NTIJYINAMA N’UNDI v GAHIRWA N’UNDI
- Citation
- RS/INJUST/RC 00029/2024/SC
- Status
- Civil
- Jurisdiction
- Rwanda
- Court
- Supreme Court
- Decision
- 13 March 2026
- Posture
- Civil Appeal (imbonezamubano) / Supreme Court Review on Grounds of Injustice
- Case number
- RS/INJUST/RC 00029/2024/SC
- Language
- Kinyarwanda
More details
- Court
- Supreme Court
- Decision
- 13 March 2026
- Posture
- Civil Appeal (imbonezamubano) / Supreme Court Review on Grounds of Injustice
- Case number
- RS/INJUST/RC 00029/2024/SC
- Language
- Kinyarwanda
On this page
Professional case brief
Research organized from the available case record
01
Holding and result
The value relevant for determining the High Court's jurisdiction over a second appeal is the value of the subject matter at the time the appeal was filed, not subsequent valuations. Since the 2022 value was below 50,000,000 Frw, the High Court lacked jurisdiction to hear the second appeal.
Court disposition
Appeal dismissed; Supreme Court affirms High Court decision rejecting second appeal for lack of jurisdiction.
Orders
- Applicants' request for review on grounds of injustice is dismissed as unfounded.
- Second appeal by Ntijyinama François and Nyirandungutse Esther was not within the jurisdiction of the High Court.
- No change to the High Court's decision regarding its jurisdiction.
- Ntijyinama François and Nyirandungutse Esther to jointly pay Gahirwa Emmanuel 1,000,000 Frw as advocate fees and 500,000 Frw as legal costs.
- Ntijyinama François to pay Kayitesi Alice 1,000,000 Frw as advocate fees.
02
Material facts
Parties
Ntijyinama François
Applicant Counsel: Me RUKARISHYA NGENDA PhilémonNyirandungutse Esther
Applicant Counsel: Me MUKAGASANA ClotildeGahirwa Emmanuel
Respondent Counsel: Me RUTAGENGWA PhilbertKayitesi Alice
Respondent Counsel: Me SIBOMANA ThéophileAmounts and remedies
- 2022 Property Value (expert Report): Frw 32,601,800
- 2021 Property Value (expert Report): Frw 36,938,000
- 2022 Property Value (alternative Expert Report): Frw 52,998,000
- 2025 Property Value (expert Report): Frw 96,360,000
- Auction Sale Price (2012): Frw 22,371,000
- Advocate Fees Awarded to Gahirwa Emmanuel: Frw 1,000,000
- Legal Costs Awarded to Gahirwa Emmanuel: Frw 500,000
- Advocate Fees Awarded to Kayitesi Alice: Frw 1,000,000
03
Procedural history
Posture
Civil Appeal (imbonezamubano) / Supreme Court Review on Grounds of Injustice
04
Questions and positions
Legal issues
- 01
Whether the High Court had jurisdiction to entertain a second appeal based on the value of the subject matter
- 02
Whether the relevant value for jurisdiction is the value at the time of filing or at a later date
- 03
Entitlement to damages and legal costs
Party arguments
- Applicant
- Applicants argued the second appeal should have been admitted because the property auctioned had a value exceeding 50,000,000 Frw, relying on a 2025 valuation of 96,000,000 Frw, and that the true value should be considered, not the auction price.
- Respondent
- Respondents argued the appeal did not meet legal requirements as the subject matter was the auction, not the property value, and if value was to be considered, it should be the 2022 value at the time of the dispute, which was 36,000,000 Frw.
05
Court’s reasoning
Legal principles
- 01
Article 46 of Law N° 30/2018 as amended
Jurisdiction of the High Court for second appeals in civil matters is determined by whether the value of the subject matter at the time of filing is at least 50,000,000 Frw.
- 02
Supreme Court precedent RADAA 0001/13/CS, 12/12/2014
If value was not previously determined, it may be established by experts but must correspond to the time of filing the case.
06
Ratio, limits and disposition
Ratio decidendi
The value relevant for determining the High Court's jurisdiction over a second appeal is the value of the subject matter at the time the appeal was filed, not subsequent valuations. Since the 2022 value was below 50,000,000 Frw, the High Court lacked jurisdiction to hear the second appeal.
Obiter and limits
- Damages and legal costs are not awarded to losing parties even if their claims are based on alleged injustice.
- Weighted average land values are the most reliable basis for property valuation in Rwanda.
Court disposition
Appeal dismissed; Supreme Court affirms High Court decision rejecting second appeal for lack of jurisdiction.
- Applicants' request for review on grounds of injustice is dismissed as unfounded.
- Second appeal by Ntijyinama François and Nyirandungutse Esther was not within the jurisdiction of the High Court.
- No change to the High Court's decision regarding its jurisdiction.
- Ntijyinama François and Nyirandungutse Esther to jointly pay Gahirwa Emmanuel 1,000,000 Frw as advocate fees and 500,000 Frw as legal costs.
- Ntijyinama François to pay Kayitesi Alice 1,000,000 Frw as advocate fees.
Source and reliance status
Supreme Court · 13 March 2026
This page organises the available record for research. Confirm quotations, current status, and subsequent treatment against the official source before relying on the case.
Judgment reading view
Judgment text
The complete available source text.
Supreme Court
Civil· 13 March 2026
NTIJYINAMA N’UNDI v GAHIRWA N’UNDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2026-03-13 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00029/2024/SC - Collection: Supreme Court
Text
Page 1
NTIJYINAMA N’UNDI v GAHIRWA N’UNDI [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA - RS/INJUST/RC 00029/2024/SC (Hitiyaremye, P.J., Cyanzayire na Kazungu, J.) 13 Werurwe 2026] Amategeko aganga imiburanishirize y’imanza – Imanza z’imbonezamubano – Agaciro k’ikiburanwa - Agaciro k’ikiburanwa kagena ububasha bw’urukiko, karebwa igihe cy’iregerwa. Iyo katavuzwe mbere gashobora kugenwa n’abahanga nyuma ariko kagahuzwa n’igihe cy’iregerwa. Amategeko aganga imiburanishirize y’imanza – Imanza z’imbonezamubano – Ubujurire bwa kabiri - Ubujurire bwa kabiri bufite imbibi zikomye, bugomba kuba ku gaciro kangana cyangwa kari hejuru ya 50.000.000 Frw. Incamake y’ikibazo: Ntijyinama yari afite umwenda yategetswe kwishyura Kayitesi nyuma y’urubanza rw’ubutane. Umuhesha w’inkiko Gahirwa yagurishije muri cyamunara umutungo (UPI: 1/03/05/03/623) wanditse kuri Ntijyinama na Nyirandungutse kugira ngo arangize urwo rubanza. Ntijyinama na Nyirandungutse batanze ikirego mu Rukiko rw’Ibanze rwa Kicukiro basaba gutesha agaciro cyamunara bavuga ko yakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Urwo rukiko rwatesheje agaciro cyamunara rushingiye ko umutungo wari urimo umugabane wa Nyirandungutse. Abaregwa batanze ubujurire mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, ruhindura icyo cyemezo, rwemeza ko cyamunara ifite agaciro. Abarega bajuririye icyo cyemezo mu Rukiko Rukuru, rwemeza ko ubujurire bwa kabiri butakiriwe kuko agaciro
katageze kuri 50.000.000 Frw. Baje gusaba ko urubanza rusubirwamo ku mpamvu z’akarengane, rwongera kuburanishwa n’Urukiko rw’Ikirenga hasuzumwa ikibazo cyo kumenya niba Urukiko Rukuru rwaragombaga kwakira ubujurire bwa kabiri. Ntijyinama na Nyirandungutse bavuga ko ubujurire bwabo bwagombaga kwakirwa kuko agaciro k’umutungo karenga 50.000.000 Frw, bashingiye ku igenagaciro ryo mu 2025 rigaragaza ko uwo mutungo watejwe cyamunara ufite agaciro ka 96.000.000 Frw bityo bikaba bikwiye ko hashingirwa ku gaciro nyakuri aho kuba agaciro wagurishijweho. Gahirwa na Kayitesi basobanura ko ubujurire butujuje ibisabwa n’amategeko kuko icyaburanywe si agaciro k’umutungo ahubwo ni cyamunara kandi ko biramutse bibaye ngombwa ko harebwa agaciro, harebwa ako muri 2022 igihe icyamunra cyakorwagwa kangana na 36.000.000 Frw. Urukiko rw’Ikirenga rwavuze ko iyo agaciro katavuzwe mu nkiko zabanje, gashobora kugenwa nyuma, ariko agaciro k’ikiburanwa kagomba kureberwa igihe urubanza rwaregerwaga (2022), si nyuma bityo ubujurire ntibwagombaga kwakirwa. Incamake y’icyemezo: 1. Agaciro k’ikiburanwa kagena ububasha bw’urukiko, karebwa igihe cy’iregerwa. Iyo katavuzwe mbere gashobora kugenwa n’abahanga nyuma ariko kagahuzwa n’igihe cy’iregerwa. 2.Ubujurire bwa kabiri bufite imbibi zikomye, bugomba kuba ku gaciro kangana cyangwa kari hejuru ya 50.000.000 Frw.
Page 2
Gusubirishamo urubanza ku mpamvu z’akarengane, nta shingiro bifite. Amategeko yashingiweho: Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko nk’uko ryahinduwe, ingingo ya 46; Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imuburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe, ingingo ya 111. Imanza zifashishijwe: RADAA 0001/13/CS, SINYIGAYA Silas na KALISA Floribert, rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/12/2014 Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Gahirwa Emmanuel, Umuhesha w’Inkiko w’Umwuga, yagurishije muri cyamunara umutungo utimukanwa ubaruye kuri UPI: 1/03/05/03/623 wanditse kuri Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther, harangizwa urubanza N⁰ RCA 00461/11/TGI/NYGE rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge ku wa 23/03/2012, rwemeje ko Kayitesi Alice na Ntijyinama François batandukanye byemewe n’amategeko. Muri urwo rubanza, hemejwe kandi ko Ntijyinama François na Kayitesi Alice bagabana imitungo bafitanye, abana bakarerwa na nyina, Se akajya abarihira amashuri, agatanga n’indezo ingana na 150.000 Frw buri kwezi, rutegeka Ntijyinama François kwishyura Kayitesi Alice 1.600.000 Frw na 200.000 Frw y’igihembo cya Avoka. [2] Ku wa 10/05/2022, Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther bareze Gahirwa Emmanuel na Kayitesi Alice mu Rukiko rw’Ibanze rwa Kicukiro, basaba gutesha agaciro iyo cyamunara
bavuga ko yakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Mu rubanza No RC 00478/2022/TB/KICU, rwaciwe ku wa 12/09/2022, Urukiko rw’Ibanze rwa Kicukiro rwemeje ko ikirego cyabo gifite ishingiro, ko cyamunara yabaye ku wa 15/04/2022 yakozwe ku mutungo utimukanwa ubaruye kuri UPI: 1/03/05/03/623, iteshejwe agaciro, rushingiye ku kuba Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther atari umugabo n’umugore kuko ntakigaragaza ko bashyingiranywe, no kuba umutungo watejwe cyamunara hariho 50% ya Nyirandungutse Esther, ruvuga ko nta mpamvu yatuma aryozwa kwishyura ibyo Ntijyinama François yategetswe mu rubanza rw’ubutane. [3] Kayitesi Alice na Gahirwa Emmanuel bajuririye mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge bavuga ko cyamunara itagombaga guteshwa agaciro kuko yakozwe mu buryo bukurikije amategeko, Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther biregura bavuga ko ubujurire bwabo budafite ishingiro, kubera ko umutungo basangiye watejwe cyamunara batabimenyeshejwe, ndetse ugurishwa ku giciro kitari cyo. [4] Mu rubanza N⁰ RCA 00202/2022/TGI/NYGE rwaciwe ku wa 16/12/2022, Urukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge rwemeje ko ubujurire bwa Kayitesi Alice na Gahirwa Emmanuel
Page 3
bufite ishingiro, ko urubanza N⁰ RC 00478/2022/TB/KICU rwaciwe n’Urukiko rw’Ibanze rwa Kicukiro ku wa 12/09/2022 ruhindutse, ko cyamunara yakozwe ku wa 15/04/2022 ku mutungo utimukanwa ubaruye kuri UPI: 1/03/05/03/623 igumanye agaciro kayo. Mu gufata icyo cyemezo, Urukiko rwashingiye ku kuba Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther barashyingiranwe byemewe n’amategeko nk’uko bigaragazwa n’icyemezo cyo kuba warashyingiwe cyatanzwe n’Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gatenga, bikaba byemewe ko umugore yishyurira umugabo we kuko bafatanyije umutungo. [5] Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther bajuririye Urukiko Rukuru, Kayitesi Alice na Gahirwa Emmanuel batanga inzitizi yo kutakira ubujurire bwabo kuko gutesha agaciro cyamunara ari ikirego cyihutirwa, bakaba barakijuririye bwa mbere mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, ko rero batari bemerewe kukijuririra bwa kabiri mu Rukiko Rukuru. Batanze n’indi nzitizi y’iburaburabasha bw’Urukiko, bavuga ko Urukiko Rukuru rufite ububasha ku bujurire bwa kabiri iyo mu rubanza rujuririrwa hagenwemo indishyi zingana nibura na 50.000.000 Frw cyangwa se agaciro k’ikiburanwa kakaba kangana nibura na 50.000.000 Frw, nyamara mu manza zabanje hakaba nta gaciro k’icyaburanwaga kagiweho impaka kuko icyaburanwaga cyari ugutesha agaciro cyamunara. [6] Mu rubanza N⁰ RCAA 00001/2023/HC/KIG rwaciwe ku wa 15/12/2023, Urukiko Rukuru rwasanze
Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther bafite uburenganzira bwo kujurira bwa kabiri kuko ikirego cyo gutesha agaciro cyamunara atari ikirego cyihutirwa, ariko ko ubujurire batanze butakiriwe kuko butujuje ibiteganywa n’amategeko. Mu gufata icyo cyemezo, Urukiko Rukuru rwasanze ubujurire bwa kabiri bwa Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther nta mpamvu n’imwe bwujuje mu ziteganywa n’ingingo ya 461 y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko kubera ko icyo bajuririye ari uko batishimiye icyemezo cyafashwe mu bujurire mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge2, aho baburanaga ikirego kijyanye no gutesha agaciro cyamunara ndetse bikaba bigaragara ko icyaburanwaga atari agaciro k’ibyo baburana. [7] Nyuma y’icibwa ry’uru rubanza, Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther bandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire basaba ko urubanza N⁰ RCAA 00001/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru rwasubirwamo ku mpamvu z’akarengane. Amaze gusuzuma icyo kibazo, Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga asaba ko urwo rubanza rwasubirwamo ku mpamvu z’akarengane, na we amaze gusuzuma raporo yarukozweho afata icyemezo cy’uko rwongera kuburanishwa, ruhabwa N⁰ RS/INJUST/RC 00029/2024/SC. [8] Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther n’abunganizi babo bavuga ko ubujurire bwa kabiri batanze mu Rukiko Rukuru bwari bwujuje ibisabwa kugira ngo bwakirwe, basaba Urukiko rw’Ikirenga kwemeza ko ubujurire bwabo bwagombaga kwakirwa, rugategeka ko cyamunara yakorewe ku mutungo ufite UPI: 1/03/05/03/623 iteshwa agaciro kuko yakozwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko bagahabwa n’indishyi.
1 Iyo ngingo mu gika cyayo cya 1, agace ka 6, iteganya ko: «Urukiko Rukuru ruburanisha kandi imanza z’imbonezamubano zajuririwe, zaciwe mu rwego rwa kabiri n’Urukiko Rwisumbuye, mu gihe izo manza zagenwemo n’urukiko indishyi zingana nibura na miliyoni mirongo itanu z’amafaranga y’u Rwanda (50.000.000 Frw) cyangwa zifite agaciro kagenwe n’umucamanza mu gihe habaye impaka kangana na miliyoni mirongo itanu z’amafaranga y’u Rwanda (50.000.000 Frw) ». 2 Muri kopi handitsemo Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo
Page 4
[9] Gahirwa Emmanuel n’umwunganizi we bavuga ko Urukiko Rukuru nta makosa rwakoze rwanga kwakira ubujurire bwa kabiri, bwakozwe na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther, kubera ko butari bwujuje ibisabwa n’amategeko. Bavuga ko Urukiko rusanze ari ngombwa ko harebwa agaciro k’icyatejwe cyamunara mu kugena ububasha bw’Urukiko, hashingirwa ku igenagaciro yatanze nk’umuhesha w’inkiko3, rwasanga rwari rufite ububasha rukemeza ko cyamunara yakozwe mu buryo bukurikije amategeko, Gahirwa Emmanuel agahabwa indishyi. [10] Kayitesi Alice n’umwunganizi we bavuga ko ntacyo umuhesha w’inkiko yirengagije akoresha cyamunara ku mutungo wa Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther, ko rero ikwiye kugumana agaciro, na we bakamuha indishyi. [11] Urubanza rwaburanishijwe mu ruhame ku wa 04/11/2025, Ntijyinama François yunganiwe na Me RUKARISHYA NGENDA Philémon, Nyirandungutse Esther yunganiwe na Me MUKAGASANA Clotilde, Gahirwa Emmanuel yunganiwe na Me RUTAGENGWA Philbert, naho Kayitesi Alice yunganiwe na Me SIBOMANA Théophile. [12] Muri iryo buranisha, Urukiko rwumvise ababuranyi ku ngingo yo kumenya niba Urukiko Rukuru rwaragombaga kwakira ubujurire bwa Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther, rushingiye ku ngingo ya 46, igika cya mbere, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko nk’uko ryahinduwe, no ku cyemezo cyafashwe mu rubanza N° RADAA 0001/13/CS
rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/12/2014, haburana Temahagari Justin arega AKARERE ka Kicukiro, SINYIGAYA Silas na KALISA Floribert4. Muri urwo rubanza, hasobanuwe ko kuba nta gaciro kagenwe n’umucamanza mu nkiko zabanje kuko atari cyo cyaburanwaga ngo bibe byagibwaho impaka, bitavuga ko ako gaciro katagaragazwa mu Rukiko rw’Ikirenga igihe bibaye ngombwa gusuzuma ububasha bwarwo bushingiye ku gaciro k’ikiburanwa. [13] Urukiko rwasanze muri uru rubanza, mu kugena ububasha bw’Urukiko bushingiye ku gaciro k’ikiburanwa, agaciro k’umutungo wakoreweho cyamunara ari ko kagomba kurebwa, kubera ko mu manza zabanje katigeze kagibwaho impaka, kandi ababuranyi bakaba batemeranywa ku gaciro k’uwo mutungo, rufatira icyemezo mu ntebe, rutegeka ko hashyirwaho abahanga babiri mu by’igenagaciro kugira ngo bagaragaze agaciro k’umutungo ufite UPI: 1/03/05/03/623 mu gihe wagurishwaga n’ako ufite ubu. [14] Urubanza rwongeye kuburanishwa ku wa 02/03/2026, ababuranyi bitabye Urukiko kandi bunganiwe nka mbere, hari n’umwe mu bagenagaciro bashyizweho n’Urukiko witwa Dushime Justine wasobanuye raporo we na mugenzi we Eng. BATANAGE Louis bakoze, impande zombi zigira icyo ziyivugaho. Iyo ngingo yerekeranye n’agaciro k’ubutaka bufite UPI: 1/03/05/03/623 hagamijwe kumenya niba Urukiko Rukuru rwari rufite ububasha, kimwe n’ibirebana n’indishyi, ni zo zonyine zagiweho impaka uwo munsi aba ari na zo zisuzumwa n’Urukiko. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA
3 Iryo genagaciro ryakozwe na Ir DUSHIMIMANA David ku wa 06/12/2021 rigaragaza ko uwo mutungo ufite agaciro ka 36.938.000 Frw. 4 Urubanza N° RADAA 0001/13/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/12/2014, igika cya 29
Page 5
a) Kumenya niba Urukiko Rukuru rwaragombaga kwakira ubujurire bwa kabiri bwa Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther. [15] Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther n’abunganizi babo, bavuga ko batanga ubujurire bwa kabiri mu Rukiko Rukuru, bashingiye ku biteganywa n’ingingo ya 46 y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko nk’uko ryahinduwe, banarushyikiriza igenagaciro rigaragaza ko umutungo watejwe cyamunara ufite agaciro ka 52.998.000 Frw. Bavuga ko urwo Rukiko rutagombaga gushingira ku gaciro umutungo wagurishijweho mu cyamunara5, ko ahubwo rwagombaga gushingira ku gaciro nyakuri k’uwo mutungo. Basaba ko mu gufata icyemezo, Urukiko rutazashingira ku igenagaciro ryatanzwe na Gahirwa Emmanuel kuko ritigeze rimenyeshwa Nyirandungutse Esther, kandi ko haramutse hagiwe impaka ku gaciro k’uwo mutungo, Urukiko rw’Ikirenga rwazishyiriraho undi mugenagaciro rugakosora amakosa yakozwe n’Urukiko Rukuru kuko ntacyo rwashingiyeho rwanga kwakira ubujurire bwabo. [16] Ku birebana na raporo y’abagenagaciro bashyizweho n’Urukiko rw’Ikirenga, Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther n’abunganizi babo, basaba ko mu gusuzuma iki kibazo, Urukiko rwazashingira ku igenagaciro rigaragaza agaciro umutungo wari ufite mu mwaka wa 2025 kangana na 96.360.000 Frw, kuko uwo mutungo utigeze uhinduka ahubwo hahindutse agaciro kawo, itegeko rigena ububasha bw’inkiko
rikaba ritavuga ko agaciro karebwa ari akari kariho mbere. [17] Gahirwa Emmanuel n’umwunganira bavuga ko Urukiko Rukuru nta makosa rwakoze rwanga kwakira ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther, kubera ko icyaburanywe mu rwego rwa mbere n’urwa kabiri cyari ugutesha agaciro cyamunara, ko kugaruka ku gaciro k’ikiburanwa mu bujurire bwa kabiri byari kuba ari uguhindura ikirego kandi bitemewe n’amategeko. Bavuga ko cyamunara yakozwe mu buryo bukurikije amategeko, kuko ajya kuyikora yari yakoresheje igenagaciro arimenyesha Ntijyinama François mu buryo bwemewe n’amategeko ariko ntiyakoresha iririnyomoza (contre expertise). Bakomeza bavuga ko Urukiko ruramutse rusanze ari ngombwa ko kureba agaciro k’icyatejwe cyamunara, hashingirwa ku igenagaciro yatanze nk’umuhesha w’inkiko, kuko ritigeze rivuguruzwa mu bihe biteganywa n’amategeko6, cyangwa hagashingirwa ku gaciro umutungo wari ufite mu mwaka wa 2022 nk’uko kagaragajwe n’umuhanga washyizweho n’Urukiko kuko ntacyo banenga raporo yakoze. [18] Kayitesi Alice n’umwunganizi we na bo bavuga ko mu kugaragaza ububasha Urukiko Rukuru rwari rufite ubwo rwaregerwaga mu bujurire, hashingirwa ku gaciro umutungo wari ufite icyo gihe mu mwaka wa 2022 kuko ari bwo wagurishijwe muri cyamunara, kuko ikibazo gihari ari icyo kumenya niba agaciro umutungo wari ufite icyo gihe kari gutuma Urukiko Rukuru rugira ububasha ku bujurire bwa kabiri. Bavuga ko batemeranya n’abarega ku birebana n’uko hagenderwa ku gaciro ka 2025 kuko batagaragaza icyo bashingiraho.
UKO URUKIKO RUBIBONA
5 Nk’uko bigaragazwa na raporo isoza cyamunara yo ku wa 23/03/2012, uwo mutungo wagurishijwe muri cyamunara 22.371.000 Frw. 6 Iryo genagaciro ryakozwe na Ir DUSHIMIMANA David ku wa 6/12/2021 rigaragaza ko uwo mutungo ufite agaciro ka 36.938.000 Frw.
Page 6
[19] Impaka ziri kuri iyi ngingo zerekeranye no kumenya niba Urukiko Rukuru rwaragombaga kwakira ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther hagendewe ku gaciro k’umutungo wagurishijwe mu cyamunara. [20] Ingingo ya 46, igika cya mbere, agace ka 6°, y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko nk’uko ryahinduwe, iteganya ko Urukiko Rukuru ruburanisha imanza z’imbonezamubano zajuririwe, zaciwe mu rwego rwa kabiri n’Urukiko Rwisumbuye, mu gihe izo manza zagenwemo n’urukiko indishyi zingana nibura na 50.000.000 Frw cyangwa zifite agaciro kagenwe n’umucamanza mu gihe habaye impaka kangana na 50.000.000 Frw. Mu gika cya 3 cy’iyo ngingo, hateganyijwe ko iyo icyaburanywe kitagenewe agaciro mu mafaranga mu manza zabanje, kigomba kuba gifite agaciro nibura kangana na 50.000.000 Frw kagenwe n’umuhanga iyo bibaye ngombwa. [21] Mu rubanza rubanziriza urundi No RADAA 0001/13/CS7 rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 12/12/2014 rwagarutsweho haruguru, haburana Temahagari Justin n’Akarere ka Kicukiro n’abandi, Urukiko rw’Ikirenga rwasanze kuba nta gaciro kagenwe n’umucamanza mu nkiko zabanje kuko atari cyo cyaburanwaga ngo bibe byagibwaho impaka, bitavuga ko ako gaciro katagaragazwa mu Rukiko rw’Ikirenga igihe bibaye ngombwa gusuzuma ububasha bwarwo bushingiye ku gaciro k’ikiburanwa8, ingingo imaze kuvugwa n’iki cyemezo bikaba ari
byo Urukiko rw’Ikirenga rwifashishije mu gufata icyemezo cy’uko hakorwa igenagaciro ry’umutungo ufite UPI: 1/03/05/03/623 wagurishijwe mu cyamunara, kugira ngo hasuzumwe niba hakurikijwe agaciro kawo, Urukiko Rukuru rwaragombaga kwakira ubujurire bwa Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther. [22] Dosiye y’urubanza irimo raporo z’igenagaciro ebyiri z’umutungo ufite UPI: 1/03/05/03/623 zakozwe ku wa 12/12/2025 n’abagenagaciro bashyizweho n’Urukiko, BATANAGE Louis na Dushime Justine, imwe igaragaza ko mu mwaka wa 2022 ako gaciro (open market value) kari 32.601.800 Frw, indi igaragaza ko kugeza igihe bayikoraga agaciro k’umutungo ari 96.360.000 Frw. Izi raporo zakozwe nyuma y’uko ababuranyi bagaragaje ukutumvikana kuri raporo zindi ziri muri dosiye, harimo iyo ku wa 06/12/2021 yakozwe na Eng. David DUSHIMIMANA yagaragaje ko uyu mutungo ufite agaciro kangana na 36.938.000 Frw yari yasabwe na Kayitesi Alice, n’iyo ku wa 21/12/2022 yakozwe na Ir. Shumbusho Jean Pierre ku busabe bwa Ntijyinama François igaragaza ko kugeza icyo gihe umutungo wagurishijwe mu cyamunara wari ufite agaciro kangana na 52.998.000 Frw. [23] Urukiko rusanga ibivugwa na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther ko mu kwemeza ko ubujurire bwabo bwa kabiri mu Rukiko Rukuru bwagombaga kwakirwa, hashingirwa ku gaciro umutungo wagurishijwe ufite ubu kuko utahindutse nubwo agaciro ko kahindutse nta shingiro byahabwa, kuko agaciro k’ikiburanwa kareberwa igihe cyo kuregera Urukiko. Ni
7 Muri uru rubanza, abitwa SINYIGAYA Silas na KALISA Floribert bari batanze inzitizi y’iburabubasha bw’Urukiko rw’Ikirenga bavuga ko ikiburanwa muri uru rubanza ari icyemezo gitegeka ubutegetsi kugira icyo bukora, ikiburanwa kikaba kitashyirwa mu mafaranga. 8 Iki gitekerezo kandi ni nacyo cyagendeweho n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza rubanziriza urundi N° RS/INJUST/RC 00030/2024 rwaciye ku wa 14 Ugushyingo 2025 haburana Daba Suppliers Ltd n’umuhesha w’inkiko witwa NIYONZIMA, ahari impaka zo kumenya niba Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Nyanza, rwaragombaga kwakira ubujurire bwa kabiri ku birebana na cyamunara y’imigabane ingana na 50% Daba Suppliers Ltd yari ifite muri Rugendabari Mining Company Ltd. Reba igika cya 33.
Page 7
ukuvuga ko hagomba kurebwa agaciro kawo igihe Urukiko Rukuru rwaregerwaga, ku wa 21/12/2022, nk’uko bigaragazwa na IECMS. [24] Ku birebana n’agaciro umutungo ufite UPI: 1/03/05/03/623 wari ufite mu mwaka wa 2022, umugenagaciro Dushime Justine yasobanuye ko kugira ngo bagere ku gaciro ka 32.601.800 Frw, bageze aho uri, bagereranya amakuru bahawe ku igura n’igurisha ry’ubutaka bwegeranye na wo muri uwo mwaka, bagera ku mpuzandengo (average) ingana na 20.300 Frw kuri metero kare imwe (m2), bakuba n’ubuso bwose 1.606 m2 bihwana na 32.601.800 Frw; ubu buryo bukaba ari na bwo bwakoreshejwe mu kugaragaza agaciro k’uyu mutungo muri iki gihe. [25] Urukiko rurasanga, mu kugena agaciro umutungo UPI: 1/03/05/03/623 wari ufite mu mwaka wa 2022, ari nako Urukiko Rukuru rwagombaga gushingiraho mu kumenya niba ikirego kiri mu bubasha bwarwo hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 46 y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko ryibukijwe haruguru, rugomba gushingira kuri raporo y’igenagaciro yakozwe n’abagenagaciro rwashyizeho, BATANAGE Louis na Dushime Justine, igaragaza ko mu mwaka wa 2022 ako gaciro (open market value) kari 32.601.800 Frw. Urukiko rurasanga kandi agaciro kerekanwa n’abagenagaciro kajya kwegera akaboneka hakurikijwe ibiciro fatizo by’ubutaka mu Rwanda byo mu mwaka wa 2021 byatangajwe mu Igazeti ya Leta N⁰ Idasanzwe yo ku wa 01/12/2021, igaragaza ko
ubutaka bwo mu Mudugudu wa Bitare, Akagari ka Karama, Umurenge wa Kanombe, Akarere ka Kicukiro ahaherereye umutungo ufite UPI: 1/03/05/03/623, bwari bufite agaciro kuri metero kare imwe (Weighted Average Value per Sqm) kangana na 18.719 Frw. Hakurikijwe ibi biciro, bikaba bigaragara ko ubutaka bwose bwa UPI: 1/03/05/03/623 bwari bufite agaciro kangana na 30.062.714 Frw (18.719 Frw gukuba ubuso bwose bungana na metero kare 1.606)9. [26] Urukiko rushingiye rero ku gaciro k’ubutaka bubaruye kuri UPI: 1/03/05/03/623 mu mwaka wa 2022 kangana na 32.601.800 Frw, no ku ngingo ya 46 y’Itegeko N° 30/2018 ryo ku wa 02/06/2018 rigena ububasha bw’inkiko nk’uko ryahinduwe, rusanga nubwo Urukiko Rukuru rwasesenguye mu buryo butari bwo iyi ngingo y’amategeko irebana n’ububasha bwarwo ku rwego rw’ubujurire bwa kabiri10, n’iyo ruza kuyisesengura neza rukita ku gaciro nyako k’uyu mutungo nk’uko kagaragajwe, ubu bujurire butari kwakirwa, kuko umutungo wagurishijwe mu cyamunara utari ufite agaciro kangana na 50.000.000 Frw nk’uko iyi ngingo ibiteganya, bityo hakaba nta karengane gahari kuri iyi ngingo. [27] Hashingiwe ku bisobanuro bitanzwe haruguru, Urukiko rurasanga Urukiko Rukuru rutaragombaga kwakira ubujurire bwa kabiri bwa Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther.
9 Urugaga rw’Abagenagaciro ku Mutungo Utimukanwa mu Rwanda (IRPV) rwateguye ibi biciro rwatanze ibisobanuro bikurikira: Mu biciro fatizo, ahanditse ‘’ minimum’’ havuga igiciro kuri metero kare imwe gito gishoboka ku butaka buri aho hantu, naho ahanditswe ‘’ maximum’’ igiciro kinini gishoboka aho hantu kuri metero kare imwe. Ibi biciro fatizo byo hasi cyangwa hejuru cyane ntabwo ari byo bikwiriye kwibandwaho. Ahubwo ku rundi ruhande igiciro fatizo cyiza kurusha ibindi ni ikiri ahanditse “Weighted Average Value, kuko cyo cyerekana ikigereranyo cy’igiciro fatizo cy’amapariseri yose ari muri icyo cyiciro. Abagenagaciro ndetse n’abandi bagenerwa bikorwa bagirwa inama yo gushingira cyane ku giciro fatizo “weighted Average Value” kuko ari bwo buryo bwiza bugaragaza uko isoko rihagaze muri rusange ahantu runaka no mu cyiciro runaka umutungo bari kugenera agaciro ubarizwamo. 10 Urukiko Rukuru rwasobanuye ko icyaburanwaga ari ugutesha agaciro cyamunara, atari agaciro k’ibyo baburanaga.
Page 8
b) Kumenya ishingiro ry’indishyi zisabwa n’ababuranyi. [28] Ntijyinama François n’umwunganira basaba Urukiko gutegeka Kayitesi Alice na Gahirwa Emmanuel kumuha indishyi z’akababaro zingana na 1.000.000 Frw, 3.000.000 Frw y'igihembo cya Avoka yishyuye kuva urubanza rutangiye, na 1.000.000 Frw y'ikurikiranarubanza. [29] Nyirandungutse Esther n’umwunganira bavuga ko yagiye arenganywa mu kudahabwa indishyi yagiye asaba mu manza yaburanye asaba gutesha agaciro cyamunara yo ku wa 15/4/2022, ko rero Urukiko rwategeka Gahirwa Emmanuel kumusubiza izingana na 3.000.000 Frw, akubiyemo ikurikiranarubanza n'igihembo cya Avoka. [30] Gahirwa Emmanuel n’umwunganizi we bavuga ko indishyi zisabwa na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther zitahabwa ishingiro kuko we yakoze imirimo ashinzwe kandi yemererwa n’amategeko yo kurangiza imanza abisabwe na Kayitesi Alice, nabyo bikaba biri mu rwego rwo gutanga ubutabera, bagasaba ko ahubwo ari bo bagomba gufatanya bakamuha 1.500.000 Frw y'ikurikiranarubanza na 2.000.000 Frw y'igihembo cya Avoka. [31] Kayitesi Alice n’umwunganira basaba Urukiko gutegeka Ntijyinama François kumuha igihembo cya Avoka kingana na 1.000.000 Frw.
UKO URUKIKO RUBIBONA [32] Ingingo ya 111 y’Itegeko N° 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imuburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi nk’uko ryahinduwe iteganya ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ari ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. Iteganya kandi ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza kiburanishirizwa rimwe n’ikirego cy’iremezo, ko kandi gishobora kwakirwa kikanaburanishwa n’iyo ikirego cy’iremezo cyaba kitakiriwe. [33] Hashingiwe ku ngingo imaze kuvugwa, Urukiko rusanga indishyi Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther basaba ntazo bagomba guhabwa kubera ko batsinzwe urubanza. [34] Rurasanga ahubwo ari bo bagomba gufatanya guha Gahirwa Emmanuel amafaranga y’igihembo cya Avoka n’ay’ikurikiranarubanza kubera ko atsinze urubanza, kandi bikaba bigaragara ko yagombye gushaka Avoka umwunganira. Rurasanga ariko ayo asaba ari menshi, bityo mu bushishozi bw’Urukiko bakaba bagomba kumuha 1.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka na 500.000 Frw y’ikurikiranarubanza. [35] Rurasanga kandi Ntijyinama François agomba guha Kayitesi Alice 1.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka asaba kuko rusanga ari mu rugero hakurikijwe imiterere y’urubanza n’ibyarukozwemo. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [36] Rwemeje ko ikirego cyo gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza No RCAA 00001/2023/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 15/12/2023 cyatanzwe na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther nta shingiro gifite;
Page 9
[37] Rwemeje ko ubujurire bwa kabiri bwatanzwe na Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther mu rubanza N° RCAA 00001/2023/HC/KIG rumaze kuvugwa butari mu bubasha bw’Urukiko Rukuru; [38] Rwemeje ko nta gihindutse ku cyemezo cyafashwe n’Urukiko Rukuru mu rubanza N° RCAA 00001/2023/HC/KIG ku birebana n’ububasha bwarwo; [39] Rutegetse Ntijyinama François na Nyirandungutse Esther gufatanya guha Gahirwa Emmanuel 1.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka, na 500.000 Frw y’ikurikiranarubanza; [40] Rutegetse Ntijyinama François guha Kayitesi Alice 1.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka.
Case-aware research
Ask AI about this case
The judgment and available research above are public. New questions open in a separate private conversation grounded in this case.