzindana Grace yari hanze yaragiye kwivuza kandi Mutwarangabo Robert na Mushiki we babaruje uwo mutungo kuri Ruzindana Grace, ese bari kubikora kandi ari uwabo, ibi ko Ruzindana Grace we abibona ko ari ugushakisha kudafite aho gushingiye na mba; [13] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko Mutwarangabo Robert ajurira kandi akomeza amagambo ye atagaragaza inenge y’urukiko aho agara ati : «Urukiko kandi rwagaragaje ko Ruzindana Grace ashobora kuba yarahawe inzu nk’umupfakazi nubwo atari uwa Genocide, ariko ntirwaha agaciro

ibyo twagaragaje mu miburanire yacu ko bitashobokaga ko muri uwo mudugudu witwa uwa PNUD hatujwe abana b’imfubyi bireraga ko na bamwe mu bapfakazi bahatujwe,bagombaga kuba bafite nibura umwana umwe cg benshi barera,ko bitashobokaga ko hari uhabwa inzu aho hantu kuberako ari umupfakazi gusa”, ko mu cyemezo cy’Urukiko mu gika cya 14, Urukiko rwabisobanuye neza ko: “Mu mvugo z’abatangabuhamya bagaragajwe mu iburanisha bahuriza ko uwo Mudugudu wari ugizwe n’ingo nyinshi z’abana bireraga ariko bakanavuga ko habagamo n’ingo z’abapfakazi, n’ubwo badahuriza ku mubare w’izo ngo umwe avuga ko zari eshanu undi akavuga ko zari zirindwi, kuba rero bigaragara ko muri uwo mudugudu hanatujwemo abapfakazi bivuze ko Ruzindana uvuga ko yatujwemo nk’umupfakazi wacitse ku icumu n’ubwo atari umupfakazi wa jenoside ariko avuga ko ariwe wagiye gusaba inzu yo kubamo nabo ubwabo bakaba babyemera ko bo bari bakiri bato akaba avuga ko yagiye gusaba inzu yitwaje icyangombwa cy’ubucikacumu anasobanura uburwayi yasigiwe na jenoside bakayimuha, Mutwarangabo Robert na

Page 5

mushikiwe bakaba badashobora kugaragaza ko koko mu kujya gusaba iyo nzu bari babiziranyeho ko agiye kubasabira inzu yo kubamo cyangwa se niba yarayisabye ku giti cye nk’umupfakazi ufite abana arera, kuko kuba yayisaba agaragaza ko ari umupfakazi utishoboye ufite abana arera ntibivuze ko yaba ayisabiye abo bana bikaba bitandukanye no kuba yagenda avuga ko ahagarariye abana arera bakaba bakeneye inzu yo kubamo, byongeye kandi ntibagaraza uburyo FARG yatanze ayo mazu n’abo yayageneraga ngo bityo bibe byakuraho urujijo mu kumenya uwahawe iriya nzu iburanwa uretse ko FARG mu nyandiko yayo yo kuwa 04/03/2021 isobanura ko amakuru ajyanye no kubakira abatishoboye bacitse ku icumu rya jenoside muri 2001 ntayo bafite, ko muri uwo mwaka ari umujyi wa Kigali wakoraga icyo gikorwa”; [14] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko Mutwarangabo Robert ujurira avuga ko bitashobokaga ko hari uhabwa inzu muri uwo Mudugudu kubera ko ari Umupfakazi gusa nyamara uretse kubivuga mu magambo ntacyo ashingira abivuga, haba hari amabwiriza yatanzwe na Leta y’u Rwanda, FARG se ashingira agaragaza ko uwo mudugudu nta muntu utishoboye Mukuru cyangwa Umupfakazi wagombaga kuhahabwa inzu uretse abana b’imfubyi cyangwa Umupfakazi ufite abana arera; [15] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko mu rukiko hakora ibimenyetso n’amategeko kandi ko ari nacyo Urukiko

rwashingiyeho ku ngingo ya 3 n’iya 65 z’Itegeko ry’ibimenyetso n’itangwa ryabyo rukemeza ko ibivugwa na Mutwarangabo Robert na mushiki we ari amagambo gusa atagira ibimenyetso, bityo ko ntaho rwahera ruyashingiraho, ko kuba rero Ruzindana Grace yarahawe inzu nk’Umupfakazi utishoboye wari ufite ubumuga yasigiwe na Genocide yakorewe abatutsi mu mwaka 1994, akaba yarayisabye mu buryo no mu nzira bikurikije amategeko nk’uko yabigaragarije Urukiko rubanza ntaho abajuriye bahera bavuga ko atari afite uburenganzira mu gihe abamuhaye iyo nzu babifitiye ububasha babikoze kubera ko abifitiye uburenganzira, ko uyu munsi imvugo za Mutwarangabo Robert atarizo zavanaho inyandiko zitandukanye zagiye zitangwa n’ubuyobozi bubifitiye ububasha zigaragaza ko inzu yasabwe na Ruzindana Grace kandi akayihabwa, ndetse akanayibaruzaho igihe kigeze ikamwandikwaho nyuma y’uko byemezwa n’inama y’abagize Komite y’abacitse ku icumu rya Genicide yakorewe Abatutsi mu mwaka wa 1994; [16] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko yagaragaje ibimenyetso ashingiraho bigaragaza ko inzu ari ye yahawe na FARG, birimo ibaruwa yandikiwe kuwa 25/01/2002 n’Ubuyobozi bw’Akarere ka Gikondo, aha akaba ariho yacumbikaga maze ubuyobozi bwemeza ko atishoboye kubera ko yari yaravunitse umugongo ubwo yajugunywaga mu rwobo muri Genocide yakorewe abatutsi mu mwaka wa 1994, ko kuwa 24/07/2004

hakozwe Inyandiko itanga amakuru k’ubusabe bwa Ruzindana Grace, aho yasabaga ko yahabwa icyemezo cy’umutungo kandi icyo gihe Mutwarangabo Robert yarahari kuko babanaga mu nzu, kuwa 04/08/2004 Ruzindana Grace hashingiye kuri iyo nyandiko itanga amakuru iba iriho umukono w’abayobozi bose, yahawe Acte de Notoriete igaragaza neza ko uwo mutungo ari uwe kandi ko wamwandikwaho, kuwa 29/07/2004 Ruzindana Grace yahawe icyemezo cy’Umutungo w’inzu cyashyizweho Umukono n’Ubuyobozi bw’inzego z’Ibanze zose uhereye k’ushinzwe Umutekano kugeza k’Umuyobzi w’Akarere ka Kacyiru, ko iki cyemezo cyonyine nticyashoboraga gutangwa hatabajijwe amakuru ahantu hose kuri izi nzu ndetse n’Ubuyobozi bw’Abacitse k’icumuru rya Geneocide yakorewe Abatutsi guhera mu mudugudu kugeza ku rwego rw’Akarere, ko iyo Mutwarangabo Robert na Mushiki we bavuga ko bambuwe inzu wibaza icyo bashingiraho buretse gushaka guhuguza, ko aha wakwibaza ukuntu Mutwarangabo Robert wari ufite imyaka

Page 6

22 mu mwaka wa 2004 inzu itangwa avuga ko yari umwana nyamara yari yujuje imyaka y’ubukure bikakuyobera, ko nyuma yibyo Ruzindana Grace yagiye kwivuza hanze imvune yasigiwe na Genocide yakorewe Abatutsi, kuwa 15/05/2008 ku nkunga ya FARG nk’uko bigaragazwa na Visa iri muri Passeport ye, kuva icyo gihe kugeza uyu munsi ntaragaruka kubera ko abana n’ubumuga bwo kuba yaravunitse Umugongo; [17] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko mu mwaka wa 2013 habayeho igikorwa cyo kubarura umutungo w’ubutaka kandi iyo nzu iburanwa yubatse k’ubutaka bwabaruwe kuri Ruzindana Grace adahari kuko aba hanze akivuza, iyo nzu rero mu gihe cy’ibarura habagamo abana bose Ruzindana Grace yareraga na Mutwarangabo Robert na Mushiki we barimo kuko yareraga abana benshi ahubwo wakwibaza impamvu abarega ari aba gusa, ko muri icyo gihe cy’ibarura Mutwarangabo Robert we ubwe afatanije n’undi mwana babanaga muri iyo nzu witwa Nshimiyimana Faradji nibo babaruje iyo nzu kandi bayibaruza kuri Ruzindana Grace nka nyirayo, ko aha wakwibaza ukuntu na Mutwarangabo Robert wari ufite imyaka 22 atatambamiye iryo barura ahubwo akaba ariwe warikoze, ese koko yari kuba afite uburenganzira kuri iyo nzu nk’uko abivuga yarangiza akayibaruza k’uwundi muntu, aha kandi kubera iyo nzu yari k’Urutonde rw’izatanzwe na FARG ku bantu batishoboye bafatanije n’inzego z’ibanze z’ahongaho zibizi zizi na

nyir’inzu cyane ko nk’uko babigaragaje ku byangombwa bitandukanye bose babaga bazi umuntu wese utuye muri uwo mudugudu bazi na nyirinzu kuko nibi bamusinyiraga ibyangombwa by’umutungo, kandi icyo gihe Mutwarangabo Robert akaba yarafiye imyaka 31 yararangije kwiga Kaminuza, wakwibaza impamvu atatambamiye cyangwa ngo ashyire amakimbirane kuri uwo mutungo niba yarawufiteho uburenganzira bikakuyobera; [18] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko muri uwo Mudugudu bavuga ko wubakiwe imfubyi za Genocide yakorewe abatutsi gusa ataribyo kuko n’Umudugudu wubakiwe abatishoboye bose bahabwamo inzu yaba abapfakazi abagabo cyangwa b’abagore ndetse n’abana b’imfubyi, abo abantu bakuru bahawe izo nzu hamwe na Ruzindana Grace barimo aba bakurikira babashije kubona ubwo urukiko rwakoraga iperereza kuri iki kibazo harimo n’ababajijwe n’Urukiko rubanza nk’abatangabuhamya, 1. Karuranga Augustin: 0785717105, 2. Havugimana Sixbelt: 0783396600, 3. Muteteri Florence: 0788751766 4, Niwemugeni Rachel: 07888508047, 5. Munganyinka Joy: 0788753501, 6. Muguweneza Josiane: 0788526810, 7. Nyiraneza Thacienne: 0783139987, 8. Mukamasabo Marie Rose: 0784699949, 9. Yamuragiye Francine: 0785054460, ko aba bose bahawe inzu n’Ikigega FARG nk’abantu batishoboye barimo n’abapfakazi ba Genocide yakorewe abatutsi nk’uko Ruzindana Grace yayihawe kandi bose batanga ubuhamya kuri iki kibazo,

ibivugwa rero na Mutwarangabo Robert akaba ntaho bihuriye n’ukuri; [19] Me Nkubayingoga Samuel uburanira Ruzindana Grâce akomeza avuga ko Urukiko mu gihe ruzaba ruca urubanza ruzarebe ibiteganywa n’ingingo ya 18 y’itegeko ry’Ubutaka mu Rwanda aho iyo ngingo igaragaza ko: «Kwemeza ko ubutaka bwatanzwe cyangwa bukodeshejwe bigaragazwa n’icyemezo cy’iyandikisha ry’ubutaka gitangwa n’umubitsi w’impapuro mpamo z’ubutaka», bityo rero kuba Ruzindana Grace yarahawe ubutaka bwubatseho n’Inzu n’urwego rubifitiye ububasha (FARG) n’umutungo we bwite akaba nta muntu wamubuza kuwutunga no kuwubamo mumahoro, ko urukiko ruzarebe ibiteganywa n’ingingo ya 3, 5, 10 y’iryo tegeko ryavuzwe haruguru, naho kuvuga ko Ruzindana Grace atari imfubyi ntibivuga ko Abacitse ku icumu bafashijwe cyangwa se bahawe amazu ari imfubyi gusa

Page 7

kuko urega nawe urukiko nirusuzuma igihe iyo nzu yatangiwe mu mwaka 2008, ruzasanga Mutwarangabo Robert nawe atarakiri imfubyi kuko yari yarujuje imyaka y’ubukure isaga 18; Uko uru rukiko rubibona. [20] Urukiko rusanga impaka muri uru rubanza zijyenya no kumenya niba umutungo uburanwa ugizwe n’inzu waba waranditswe kuri Ruzindana Grace kandi atari uwe cyangwa se yawiyandikishijeho ari uwe; [21] Ku byerekeye kumenya niba umutungo uburanwa ari uwande mu baburanyi, mu ica ry’urubanza rujuririrwa, mu gika cya 14 kugeza ku cya 15 urukiko rwisumbuye rwemeje ko rusuzumye imvugo z’abatangabuhamya ko rusanga ntacyo zafasha urukiko mu kumenya uwahawe inzu uretse kugaragaza gusa abahawe ayo mazu kandi ubwabo bigaragarije ko muri ayo mazu atari imfubyi zirera zabagamo gusa hanabagamo abapfakazi bake akaba rero usuzumye ibimenyetso byose byatanzwe nta kimenyetso gifatika kigaragaza ko Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique aribo bahawe iriya nzu bakaba batsindwa no kubura ibimenyetso batsindagiza ikirego cyabo; [22] Uru rukiko rusanga mu bujurire bwa Mutwarangabo Robert kimwe n’ibivugwa na Me Bayisabe Ernest umwunganira ndetse n’imyanzuro ya Umutoni Angelique, ubwabo bivugira ko nubwo batagaragaje ibimenyetso ku rwego rwa mbere ko ikimenyetso bafite ari abatangabuhamya bemeza ko inzu iburanwa ari iyo bahawe na FARG ko itigeze ihabwa Ruzindana Grace, rukaba rusanga ubwo buhamya

batagaragaza niba abo bavuga banabajijwe mu rukiko rwisumbuye bavuguruza ibimenyetso byatanzwe mu rubanza rujuririrwa, aho rusanga hari inyandiko yo kuwa 04/03/2021 umuyobozi mukuru wa FARG yanditse ko nta makuru agaragara mu bubiko bwayo yemeza ko inzu iburanwa yaba yarahawe Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique, rukaba rusanga nubwo Mutwarangabo Robert asaba ko FARG yabazwa ariko ntagaragaza abatangabuhamya urukiko rwabaza abaribo niba ari abahe kandi niba batandukanye n’umuyobozi wayo wanditse yemeza ko nta cyemeza amakuru yasabye ko inzu iburanwa yaba yarahawe imfubyi za jenoside cyangwa se ko yahawe Ruzindana Grace wabareraga; [23] Uru rukiko rusanga kandi Ruzindana Grace agaragaza ko ariwe wahawe inzu nk’umwe mu bacitse ku icumu ndetse akagaragaza icyemezo cyo kuwa 25/01/2002 cyemeza ko yacitse ku icumu rya jenoside, ko bigeze mu mwaka wa 2004 yemererwa inzu akagaragaza inyandiko yahawe n’ubuyobozi bwemeza ko inzu ariye yo kuwa 24/07/2004 yahawe n’umurenge wa Kimironko, kandi icyo gihe ahabwa ibyo byemezo rusanga Mutwarangabo Robert mu mwaka wa 2004 akaba yarafite imyaka 21 kuko agaragariza urukiko ko yavutse mu mwaka wa 1983, usibye nibyo kandi rusanga icyemezo cy’umutungo cyiswe icy’ubukode burambye cyarabonetse mu mwaka wa 2018 nta kigaragaza ko mbere yaho Mutwarangabo Robert cyangwa se mushiki we Umutoni Angelique, iki gihe bakaba bari baramaze kuba bakuru, ko

bigeze bavuga ko inzu iburanwa ari iyabo, babiregeye nyuma y’icyo cyangombwa cy’umutungo cyatanzwe hashingiwe ku ibarura ryaba ryarabaye mbere abajuriye batigeze babaruza uwo mutungo cyangwa ngo bashyiremo itambama kuburyo iyo nzu itagombaga kwandikwa kuri Ruzindana Grace; [24] Uru rukiko rusanga ibivugwa na Mutwarangabo Robert ko urukiko rwisumbuye rwirengagije ko inzu iburanwa ari iy’imfubyi ko atari iy’uwazireraga ariwe Ruzindana Grace,

Page 8

rusanga kugira ngo hamenyekane nyiri umutungo uburanwa rwashingiye ku kumenya inkomoko y’uwo mutungo, ko nkuko byatanzweho umurongo n’urukiko rw’ikirenga mu rubanza RS/REV/INJUST/CIV0003/14/CS1 aho rwemeje ruti: “Mu rwego rwo gukemura amakimbirane ashingiye ku butaka cyangwa ku mutungo utimukanwa, Urukiko rw’Ikirenga rwaciye imanza zitandukanye zitanga imirongo itanga ibisubizo birambye kuri ibyo bibazo. Kimwe muri byo akaba ari ukumenya nyirumutungo utimukanwa mu gihe uburanwa n’abantu barenze umwe, buri wese yemeza ko ari uwe, hakaba ndetse harimo n’uwo wanditseho. Mu manza zose zaciwe kuri iki kibazo, Urukiko rw’Ikirenga rwemeje ko kugira ngo umuntu abe nyirumutungo utimukanwa agomba kugaragaza uburyo bwemewe n’amategeko yawubonyemo; ni ukuvuga “kugaragaza inkomoko yawo”, kuba rero muri uru rubanza Ruzindana Grace agaragaza ko akomora umutungo mu byemezo binyuranye yahawe n’umurenge wa Kimironko kuwa 24/07/2004, ndetse n’icyemezo cy’umutungo Nº 00005/2004 cyo kuwa 29/07/2004 ndetse n’ubuhamya bwatanzwe n’abatangabuhamya babajijwe n’urukiko rwisumbuye ariko batigeze bahakana ko Ruzindana Grace atahawe inzu nk’uwarokotse jenoside, bityo rukaba rusanga nta kimenyetso Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique bagaragarije uru rukiko cyemeza ko inzu baburana yanditswe kuri Ruzindana Grace yaba ari iyabo, bakaba babitsindirwa nkuko byemejwe n’urukiko rwisumbuye rwaciye urubanza

rujuririrwa kubera ko mu bujurire bwabo batavuguruza ibimenyetso urwo rukiko rwashingiyeho rwanga guha ishingiro ikirego cyabo;  Ku byerekeye indishyi zisabwa na Ruzindana Grâce mu bujurire bwuririye ku bundi niba zaba zifite ishingiro; [25] Mu mwanzuro wa Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique bavuga ko basaba urukiko rukuru gutegeka Ruzindana Grace kwishyura indishyi zikurikira nkuko zasabwe mu rubanza rujuririrwa arizo: -Indishyi zijyanye n’ubukode bw’inzu babayemo kuva Ruzindana Grace abirukana mu nzu bari barahawe na FARG zingana na 11,520,000Frw, - ikurikiranarubanza, igarama n’igihembo cya Avoka, Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique basaba kandi urukiko gutegeka ko ubujurire bwabo bufite ishingiro, ko urubanza RC 00365/2021/TGI/ GSBO rwaciwe ku wa 14/10/2021 ruhindutse kuri byose, ko Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique nta gihembo cya avocat bagomba guha Ruzindana Grace, kandi Ruzindana Grace agategekwa kubishyura n’ibi bikurikira kubera uru rubanza rw’ubujurire byiyongera ku bimaze gusabwa hejuru, Amafaranga 40.000 y’igarama, -amafranga ahwanye na 1,000,000Frw y’ikurikiranarubanza, n’ahwanye n’amafranga 5,00,000 y’igihembo cya Avoka; [26] Ruzindana yiregura kuri izo ndishyi avuga ko nta shingiro zifite kuko nta nzu yabo Ruzindana Grace yabirukanyemo cyane ko nta nabo yirukanye buretse gusebanya gusa kuko ataba mu Rwanda, yabafashaga nk’abana b’umuryango

batari bafite aho kuba, ko inzu rero ariye nk’uko yayigaragarije ibimenyetso bityo kuba yarabareze bagakura igihembo bamuha si ukumwambura ibye, ko ikurikiranarubanza, igarama n’igihembo cya Avoka, Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique basaba nta shingiro bifite kuko nibo bishoye mu manza babizi neza ko ibyo basaba atari ibyabo, ahubwo Urukiko ruzabategeke kumuha indishyi z’akababro kubera kumushora mu manza ku maherere kandi bazi neza ko iyo nzu yayihawe n’Urwego rubifitiye ububasha yarangiza nk’umubyeyi wabareze bakamushora mu manza byamuteye guhungabana bityo akaba abisabira indshyi z‘akababaro zingana na 3.000.000 Frw zitatanzwe 1 Reba urubanza rwatanze uwo murongo rufite RS/REV/INJUST/CIV0003/14/CS rwaciwe n’urukiko rwikirenga kuwa 03/02/2017 rugaragara kuri https://decisia.lexum.com/rlr/sc/kn/item/345391/index.do?q=RS%2FREV %2FINJUST%2FCIV0003%2 F14%2FCS;

Page 9

n’Urukiko rubanza, rukabategeka gusubiza Ruzindana Grace amafaranga angana na 1.000.000Frw yahaye umuburanira hiyongereyeho 500.000Frw y’Ikurikiranarubanza ku rwego rw’ubujurire yiyongere kuyatanzwe n’Urukiko rubanza; Uko uru rukiko rubibona. [27] Rusanga mu ica ry’urubanza rujuririrwa urukiko rwisumbuye rwasobanuye ko kubera kubura ibimenyetso by‘ibyo Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique baregera batsindwa ariko rukaba ntacyo rwavuze ku ndishyi ariko kandi nubwo mu rubanza bigaragara ko zasabwe ntacyo Ruzindana yazivuzeho mu kuburana cyangwa mu nama ntegurarubanza, urukiko rero ntaho rwari guhera ruzigena abatsinzwe urubanza, ahubwo kuba mu bujurire Ruzindana Grace yaragaragaje ko hari indishyi z’ikurikirana rubanza n’igihembo cya avocat akwiye kugenerwa rusanga rwazigena ariko nazo zikagenwa mu bushishozi bwarwo kuko izisabwa ari umurengera, Ruzindana Grâce utsinda akagenerwa izihwanye na 500.000Frw y’igihembo cya avocat ndetse n’ahwanye na 200.000Frw y’ikurikirana rubanza mu bujurire zigomba kwishyurwa na Mutwarangabo Robert afatanyije na Umutoni Angelique, naho indishyi zisabwa na Mutwarangabo Robert kimwe na Umutoni Angelique muri uru rubanza bakaba badakwiye kuzigenerwa kubera ko aribo batsindwa urubanza, zikaba nta shingiro zihawe; III. ICYEMEZO CY’URUKIKO RUKURU [28] Rwemeje ko ubujurire bwatanzwe Mutwarangabo Robert na Umutoni Angelique nta shingiro

bufite. [29] Rutegetse ko imikirize y’urubanza RC 00365/2020/TGI/Gsbo rwaciwe n’urukiko rwisumbuye rwa Gasabo kuwa 14/10/2021 idahindutse mu ngingo zayo zose. [30] Rutegetse Mutwarangabo Robert gufatanya na Umutoni Angelique kwishyura Ruzindana Grâce indishyi zingana na 700.000Frw zikubiyemo igihembo cya avocat n’indishyi zikurikirana rubanza ku rwego rw’ubujurire. [31] Rutegetse ko ingwate y’amagarama yatanzwe n’abajuriye batayisubizwa kuko ihwanye n’amagarama y’ibyakozwe muri uru rubanza.

Source wording is retained. Consult the source document for its original formatting and pagination.

Authorities

Authorities used by the court

Cases, legislation, regulations, and constitutional provisions identified in the available record.

RS/REV/INJUST/CIV0003/14/CS (Supreme Court, 03/02/2017)

Case cited

Rwandan Land Law, Article 3, 5, 10, 18

Legislation

Legislation referenced in the available case record.

Law on Evidence, Article 3, 65

Legislation

Legislation referenced in the available case record.

Case-aware research

Ask AI about this case

The judgment and available research above are public. New questions open in a separate private conversation grounded in this case.

About this LexChat collection

This page organizes the available case record for research. Verify quotations, current status, and subsequent treatment against the source document. Corrections can be reported to hello@esheria.ai.

Legal information, not legal advice. Research summaries do not replace the judgment.