NKURUNZIZA vs. UMUJYI WA KIGALI
The Court of Appeal held that the value of the subject matter as adjudicated in the lower courts did not reach 75,000,000 Frw, and that Nkurunziza Frank could not introduce a new valuation at the appeal stage to confer jurisdiction. Therefore, the second appeal was not within the jurisdiction of the Court of Appeal...
Source-derived case information.
- Citation
- RADAA 00014/2022/CA
- Parties
- Applicant: Nkurunziza Frank; Respondent: Umujyi wa Kigali
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 28 February 2023
- Case Number
- RADAA 00014/2022/CA
- Procedural Posture
- Civil Appeal / Court of Appeal Ruling on Jurisdictional Objections
- Outcome
- Appeal not admitted for lack of jurisdiction
- Legal Topics
- Jurisdiction, Valuation of Subject Matter, Servitude (right of Way), Compensation for Expropriation
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Nkurunziza Frank
Applicant
Umujyi wa Kigali
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal / Court of Appeal Ruling on Jurisdictional Objections
Legal Issues
- 1 Whether the second appeal by Nkurunziza Frank is within the jurisdiction of the Court of Appeal based on the value of the subject matter
- 2 Whether Nkurunziza Frank was defeated in the lower courts on the same grounds
- 3 Entitlement to compensation and legal costs
Ratio Decidendi
The Court of Appeal held that the value of the subject matter as adjudicated in the lower courts did not reach 75,000,000 Frw, and that Nkurunziza Frank could not introduce a new valuation at the appeal stage to confer jurisdiction. Therefore, the second appeal was not within the jurisdiction of the Court of Appeal and was not admitted.
Court Disposition
Appeal not admitted for lack of jurisdiction
Orders
- Nkurunziza Frank to pay Umujyi wa Kigali 200,000 Frw for legal costs and 500,000 Frw for advocate's fees at this level
- The security for costs deposited by Nkurunziza Frank corresponds to the work done in the case
Full Case Text
Judgment text and source record
21 paragraphs
# NKURUNZIZA vs. UMUJYI WA KIGALI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-02-28 - Case/document no.: RADAA 00014/2022/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
NKURUNZIZA vs. UMUJYI WA KIGALI [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RADAA 00014/2022/CA (Munyangeri J.P.) 28 Gashyantare 2024] Amategeko agenga ububasha bw’inkiko – Ubujurire bwa kabiri – Inzitizi y’iburabubasha – Gutsindwa mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe – Mu gusuzuma niba umuburanyi yaratsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, harebwa icyaburanwaga n’imitekerereze ya buri rukiko (raisonnement juridique) mu kugaragaza impamvu zashingiweho kugira ngo rugere ku cyemezo rwafashe, hitawe ku kureba niba ingingo zaburanywe mbere ari zo zagarutsweho mu bujurire kandi ko inkiko zombi zazishubijeho mu buryo bumwe. Incamake y’ikibazo: Nkurunziza ufite ubutaka mu Karere ka Gasabo, mu Murenge wa Rutunga, Akagari k’Indatemwa mu Mudugudu wa Karekare, akaba yarabushyizemo urwuri, yaje kugirana ibibazo n’abaturanyi be byo kuba yarabafungiye umuhanda wanyuraga munsi y’urwo rwuri rwe, abo baturanyi biyambaje inzego z’ubuyobozi maze mu Nteko y’abaturage hemezwa ko uwo muhanda wongera gufungurwa, ukanahabwa n’ibipimo by’umuhanda wa “feederoad”. Urega yandikiye ubuyobozi bw’Akarere ka Gasabo abusaba kurenganurwa ariko ntikamusubiza bituma atakambira Ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali nabwo bwandikira Akarere ka Gasabo bukamenyasha ko ku gishushanyo mbonera cy’Umujyi wa Kigali nta muhanda uhateganyijwe, ko rero kakemura ikibazo cye bitabaye ngombwa kwiyambaza inkiko. Urega yareze Akarere mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo asaba ihagarika ry’ikorwa ry’umuhanda mu butaka bwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko ndetse no kwishyurwa ibyangijwe. Akarere ka Gasabo kavuga ko Urega atari akwiye kukarega kubera ko atariko bagiranye ikibazo ahubwo yakigiranye n’abaturage bakoreshaga uwo muhanda bajya kureba inzuri zabo n’amashyamba yabo. Mu guca urubanza, Urukiko Rwisumbuye rwemeje ko ikirego cy’Urega gifite ishingiro, ko Akarere ka Gasabo kagomba kumwishyura agaciro k’ubutaka bwe bwangijwe kuko uwo muhanda utakurwaho wararangiye gukorwa. Urega yajuririye Urukiko Rukuru anenga icyemezo cy’Urukiko Rwisumbuye cyemeje ko uwo muhanda ugumaho rwirengangije ko ubworozi bwa kijyambere akorera kuri ubwo butaka butaba bugishobotse. Umujyi wa Kigali wasimbuye Akarere ka Gasabo muri uru rubanza, wireguye uvuga ko ubujurire bw’Urega nta shingiro bufite kuberako yareze Akarere kandi atariko bafitanye ikibazo dore ko uwo muhanda yari yarafunze wafunguwe n’Ubuyobozi ku busabe bw’abaturage bawukoreshaga kuva mbere hose atarahagura. Urukiko Rukuru rwemeje ko ubujurire bw’Urega nta shingiro bufite, ko hagumyeho imikirize y’urubanza rwajuririwe. Iki cyemezo Urega yakijuririye muri uru Rukiko rw’Ubujurire maze hasuzumwa inzitizi zatanzwe n’Uregwa, iy’iburabubasha bw’uru Rukiko ishingiye ku kuba Urega yaratsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe no kuba agaciro k’ikiburanwa katagejeje nibura ku mafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw).
## Page 2
Muri ubu bujurire, Uregwa avuga ko ubujurire bwa kabiri Urega yatanze butari mu bubasha bw’uru Rukiko, kubera ko yatsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe. Asobanura ko mu Rukiko Rwisumbuye hasesenguwe ikibazo cyo kumenya niba umuhanda waciwe wavanwaho, rusanga udakwiye kuvanwaho kubera ko n’ubwo uwakozwe atari wo wari uhasanzwe ariko Urega akaba yari afite inshingano zo guha inzira abandi baturage ibafasha kugera ku butaka bwabo. Mu rubanza rujuririrwa, Urukiko Rukuru rwemeje ko Urega afite inshingano yo guha inzira abandi baturage bafite ubutaka hirya y’ubwe kuko iyo nzira yari hasanzwe na mbere y’uko ahagura ndetse akaba nta handi yari kuyimurira. Urega avuga ko atatsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe kuko mu Rukiko Rwisumbuye rwasuzumye ibimenyetso rwashyikirijwe n’impande zombi, rusanga umuhanda waraciwe mu butaka bwe batabyumvikanyeho, dore ko ibaruwa y’Umujyi wa Kigali ivuga ko nta muhanda uhari bityo, rwemeza ko Ubuyobozi bwabyemeje aribwo bugomba ku biryozwa. Ikindi kandi ngo ni uko atigeze atsindwa ku ngingo ijyanye n’ikorwa ry’umuhanda. Ku nzitizi y’indi ijyanye no kuba ubu bujurire bwa kabiri bw’Urega butari mu bubasha bw’uru Rukiko rw’Ubujurire hashingiwe ku gaciro k’ikiburanwa kangana nibura n’amafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75,000,000 Frw), Umujyi wa Kigali usobanura ko ikiburanwa kidafite ako gaciro kubera ko Akarere ka Gasabo kategetswe kwishyura Urega amafaranga y’u Rwanda angana na miliyoni eshanu n’ibihumbi magana inani (5.800.000 Frw) y’ibyangijwe hakorwa umuhanda mu butaka bwe. Urega avuga ko n’ubwo yaregeye kuvanaho umuhanda n’ibyangijwe bifite agaciro k’amafaranga y’u Rwanda arenga miliyoni eshanu, raporo y’igenegaciro ku butaka bwe bose bwanyujijwemo uwo muhanda igaragaza ko ubutaka bwe bwose afite aho hantu bufite agaciro kangana n’amafaranga y’u Rwanda arenga miliyoni mirongo icyenda n’enye, ubujurire bwe bwa kabiri bukaba buri mu bubasha bw’uru Rukiko. Incamake y’icyemezo: Mu gusuzuma niba umuburanyi yaratsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, harebwa icyaburanwaga n’imitekerereze ya buri rukiko (raisonnement juridique) mu kugaragaza impamvu zashingiweho kugira ngo rugere ku cyemezo rwafashe, hitawe ku kureba niba ingingo zaburanywe mbere ari zo zagarutsweho mu bujurire kandi ko inkiko zombi zazishubijeho mu buryo bumwe. Inzitizi y’iburabubasha ishingiye ku gutsindwa mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe, nta shingiro ifite. Inzitizi y’iburabubasha ishingiye ku gaciro k’ikiburanwa, ifite ishingiro. Amagarama aherera ku isanduku ya Leta. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 27/2021 ryo ku wa 10/06/2021 rigenga ubutaka mu Rwanda, ingingo ya 45.
## Page 3
Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 52 n’iya 111. Imanza zifashishijwe: RS/INJUST/RCOM 00002/2020/SC, Road Solution Pavement Product vs. MAIL CO Ltd, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 25/09/2020. RCOMAA 00004/2020/CA, Mabuye Joseph n’abandi vs. Shane Martin Dane na Mugiraneza Pascal, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/12/2020. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Mu mwaka wa 2007, Nkurunziza Frank yaguze ubutaka bubaruye kuri UPI: 1/02/15/02/4528 buherereye mu Mudugudu wa Karekare, Akagari k’Indatemwa, Umurenge wa Rutunga, Akarere ka Gasabo, Umujyi wa Kigali, ahashyira urwuri ariko aza kugirana ibibazo n’abaturanyi be bavugaga ko yabafungiye umuhanda wanyuraga munsi y’urwo rwuri, abo baturanyi biyambaza inzego z’ubuyobozi, maze mu nama y’inteko rusange y’abaturage yateranye ku wa 06/02/2018, hemezwa ko uwo muhanda wongera gufungurwa, ukanahabwa ibipimo bisanzwe by’umuhanda wa feederoad, Nkurunziza Frank asabwa gukuramo amabuye n’umucanga yari yasutsemo. [2] Ku wa 22/02/2018, Nkurunziza Frank yandikiye Akarere ka Gasabo asaba kurenganurwa, agarazaga ko umuhanda wanyujijwe mu butaka bwe mu buryo budakurikije amategeko, kandi abufitiye ibyangombwa yahawe n’urwego rubifite ububasha, Akarere ntikamusubiza, maze ku wa 07/03/2018 yandika ibaruwa atakambira Umujyi wa Kigali, ku wa 07/05/2018 Umuyobozi w’Umujyi wa Kigali yandikira uw’Akarere ka Gasabo amumenyesha ko n’ubwo inteko y’abaturage yemeje ko aho hantu hari hasanzwe umuhanda, igishushanyo mbonera cy’Umujyi wa Kigali kigaragaza ko nta muhanda uhateganyijwe, ko rero Akarere kakemura icyo kibazo bitabaye ngombwa kwiyambaza inkiko. [3] Ku wa 03/08/2018, Nkurunziza Frank yareze Akarere ka Gasabo mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo, arusaba guhagarika ikorwa ry’umuhanda mu butaka bwe kuko wakozwe mu buryo budakurikije amategeko, no kwishyura ibyangijwe mu ikorwa ryawo bifite agaciro kangana n’amafaranga y’u Rwanda miliyoni eshanu n’ibihumbi magana inani (5.800.000 Frw). [4] Akarere ka Gasabo kireguye kavuga ko atari ko kagiranye na Nkurunziza Frank ikibazo cy’umuhanda, ko ahubwo yakigiranye na Colonel Kayumba wari wabuze aho azajya anyura ajya mu rwuri rwe ndetse n’abandi baturage bahanyuraga bajya mu mashyamba yabo, ubuyobozi bw’Akarere bukaba bwarabyinjiyemo buje kubafasha gukemura icyo kibazo, ko rero atari akwiye kukarega. [5] Mu rubanza RAD00030/2019/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 18/07/2019, urwo Rukiko rushingiye ku kuba ubuyobozi bw’Umurenge wa Rutunga bufatanyije n’inteko y’abaturage ari bwo bwafashe icyemezo cyo guca umuhanda mu butaka bwa Nkurunziza
## Page 4
Frank kandi batabyumvikanyeho, no kuba ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali bwaragaragaje ko ku gishushanyo mbonera cyawo nta muhanda uteganyijwe aho hantu, rwemeje ko: - ikirego cya Nkurunziza Frank gifite ishingiro kuri bimwe; - umuhanda wamaze kubakwa ugumaho, ahubwo Nkurunziza Frank agahabwa agaciro k’ubutaka bwe bwangijwe n’uwo muhanda n’ibyangijwe kuri ubwo butaka bifite agaciro kangana n’amafaranga miliyoni eshanu, ibihumbi magana inani na mirongo itandatu n’umunani na magana inani na mirongo itandatu (5.868.860 Frw); - Akarere ka gasabo gaha Nkurunziza Frank amafaranga ibihumbi Magana atandatu (600.000 Frw) akubiyemo ay’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka; - Akarere ka Gasabo gasubiza Nkurunziza Frank amafaranga ibihumbi makumyabiri (20.000 Frw) y’ingwate y’amagarama yatanze arega. [6] Nkurunziza Frank yajuririye urwo rubanza mu Rukiko Rukuru, anenga kuba Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwaremeje ko Akarere ka Gasabo kamuha amafaranga ahwanye n’agaciro k’ibikorwa bye byangijwe n’umuhanda, ariko rukavuga ko uwo muhanda ugumaho rwirengagije ko mu gihe uwo muhanda waba ukomeje gukorwa, ubworozi bwa kijyambere akorera kuri ubwo butaka butaba bugishobotse. [7] Umujyi wa Kigali wasimbuye Akarere ka Gasabo mu rubanza wireguye uvuga ko kuba Nkurunziza Frank yari yarafunze umuhanda wakoreshwaga n’abaturage bo muri ako gace kuva kera ataranahagura, ubuyobozi bugafata icyemezo cyo kongera kuwufungura no kuwutunganya bisabwe n’abo baturage, atakagombye kuba yarareze Akarere ka Gasabo kandi atari ko bari bafitanye ikibazo, bityo ko ubujurire bwe nta shingiro bufite. [8] Mu rubanza RADA 00111/2019/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 21/10/2022, urwo Rukiko rushingiye ku kuba ubutaka bwa Nkurunziza Frank ari bwo bwegereye umuhanda munini, hirya yabwo hakaba ubw’abandi baturage kandi bakeneye inzira ibubagezaho, ku kuba ubwo rwageraga ku kiburanwa rwariboneye ko inzira yahawe abaturage idasatuyemo kabiri ubutaka bwa Nkurunziza Frank ahubwo inyura ku ruhande kandi ikaba yari ihasanzwe, ku ngingo ya 45 y’Itegeko No27/2021 ryo ku wa 10/06/2021 rigenga ubutaka mu Rwanda, rwemeje ko: - ubujurire bwa Nkurunziza Frank nta shingiro bufite; - imikirize y’urubanza rwajuririwe igumyeho; - amafaranga y’ingwate y’amagarama yatanze ajurira ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza. [9] Nkurunziza Frank yajuririye urwo rubanza mu Rukiko rw’Ubujurire, ubujurire bwe bwandikwa kuri RADA 00014/2022/CA, maze nyuma y’imihango y’inama ntegurarubanza, hemezwa ko ruzaburanishwa ku wa 12/02/2024. [10] Uwo munsi ababuranyi bose baritabye, Nkurunziza Frank ahagarariwe na Me Rugwizangoga Marcellin, Umujyi wa kigali uhagarariwe na Me Umulisa Alice.
## Page 5
[11] Uhagarariye Umujyi wa Kigali yatanze inzitizi y’iburabubasha bw’uru Rukiko ishingiye ku kuba Nkurunziza Frank yaratsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe no kuba agaciro k’ikiburanwa katagejeje nibura ku mafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw). [12] Uhagarariye Nkurunziza Frank yireguye kuri iyo nzitizi avuga ko uwo ahagarariye atatsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe, kandi ko raporo y’igenagaciro yakoresheje yagaragaje ko umutungo wanyujijwe umuhanda ufite agaciro kagera ku mafaranga miliyoni mirongo icyenda n’indwi (97.000.000 Frw). [13] Urukiko rwemeje ko hagiye kubanza kuburanishwa impaka kuri iyo nzitizi rwasanga nta kibazo cy’iburabubasha gihari rukabona kujya mu mizi y’urubanza. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Kumenya niba Nkurunziza Frank yaratsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe [14] Uhagarariye Umujyi wa Kigali, ashingiye ku ngingo ya 52, igika cya 3 y’Itegeko No22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, avuga kandi ko ubujurire bwa kabiri Nkurunziza Frank yatanze butari mu bubasha bw’uru Rukiko, kubera ko yatsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe. [15] Asobanura ko mu gika cya 9 cy’urubanza RAD00030/2019/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo, urwo rukiko rwasesenguye ikibazo kirebana no kumenya niba umuhanda waciwe wavanwaho, rusanga udakwiye kuvanwaho kubera ko n’ubwo uwakozwe atari wo wari uhasanzwe, Nkurunziza Frank afite inshingano yo guha inzira abandi baturage bafite ubutaka muri ako gace kugira ngo bashobore kugera ku butaka bwabo. [16] Akomeza avuga ko mu gika cya 15 cy’urubanza RADA00111/2019/HC/KIG rujuririrwa, Urukiko Rukuru rwemeje ko Nkurunziza Frank afite inshingano yo guha inzira abandi baturage bafite ubutaka hirya y’ubwe, rushingiye ku kuba rwarikoreye iperereza ryo kugera ku kiburanwa rugasanga iyo nzira yari ihasanzwe na mbere y’uko Nkurunziza Frank agura ubutaka bwo haruguru no hepfo yayo, nyuma agashaka guhuza ubwo butaka bw’impande zombi kandi nta handi ayimuriye, ndetse rubona ko nta n’ahandi yayimurira kubera ko munsi yayo hari ubutaka bw’igishanga. [17] Uhagarariye Nkurunziza Frank yireguye kuri iyi ngingo avuga ko uwo ahagarariye atatsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe. Asobanura ko mu gika cya 8 n’icya 9 by’urubanza RAD0030/2019/TGI/GSBO, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwasuzumye ibimenyetso rwashyikirijwe n’impande zombi, rusanga umuhanda waraciwe mu butaka bwe batabyumvikanyeho, kandi ko mu ibaruwa Umujyi wa Kigali wanditse wari waragaragaje ko nta muhanda uhari, rusanga ubuyobozi bwabyemeje ari bwo bukwiye kubiryozwa, kandi ko atatsindiwe ingingo irebana n’ikorwa ry’umuhanda. [18] Akomeza avuga ko mu gika cya 14 n’icya 15 by’urubanza RADA00111/2019/HC/KIG, Urukiko Rukuru rwasuzumye ibijyanye n’ikorwa ry’umuhanda, ariko mu gika cya 16 n’icya 17
## Page 6
rwanzura ku nzira (servitude), ko rero kuba Urukiko Rukuru rwarafashe icyemezo ku kitararegewe, byumvikanisha ko Nkurunziza Frank atatsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe. UKO URUKIKO RUBIBONA [19] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba Nkurunziza Frank yaratsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe, ku buryo ubujurire bwa kabiri yatanze bwaba butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [20] Ikibazo cyerekeranye no gutsindwa mu nkiko zombi zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe cyafashweho umurongo mu manza zinyuranye zaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga1 ndetse n’uru Rukiko, aho zagaragaje ko mu gusuzuma niba umuburanyi yaratsinzwe mu nkiko zombi zabanje hashingiwe ku mpamvu zimwe, harebwa icyaburanwaga n’imitekerereze ya buri rukiko (raisonnement juridique) mu kugaragaza impamvu zashingiweho kugira ngo rugere ku cyemezo rwafashe, hitawe ku kureba niba ingingo zaburanywe mbere ari zo zagarutsweho mu bujurire kandi ko inkiko zombi zazishubijeho mu buryo bumwe. [21] Mu rubanza RAD 00030/2019/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 18/07/2019, urwo Rukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba ikorwa ry’umuhanda rikwiye guhagarikwa kuko wakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko n’icyo kumenya niba hakwiye kwishyurwa ibyangijwe, mu gika cya 8 rugaragaza ko ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali bwagaragaje ko mu gishushanyo mbonera cyawo, uwo muhanda udateganyijwe, mu gika cya 9 ruvuga ko n’ubwo bimeze bityo ndetse n’umuhanda wakozwe ukaba atari wo wari uhasanzwe, Nkurunziza Frank adakwiye kwima abandi baturage inzira yo kubafasha kugera ku butaka bwabo, rushingiye kandi ku kuba raporo y’igenagaciro yakozwe igaragaza ko hari ubutaka bufite ubuso bungana na 1750 Sqm bwangijwe n’uwo muhanda ndetse n’ibyari bibuhinzeho, rwasanze Akarere ka Gasabo kagomba kwishyura agaciro kabyo byose kangana n’amafaranga miliyoni eshanu, ibihumbi magana inani na mirongo itandatu n’umunani na magana inani na mirongo itandatu (5,868,860 Frw). [22] Mu rubanza RADA00111/2019/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ari narwo rujuririrwa, urwo Rukiko rwasuzumye ikibazo cyo kumenya niba umucamanza wa mbere yaragombaga gutegeka ko umuhanda ukomeza gukorwa mu butaka bwa Nkurunziza Frank, rushingiye ku kuba abaturanyi be bakeneye kugira aho banyura bajya ku butaka bwabo ndetse no ku byo rwiboneye mu gihe cy’iperereza harimo kuba iyo nzira yari isanzwe aho hantu, kuba inyura ku ruhande rw’ubutaka bwe ikaba itabucamo kabiri ndetse akaba ari nta handi yakwimurirwa kuko munsi yayo hari igishanga, ikaba itanamubuza gukomeza umushinga w’ubworozi akorera ku butaka bwe, rwanzuye ko iyo nzira igomba gukomeza kuba aho hantu. [23] Uru Rukiko rurasanga inkiko zombi zibanza zarahurije ku kibazo nyamukuru cyo kumenya niba ibikorwa byo gukora umuhanda byahagarikwa, zihuriza ku mwanzuro w’uko ugomba gukomeza gukorwa, ariko impamvu zashingiweho nta bwo ari zimwe kubera ko Urukiko Rukuru rwo rwanashyizemo ibisobanuro birebana n’imiterere y’aho hantu haciwe umuhanda kuko rwari 1 Urubanza RS/INJUST/RCOM00002/2020/SC rwaciwe ku wa 25/09/2020, hagati ya Road Solution Pavement Product na MAIL CO Ltd, igika cya 24.
## Page 7
rwahigereye. Bityo kuri iyi ngingo, Nkurunziza Frank akaba ataratsinzwe mu nkiko zombi zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe. 2. Kumenya niba ikiburanwa kidafite agaciro kangana nibura n’amafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75,000,000 Frw) [24] Uhagarariye Umujyi wa Kigali avuga na none ko ubujurire bwa kabiri Nkurunziza Frank yatanze butari mu bubasha bw’uru Rukiko kubera ko ikiburanwa kidafite agaciro kangana nibura n’amafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75,000,000 Frw). Asobanura ko mu gutanga ikirego, Nkurunziza Frank yasabaga Urukiko gutegeka Akarere ka Gasabo kumwishyura ibyangijwe hakorwa umuhanda ku butaka bwe, bifite agaciro kangana n’amafaranga y’u Rwanda miliyoni eshanu n’ibihumbi magana inani (5.800.000 Frw), atanga ubujurire bwa kabiri agaragaza ko umutungo we wose ufite agaciro kangana n’amafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo icyenda n’enye, n’ibihumbi magana abiri na mirongo icyenda na birindwi (94,297,000 Frw) kandi atararegeye ubutaka bwose. [25] Uhagarariye Nkurunziza Frank yiregura kuri iyi nzitizi avuga ko n’ubwo haregewe kuvanaho umuhanda n’ibyangijwe bifite agaciro kagera ku mafaranga miliyoni eshanu n’ibihumbi magana inani (5,800,000 Frw), raporo y’igenagaciro uwo ahagarariye yakoresheje igaragaza ko ubutaka bwanyujijwemo umuhanda burimo n’ifamu bubaruye kuri UPI: 2/01/02/03/4258, bufite agaciro k’amafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo icyenda n’enye n’ibihumbi magana abiri na mirongo icyenda na birindwi (94,297,000 Frw), ko rero ubujurire Nkurunziza Frank yatanze buri mu bubasha bw’uru Rukiko. UKO URUKIKO RUBIBONA [26] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba ikiburanwa kidafite agaciro kagera nibura ku mafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75,000,000 Frw) ku buryo ubujurire bwa kabiri Nkurunziza Frank yatanze butaba buri mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [27] Impaka nk’izi zakemuwe mu rubanza RCOMAA00004/2020/CA haburana Mabuye Joseph n’abandi na Shane Martin Dane na Mugiraneza Pascal, rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/12/2020. Muri urwo rubanza, abaregwa bavugaga ko ubujurire bwa kabiri abarega batanze butari mu bubasha bw’uru Rukiko kubera ko nta ndishyi zategetswe mu manza zabanje zingana nibura n’amafaranga miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw), naho abajuriye bakavuga ko raporo y’igenagaciro bakoresheje igaragaza ko umutungo w’umwe mu baburanyi ufite agaciro kangana n’amafaranga miliyoni magana abiri na mirongo ine n’indwi n’ibihumbi magana ane na mirongo irindwi na birindwi (247,477,000 Frw). Urukiko rw’Ubujurire rwanzura ko ubwo bujurire butari mu bubasha bwarwo kubera ko nta rubanza rwategetswemo indishyi zigera ku mafaranga miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75.000.000 Frw) cyangwa ngo habe hari urukiko rwemeje iryo genagaciro2. 2 Urubanza RCOMAA00004/2020/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 11/12/2020 hagati ya Mabuye Joseph, PAJ REAL ESTATE Ltd, Nzizera Alexandre na WAREHOUSE Ltd C/ SHANE Martin Dale & Mugiraneza Pascal, igika cya 19 n’icya 20.
## Page 8
[28] No muri uru rubanza, Nkurunziza Frank yatanze ikirego aregera guhagarika ibikorwa byo gukora umuhanda asaba no gusubizwa agaciro k’ibyangijwe kangana n’amafaranga miliyoni eshanu n’ibihumbi magana inani (5,800,000 Frw), ariko inkiko zigaragaza ko ibyangijwe byari bifite agaciro kangana n’amafaranga miliyoni eshanu, ibihumbi magana inani na mirongo itandatu n’umunani na magana inani na mirongo itandatu (5,868,860 Frw). [29] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kuba Nkurunziza Frank yaratanze ubujurire bwa kabiri agaragaza agaciro k’umutungo wose ubaruye kuri UPI: 1/02/15/02/4528, ako gaciro katagomba gushingirwaho harebwa ububasha bwarwo bushingiye ku gaciro k’ikiburanwa kubera ko atari cyo cyaregewe mbere hose, akaba atagomba kuza guhindurira ikiburanwa mu rwego rw’ubujurire. [30] Kubera izo mpamvu, kuba agaciro k’ikiburanwa katageze nibura ku mafaranga y’u Rwanda miliyoni mirongo irindwi n’eshanu (75,000,000 Frw) ndetse akaba nta n’indishyi zategetswe mu manza zibanza zigera nibura kuri ako gaciro, ubujurire bwa kabiri Nkurunziza Frank yatanze muri uru Rukiko bukaba butagomba kwakirwa ngo busuzumwe kuko butari mu bubasha bwarwo. Iyi ngingo y’inzitizi Umujyi wa Kigali watanze ikaba ifite ishingiro. 3. Ibyerekeye indishyi z’akababaro, amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka ababuranyi basaba [31] Uhagarariye Umujyi wa Kigali asaba Urukiko gutegeka Nkurunziza Frank kuwishyura amafaranga angana na miliyoni eshanu (5,000,000 Frw) y’indishyi z’akababaro. Ku mafaranga Nkurunziza Frank asaba, avuga ko nta shingiro afite kubera ko nta muhanda mushyashya Umujyi wa Kigali washyize aho hantu, ko ahubwo icyakozwe ari ugusibura uwari uhasanzwe kugira ngo abaturage bagire uburenganzira ku nzira. [32] Uhagarariye Nkurunziza Frank avuga ko indishyi z’akababaro Umujyi wa Kigali usaba nta shingiro zikwiye guhabwa kubera ko ari wo ntandaro y’uru rubanza, ko ariko Urukiko rusanze zifite ishingiro, rwazigena mu bushishozi bwarwo. Asaba ahubwo uru Rukiko kuwutegeka kwishyura uwo ahagarariye amafaranga angana na miliyoni makumyabiri (20,000,000 Frw) y’indishyi z’akababaro kubera kubangamira umushinga we n’amafaranga miliyoni eshatu (3,000,000 Frw) akubiyemo amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka. UKO URUKIKO RUBIBONA [33] Ingingo ya 111 y’Itegeko Nº 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikiye ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishwa rimwe n’ikirego cy’iremezo. Gishobora kandi kwakirwa kikaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe. [34] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga amafaranga atandukanye Nkurunziza Frank asaba atagomba kuyahabwa kubera ko ubujurire bwe butakiriwe.
## Page 9
[35] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga amafaranga y’ikurikiranarubanza n’igihembo cya Avoka Umujyi wa Kigali usaba afite ishingiro, kuko byumvikana ko washatse Avoka wo gukurikirana urubanza rwawo. Rurasanga ariko amafaranga usaba ari menshi, bityo mu bushishozi bwarwo, rukaba Nkurunziza Frank agomba guha Umujyi wa Kigali amafaranga ibihumbi magana abiri y’ikurikiranarubanza (200.000 Frw) n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka kuri uru rwego, naho amafaranga y’indishyi z’akababaro usaba akaba atagomba gusuzumwa kubera ko urubanza rugarukiye ku nzitizi hatabayeho kurujya mu mizi. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [36] Rwemeje ko inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ishingiye ku kuba Nkurunziza Frank yaratsinzwe mu nkiko zibanza hashingiwe ku mpamvu zimwe yatanzwe n’Umujyi wa Kigali, nta shingiro ifite. [37] Rwemeje ko inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire ishingiye ku gaciro k’ikiburanwa yatanzwe n’Umujyi wa Kigali, ifite ishingiro. [38] Rwemeje ko ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na Nkurunziza Frank butakiriwe, kubera ko butari mu bubasha bw’Urukiko rw’Ubujurire. [39] Rutegetse Nkurunziza Frank guha Umujyi wa Kigali amafaranga angana n’ibihumbi magana abiri (200.000 Frw) y’ikurikiranarubanza n’amafaranga ibihumbi magana atanu (500.000 Frw) y’igihembo cya Avoka kuri uru rwego. [40] Ruvuze ko amafaranga y’ingwate y’amagarama Nkurunziza Frank yatanze ajurira, ahwanye n’ibyakozwe mu rubanza.