RADIANT INSURANCE COMPANY Ltd v. TUYIGANE
The Supreme Court held that Radiant Insurance Company Ltd has no right of recourse against Tuyigane Jean Paul because the accident was caused by a third party (Ndyibingoye Jean Paul) who drove the insured's motorcycle while intoxicated, without the insured's knowledge or instruction. The insurance contract and...
Source-derived case information.
- Citation
- RS/INJUST/RC 00004/2024/SC
- Parties
- Applicant: Radiant Insurance Company Ltd; Respondent: Tuyigane Jean Paul
- Court
- Supreme Court
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 25 April 2025
- Case Number
- RS/INJUST/RC 00004/2024/SC
- Procedural Posture
- Civil Appeal (insurance Recovery) / Supreme Court Final Judgment
- Outcome
- Appeal dismissed; prior judgment affirmed; claim rejected.
- Legal Topics
- Right of Recourse, Subrogation, Motor Vehicle Insurance, Liability for Third Party Acts, Contractual Interpretation
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Radiant Insurance Company Ltd
Applicant
Tuyigane Jean Paul
Respondent
Procedural Posture
Civil Appeal (insurance Recovery) / Supreme Court Final Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the insurer (Radiant) can recover from the insured (Tuyigane) amounts paid to a third-party victim when the accident was caused by a third party (borrower) driving under the influence.
- 2 Whether the insured is liable for contractual or statutory breaches committed by a third party using the insured vehicle without the insured's knowledge or against instructions.
- 3 Whether the insurer is entitled to statutory or contractual interest and legal costs from the insured in such circumstances.
Ratio Decidendi
The Supreme Court held that Radiant Insurance Company Ltd has no right of recourse against Tuyigane Jean Paul because the accident was caused by a third party (Ndyibingoye Jean Paul) who drove the insured's motorcycle while intoxicated, without the insured's knowledge or instruction. The insurance contract and relevant statutes do not provide for recourse against the insured in such circumstances. The insured did not commit a personal breach or act with intent or gross negligence. Therefore, Radiant cannot recover the indemnity paid, nor claim interest or legal costs from the insured.
Court Disposition
Appeal dismissed; prior judgment affirmed; claim rejected.
Orders
- The application by Radiant Insurance Company Ltd to review and overturn the High Court judgment is dismissed as unfounded.
- No change is made to the High Court judgment of 29/06/2023.
Full Case Text
Judgment text and source record
42 paragraphs
# RADIANT INSURANCE COMPANY Ltd v. TUYIGANE
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-04-25 - Case/document no.: RS/INJUST/RC 00004/2024/SC - Collection: Supreme Court
## Text
## Page 1
RADIANT INSURANCE COMPANY Ltd v. TUYIGANE [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – RS/INJUST/RC 00004/2024/SC, (Cyanzayire, P.J., Kalihangabo na Kazungu, J.) 25 Mata 2025] Amategeko agenga ubwishingire – Amasezerano y’bwishingizi – Uburenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe (action récursoire/recovery action) – Uburenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe ntibushobora kubaho igihe uwishingiwe agaragaje ko ibyago byabaye byatejwe n’undi utari we ubwe, kandi ko byabaye atabizi cyangwa uwabikoze yarenze ku mabwiriza ye. Amategeko agenga ubwishingire – Uburenganzira bwo gusimbura uwishingiwe mu gukurikirana abandi batumye umwishingizi yishyura (action subrogatoire/subrogatoty action) – Uburenganzira bwo gusimbura uwishingiwe mu gukurikirana abandi batumye umwishingizi yishyura ni uburenganzira umwishingizi afite bwo gukurikirana uwateje impanuka mu kigwi cy’uwishingiwe, ubu burenganzira abugira nyuma y’uko yishyuye uwishingiwe wahohotewe. Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rukomoka ku mpanuka yabaye ku wa 15/03/2020, ubwo moto TVS Victor, ifite plaque RD 715 R, yanditse kuri Tuyigane Jean Paul, ariko wari wayitije Ndyibingoye Jean Paul, uyu yagonze indi moto TVS Victor ifite plaque RD 335 E, yari itwawe na Nyamwasa François, biviramo Uwabakurikiza Théoneste wari uhetswe kuri iyo moto kuvunika ukuguru. Iperereza ryakozwe n’Ishami rya Polisi rishinzwe umutekano wo mu Muhanda (Traffic Police), ryagaragaje ko intandaro y’impanuka yabaye ari moto ya Tuyigane Jean Paul kuko Ndyibingoye Jean Paul wari uyitwaye yari yasinze, ibipimo bigaragaza ko umusemburo (alcohol) wari mu mubiri we wari ku kigero cya 2.34. Uwabakurikiza Théoneste (wakomerekeye mu mpanuka) yandikiye Radiant Insurance Company Ltd (iri bwitwe RADIANT muri uru rubanza), yari yarishingiye iyo moto yateje impanuka ayisaba ko bakemura ikibazo mu bwumvikane, akagenerwa indishyi zikomoka ku mpanuka yari yabaye, impande zombi zemeranya ko Uwabakurikiza Théoneste agomba kwishyurwa 2,820,350 Frw; maze ku wa 05/01/2021, asinyira ko ayahawe mu buryo bwa sheki. Nyuma yaho, RADIANT yandikiye Tuyigane Jean Paul imubwira ko akwiye kwirengera amakosa yakozwe n’uwari utwaye moto ye agateza impanuka, inamusaba kuyisubiza 2,820,350Frw yahawe uwakomerekeye mu mpanuka, ariko ntiyayasubiza, bituma RADIANT itanga ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo irusaba kumutegeka kwishyura, hiyongereyeho n’inyungu zingana na 18% zizikomokaho. Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwasanze nta kimenyetso na kimwe gihamya ko kuba Tuyigane Jean Paul yaratije moto Ndyibingoye Jean Paul, uyu nawe akayitwara yasinze, binyuranyije n’amasezerano RADIANT yagiranye na Tuyigane Jean Paul, ku buryo yaryozwa amakosa yakozwe na Ndyibingoye Jean Paul, bityo ko ikirego cya RADIANT nta shingiro gifite, maze rwemeza ko adakwiye gusubiza 2,820,350 Frw ndetse n’inyungu ziyakomokaho. RADIANT yajuririye Urukiko Rukuru ivuga ko :
## Page 2
-Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwakoze amakosa ruca urubanza rushingiye gusa ku masezerano y’ubwishingizi yari yaragiranye na Tuyigane Jean Paul, rwirengagiza ko ayo masezerano atavanaho ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko-Teka nº 32/75 ryo ku wa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri; -Ifite uburenganzira bwo gusubizwa na Tuyigane Jean Paul amafaranga yishyuye uwakomerekejwe n’impanuka kuko itishingiye uburyozwe bw’amakosa yakozwe nkana n’uwo yishingiye ubwo yatizaga moto Ndyibingoye Jean Paul, uyu nawe akayitwara yasinze ari nabyo byatumye haba impanuka; -Mu ngingo ya 25 y’amasezerano Radiant yagiranye na Tuyigane Jean Paul hateganijwe ko uwishingiye ataryozwa amakosa yakozwe nkana n’uwishingiwe. Urukiko Rukuru rwasanze mu masezerano y’ubwishingizi RADIANT yagiranye na nyiri moto ntaho bigaragara ko byari bibujijwe kuyitiza cyangwa kuyikodesha, kandi ko mu itegeko ntaho bigaragara RADIANT ifite uburenganzira bwo gusubizwa amafaranga yatanze, kuko nyiri ikinyabiziga atigeze atuma uwakoze impanuka kuyikora, bityo ko nta kosa yigeze akora nkana, maze rwanzura ko ubujurire bwatanzwe na Radiant nta shingiro bufite, maze rwemeza ko nta mafaranga Tuyigane Jean Paul akwiye gusubiza, kandi ko nta gihindutse ku mikirize y’urubanza rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo. RADIANT yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire isaba ko urubanza RCA 00018/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 29/06/2023 rusubirwamo ku mpamvu z'akarengane ivuga ko itakurikirana Ndyibingoye Jean Paul (wari watijwe moto yakoze impanuka) kuko nta masezerano bafitanye, bityo ikaba yarahisemo gukurikirana uwo bari bayaragiranye, nukuvuga nyiri ikinyabiziga (Tuyigane Jean Paul) kuko ari we bayakoranye, maze akaba asaba ko Urukiko rwamutegeka gusubiza amafaranga yishyuwe, kuko RADIANT itigeze yishingira amakosa yakozwe n’uwatijwe moto. RADIANT ivuga kandi ko ifite uburenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe (action récursoire/recovery action) cyangwa uwafashe ubwishingizi mu gihe byabaye ngombwa ko amwishyurira ibyago byatejwe n’impanuka. Incamake y’icyemezo: Uburenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe ntibushobora kubaho igihe uwishingiwe agaragaje ko ibyago byabaye byatejwe n’undi utari we ubwe, kandi ko byabaye atabizi cyangwa uwabikoze yarenze ku mabwiriza ye.
2.Uburenganzira bwo gusimbura uwishingiwe mu gukurikirana abandi batumye umwishingizi yishyura (action subrogatoire/subrogatoty action) ni uburenganzira umwishingizi afite bwo gukurikirana uwateje impanuka mu kigwi cy’uwishingiwe, ubu burenganzira abugira nyuma y’uko yishyuye uwishingiwe wahohotewe. Ikirego nta shingiro gifite. Amategeko yashingiweho: Itegeko-Teka Nº32/75 ryo kuwa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri, ingingo ya 11.
## Page 3
Nta manza zifashishijwe. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uru rubanza rukomoka ku mpanuka yabaye ku wa 15/03/2020, ubwo mu Mudugudu wa Gicikiza, Akagari ka Kagugu, Umurenge wa Kinyinya, Akarere ka Gasabo, mu Mujyi wa Kigali, moto TVS Victor, ifite plaque RD 715 R, yanditse kuri Tuyigane Jean Paul, ariko wari wayitije Ndyibingoye Jean Paul, uyu yagonze indi moto TVS Victor ifite plaque RD 335 E, yari itwawe na Nyamwasa François, biviramo Uwabakurikiza Théoneste wari uhetswe kuri iyo moto kuvunika ukuguru. [2] Iperereza ryakozwe n’Ishami rya Polisi rishinzwe umutekano wo mu Muhanda (Traffic Police), ryagaragaje ko intandaro y’impanuka yabaye ari moto ya Tuyigane Jean Paul kuko Ndyibingoye Jean Paul wari uyitwaye yari yasinze, ibipimo bigaragaza ko umusemburo (alcohol) wari mu mubiri we wari ku kigero cya 2.34. [3] Uwabakurikiza Théoneste yandikiye Radiant Insurance Company Ltd (iri bwitwe RADIANT muri uru rubanza), yari yarishingiye iyo moto yateje impanuka ayisaba ko bakemura ikibazo mu bwumvikane, akagenerwa indishyi zikomoka ku mpanuka yari yabaye, impande zombi zemeranya ko Uwabakurikiza Théoneste agomba kwishyurwa 2,820,350 Frw; maze ku wa 05/01/2021, asinyira ko ayahawe mu buryo bwa sheki. [4] RADIANT yandikiye Tuyigane Jean Paul imubwira ko akwiye kwirengera amakosa yakozwe n’uwari utwaye moto ye agateza impanuka, inamusaba kuyisubiza 2,820,350 Frw yahawe uwakomerekeye mu mpanuka. [5] Tuyigane Jean Paul ntabwo yasubije amafaranga yasabwe, bituma ku wa 17/06/2021 RADIANT itanga ikirego mu Rukiko Rwisumbuye rwa Gasabo irusaba gutegeka Tuyigane Jean Paul kuyishyura 2,820,350 Frw y’indishyi zikomoka ku mpanuka yishyuwe Uwabakurikiza Théoneste, inyungu zingana na 18% zizikomokaho, amafaranga y’ikurikiranarubanza ndetse n’ay’igihembo cya Avoka. Tuyigane Jean Paul ntiyigeze yiregura kubyo yaregwaga. [6] Mu iburanisha ryabaye ku wa 11/11/2021, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwavuze ko Tuyigane Jean Paul agomba kuburanishwa adahari kuko yari yamenyeshejwe mu buryo bukurikije amategeko. [7] Mu rubanza RC00255/2021/TGI/GSBO rwaciwe ku wa 03/12/2021, Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwasanze nta kimenyetso na kimwe gihamya ko kuba Tuyigane Jean Paul yaratije moto Ndyibingoye Jean Paul, uyu nawe akayitwara yasinze, binyuranyije n’amasezerano RADIANT yagiranye na Tuyigane Jean Paul, ku buryo yaryozwa amakosa yakozwe na Ndyibingoye Jean Paul.
## Page 4
[8] Urukiko rwanzuye ko ikirego cya RADIANT nta shingiro gifite, rwemeza ko Tuyigane Jean Paul adakwiye gusubiza RADIANT 2,820,350 Frw ndetse n’inyungu za 18 % ziyakomokaho, runategeka ko amafaranga y’ikurikirana rubanza ndetse n’ay’igihembo cya Avoka asabwa na RADIANT ntayo ikwiye guhabwa kuko ikirego cy’iremezo nta shingiro gifite. [9] RADIANT yajuririye Urukiko Rukuru ivuga ko: i. Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo rwakoze amakosa ruca urubanza rushingiye gusa ku masezerano y’ubwishingizi yari yaragiranye na Tuyigane Jean Paul, rwirengagiza ko ayo masezerano atavanaho ibiteganywa n’ingingo ya 1111 y’Itegeko-Teka nº 32/75 ryo ku wa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri; ii. Ifite uburenganzira bwo gusubizwa na Tuyigane Jean Paul amafaranga yishyuye uwakomerekejwe n’impanuka kuko itishingiye uburyozwe bw’amakosa yakozwe nkana n’uwo yishingiye ubwo yatizaga moto Ndyibingoye Jean Paul, uyu nawe akayitwara yasinze ari nabyo byatumye haba impanuka; iii. Mu ngingo ya 25 y’amasezerano Radiant yagiranye na Tuyigane Jean Paul hateganijwe ko uwishingiye ataryozwa amakosa yakozwe nkana n’uwishingiwe. [10] Tuyigane Jean Paul ntiyatanze imyanzuro yo kwiregura mu Rukiko Rukuru kandi ntiyitabira iburanisha, urubanza ruburanishwa adahari. [11] Mu rubanza RCA 00018/2022/HC/KIG rwaciwe ku wa 29/06/2023, Urukiko Rukuru rwasanze mu masezerano y’ubwishingizi RADIANT yagiranye na nyiri moto ntaho bigaragara ko byari bibujijwe kuyitiza cyangwa kuyikodesha, runasanga iyo ngingo ndetse n’iya 11 y’Itegeko Nº 32/75 ryo ku wa 07/08/1975 ryavuzwe haruguru ntaho bigaragara ko ziha RADIANT uburenganzira bwo gusubizwa amafaranga yatanze, kuko Tuyigane Jean Paul atigeze atuma Ndyibingoye Jean Paul gukora impanuka, akaba nta kosa yigeze akora nkana. [12] Urukiko rwanzuye ko ubujurire bwatanzwe na Radiant nta shingiro bufite, rwemeza ko nta mafaranga Tuyigane Jean Paul akwiye gusubiza RADIANT, rutegeka ko nta gihindutse ku mikirize y’urubanza RC 00252/2021/TGI/GSBO rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Gasabo ku wa 03/12/2021. [13] Ku wa 25/07/2023, RADIANT yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire isaba ko urubanza RCA 00018/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 29/06/2023 rusubirwamo ku mpamvu z'akarengane. Perezida w’Urukiko rw’Ubujurire amaze kubisuzuma, yandikiye Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga asaba ko urwo rubanza rusubirwamo, maze mu cyemezo no 058/CJ/2024 cyo ku wa 03/05/2024, yemeza ko rwoherezwa mu Bwanditsi bw’Urukiko rw’Ikirenga kugira ngo ruzongere ruburanishwe.
1 Iyo ngingo iteganya ko “Uwishingiye ashobora kwiteganyiriza uburenganzira bwo gukurikirana uwakoze amasezerano y’ubwishingire cyangwa se, byaba bibaye ngombwa, uwishingiwe utari uwakoze amasezerano, mu gihe itegeko cyangwa amasezerano y’ubwishingire yaba amwemerera kwanga cyangwa kugabanya ibyo agomba gukora.”
## Page 5
[14] Iburanisha mu ruhame ryabaye ku wa 05/02/2025, Radiant ihagarariwe na Me Mudahogora Angelique, naho Tuyigane Jean Paul atitabye kandi nta n’imyanzuro yatanze. Icyakora, muri dosiye y’urubanza hagaragaramo inyandiko y’Ubwanditsi bw’Urukiko igaragaza ko mu bihe bitandukanye uregwa yagiye ahamagarwa ndetse anibutswa inshuro nyinshi kumenyesha Urukiko uzamuburanira mu rwego rw’amategeko, atabikora akarushyikiriza icyemezo cyerekana ko atishoboye kugira ngo afashwe kumubona, avuga ko adashobora kumubona kandi ko atanabona n’icyemezo cy’uko atishoboye kuko icyiciro cy’ubudehe abarizwamo kitabimwemerera. [15] Rushingiye kuri iyo raporo yakozwe n’Ubwanditsi bw’Urukiko ndetse no ku nyandiko ihamagara Tuyigane Jean Paul kwitaba inama ntegurarubanza yo ku wa 12/12/2024, 14h00’, aho igaragaza ko yayakiriye akanayishyiraho umukono ku wa 25/10/2024, 18h30’; Urukiko rwafatiye icyemezo mu ntebe ruvuga ko imigirire ya Tuyigane Jean Paul igaragaza ko kutitaba Urukiko yabikoze nkana, rwemeza ko aburanishwa adahari kuko yamenyeshejwe mu buryo bukurikije amategeko. [16] Urukiko rwakomeje iburanisha hasuzumwa ibibazo bikurikira: 1. Kumenya niba Tuyigane Jean Paul akwiriye gutegekwa gusubiza RADIANT 2,820,350 Frw yishyuye Uwabakurikiza Théoneste ; 2. Kumenya niba Tuyigane Jean Paul yategekwa kwishyura RADIANT inyungu za 18% zikomoka kuri 2,820,350 Frw yishyuye ; 3. Kumenya ishingiro ry’indishyi zisabwa muri uru rubanza. II. IBIBAZO BIGIZE URUBANZA N’ISESENGURA RYABYO 1.Kumenya niba Tuyigane Jean Paul akwiriye gutegekwa gusubiza RADIANT 2,820,350 Frw yishyuye Uwabakurikiza Théoneste [17] Me Mudahogora Angelique uburanira RADIANT avuga ko raporo y’Ishami rya Polisi rishinzwe umutekano wo mu Muhanda (Traffic Police) yo ku wa 25/04/2020, igaragaza ko impanuka yatejwe na moto ya Tuyigane Jean Paul yari itwawe na Ndyibingoye Jean Paul, wari wasinze. Avuga ko ayo makosa agomba kubazwa Tuyigane Jean Paul, akaba asaba ko Urukiko rwamutegeka gusubiza amafaranga yishyuwe, kuko RADIANT itigeze yishingira amakosa yakozwe n’uwatijwe moto. [18] Asobanura ko impamvu RADIANT itakurikirana Ndyibingoye Jean Paul ari uko nta masezerano bafitanye, bakaba barahisemo gukurikirana uwo bari baragiranye amasezerano, nk’uko biteganywa n’ingingo ya 25 y’amasezerano rusange (conditions générales) agace ka 6. [19] Asoza kuri iyi ngingo avuga ko kuba Urukiko Rukuru rwarirengagije amakosa yakozwe na Tuyigane Jean Paul, rukavuga ko atagomba gutegekwa gusubiza 2,820,350Frw yishyuwe Uwabakurikiza Theoneste, iyo sosiyete ibibonamo akarengane gakomeye, akaba asaba ko Urukiko rw’Ikirenga rwakosora ayo makosa, maze rukemeza ko Tuyigane Jean Paul agomba kuyasubiza nk’uko biteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko Teka Nº 32/75 ryo kuwa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe
## Page 6
butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri ndetse n’iya 32, y’Itegeko-Teka N° 20/75 ryo kuwa 20/6/1975 ryerekeye ubwishingire mu gika cyayo cya mbere. UKO URUKIKO RUBIBONA [20] Ingingo ya 11 y’Itegeko-Teka Nº32/75 ryo kuwa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri iteganya ibi bikurikira: “Nta mpamvu n’imwe yataye agaciro, igira icyo izigama cyangwa itagikurikizwa bitewe n’itegeko cyangwa amasezerano uwishingiye yakwitwaza ku wangirijwe. Uwishingiye ashobora kwiteganyiriza uburenganzira bwo gukurikirana uwakoze amasezerano y’ubwishingire cyangwa se, byaba bibaye ngombwa, uwishingiwe utari uwakoze amasezerano, mu gihe itegeko cyangwa amasezerano y’ubwishingire yaba amwemerera kwanga cyangwa kugabanya ibyo agomba gukora”. [21] Ingingo ya 32, igika cya 1 y’Itegeko-Teka N° 20/75 ryo kuwa 20/6/1975 ryerekeye ubwishingire yo iteganya ko “Uwishingiye wishyuye indishyi z’ubwishingire, asimbura uwo yishingiye, mu rugero rw'indishyi yatanze, mu byerekeye uburenganzira no gukurikirana abandi bantu batumye yishyura kubera ibikorwa byabo”. [22] Uburanira RADIANT avuga ko ashingira kuri izi ngingo ebyiri zimaze kuvugwa, ubundi zivuga ibintu bitandukanye, aho ingingo ya 11 ivuga ku burenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe (action récursoire/recovery action) mu gihe ingingo ya 32 yo ivuga ku burenganzira bwo gusimbura uwishingiwe mu gukurikirana abandi batumye umwishingizi yishyura (action subrogatoire/subrogatoty action). Mbere yo kumenya uburenganzira RADIANT ifite muri iki kibazo, ni ngombwa kubanza gusobanura ibijyanye n’ubwo burenganzira bwombi. a.Uburenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe (action récursoire/recovery action) [23] Ubu ni uburenganzira umwishingizi afite bwo gukurikirana uwishingiwe cyangwa uwafashe ubwishingizi mu gihe byabaye ngombwa ko amwishyurira ibyago byatejwe n’impanuka, ubusanzwe umwishingizi atagombaga kwishyurira2, hakurikijwe ibiteganywa n’amategeko cyangwa n’amasezerano33 bagiranye, akaba adashobora no kwanga kwishyura uwahohotewe4. Ubu burenganzira bukoreshwa mu bihe bike cyane, kugira ngo bitagira ingaruka yo gutesha agaciro impamvu y’ubwishingizi. Ni yo mpamvu bibaho gusa mu bihe biteganywa n’amategeko ndetse no ku bikorwa byakuwe mu byishingirwa kandi
2 "L'assureur peut, dans la mesure où il aurait pu refuser ou réduire ses prestations suivant la loi ou le contrat d'assurance, se réserver un droit de recours contre le preneur d'assurance et, s'il y a lieu, contre l'assuré autre que le preneur d'assurance, à concurrence de la part de responsabilité incombant personnellement à l'assuré; Bruno PIERARD: Les recours de l'assureur dans les différents contrats d’assurance; Travail de Fin d’Etudes en vue de l'obtention du titre de Bachelier en Droit, Année académique 2021-2022, p 20. chromeextension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://biblio.helmo.be/opac_css/doc_num.php? explnum_id=19645
3 “Le recours a une nature contractuelle” Catherine Paris, Manuel de droit des assurances, Collection de la Faculté de droit de l’Université de Liège, Editions Larcier, 2021, para 442
## Page 7
bidashobora kwitwazwa n’umwishingizi ngo atishyura uwahohotewe5. Ibyo bikorwa ni nk’ibyakozwe ku bushake n’uwishingiwe cyangwa uwafashe ubwishingizi, nko kuba uwabufashe atavugishije ukuri mugihe cyo gufata ubwishingizi (omission ou inexactitude dans la déclaration du risque préalablement à la conclusion du contrat) 6cyangwa mu gihe cy’impanuka bigatuma hafatwa ubwishingizi budahagije cyangwa budahuye n’ibyago byishingirwa, kuba hafatwa ubwishingizi budahagije, kuba ikinyabiziga gitwawe n’utujuje imyaka imwemerera kugitwara cyangwa adafite icya ngombwa kimwemerera kugitwara7, kuba cyari gitwawe n’uwanyoye ibisindisha, ibiyobyabwenge, imiti cyangwa ibindi bintu bituma atakaza ubushobozi bwe8. [24] Ibi ni ko bigaragara mu mategeko y’ubwishingizi y’Ubufaransa mu ngingo ya R211-139 no mu mategeko yo mu Bubiligi10.
4 « Un procédé technique spécifique à l’assurance de la responsabilité civile, destiné à rétablir l’équilibre contractuel. Elle « sanctionne […] un manquement contractuel imputable au preneur ou à un autre assuré, manquement que l’assureur n’a pu en vertu de la loi opposer à la victime. Elle constitue à ce titre un contrepoids de principe de l’inopposabilité des exceptions. L’action récursoire s’identifie alors, dans les assurances de responsabilité, comme une action en remboursement de l’assureur contre son propre assuré »; Martin LEJEUNE, Action récursoire de l’assureur à l’encontre de l’assuré: au-delà de l’assurance responsabilité? Travail écrit de fin d’études Master en droit à finalité spécialisée en droit privé, Année académique 2023-2024. Recherche menée sous la direction de Madame Catherine Paris, Professeur, Liège Université. P.10 Chrome- extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://matheo.uliege.be/bitstream/2268.2/19702/4/TFE%20- %20Martin%20LEJEUNE%20-%20S190628.pdf
5 “Il faut noter l’art. R211-13-4o C. assur. qui prévoit ques les exclusions de guarantie qui peuvent être stipulés dans les contrats d’assurance de responsabilité civile automobile sont inopposables aux victimes d’accidents de la circulation: (…)” Yvonne Lambert-Faivre et Laurent Laveneur, Droit des assurances, Editions DALLOZ, 14è éd., P.352
6 “Lorsque l’assureur n’a pas pu opposer une exception a la victime, l’article 152 de la loi de 2014 lui permet d’exercer un recourse en remboursement de ses débours contre le preneur d’assurance et, le cas échéant, contre l’assuré autre que le preneur. Dans certaines situations c’est le preneur d’assurance qui est l’auteur du manquement, par example en cas d’ommission ou d’inextactitude dans la déclaration du risque préalablement à la conclusion du contrat; c’est donc lui qui sera le destinataire du recours. Dans d’autres hypothèses, le manquement, cause du l’exception inopposable à la victime, est à reprocher à un assuré qui n’est pas le preneur d’assurance” Catherine Paris, idem para 439, 442/2 7 Art. R211-10: “1° Lorsque au moment du sinistre, le conducteur n'a pas l'âge requis ou ne possède pas les certificats, en état de validité, exigés par la réglementation en vigueur pour la conduite du véhicule, sauf en cas de vol, de violence ou d'utilisation du véhicule à l'insu de l'assuré”
8 “On notera que les seuls fautes Lourdes autorisant un recours contre l’assuré sont la conduite en état d’ivresse, ou sous l’infuence de drogues, médicaments ou hallucinogènes qui ont pour effet de priver l’assuré du contrôle de ses actes” Catherine Paris, idem para 441
9 Art. R211-13: “Ne sont pas opposables aux victimes ou à leurs ayants droit: 1° La franchise prévue à l'article L. 121-1; 2°, Les déchéances; 3° La réduction de l'indemnité applicable conformément à l'article L. 113-9; 4° Les exclusions de garanties prévues aux articles R. 211-10 et R. 211-11. Dans les cas susmentionnés, l'assureur procède au paiement de l'indemnité pour le compte du responsable. Il peut exercer contre ce dernier une action en remboursement pour toutes les sommes qu'il a ainsi payées ou mises en réserve à sa place”.
10 Article 46 de l’annexe de l’Arrete royal: “L'assureur dispose d'un droit de recours contre l’assuré: 2o lorsqu'il prouve que celui-ci a causé le sinistre en raison de l'une des fautes lourdes suivantes et pour autant que l'assureur
## Page 8
[25] Umuhanga mu mategeko Martin LEJEUNE asobanura ko kugira ngo ubu burenganzira bukoreshwe hagomba kuba hari ibintu bitatu ari byo, (i) kuba hari ikosa ryakozwe cyangwa ibyo uwishingiwe atubahirije bishingiye ku masezerano y’ubwishingizi no kuba byakozwe n’uwishingiwe. Kuri iyi ngingo agaragaza ko ubu burenganzira bushingiye ku bwishingizi bw’uburyozwe ubundi bugomba kwishyurira uburyozwe cyangwa amakosa yakozwe n’uwishingiwe, kuko bitabaye ibyo, byaba binyuranyije n’impamvu nyamukuru y’ubwishingizi. Asobanura ko ubu burenganzira bugomba kuba buteganyijwe mu masezerano. Icya kabiri kigomba kuba gihari ni (ii) ukuba hari ibyangijwe kuko ari byo bishingirwaho mu kwishyuza agaciro kabyo umwishingizi yishyuye no (iii) kuba ikosa ry’uwishingiwe ari ryo ryateje impanuka1111. [26] Ibimaze gusobanurwa bihujwe n’ibiteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko-Teka Nº32/75 ryo kuwa 07/08/1975 ryerekeye ubwishingire butegetswe ku buryozwe butewe n’ibigenzwa ku butaka bifite moteri biragaragaza ko kugira ngo umwishingizi ashobore gukurikirana uwishingiwe cyangwa uwafashe ubwishingizi bigomba kuba bishingiye ku mategeko cyangwa amasezerano, hari ikosa ryakozwe n’uwishingiwe cyangwa uwafashe ubwishingizi ubundi ritagombaga gutuma umwishingizi yishyura indishyi zikomoka ku byago byatejwe n’impanuka, kandi ibi akaba atabishingiraho ngo yange kwishyura uwahohotewe. [27] Amasezerano rusange y’ubwishingizi ya RADIANT yatangajwe muri Gicurasi 2013 (conditions générales) asobanura ubu burenganzira mu ngingo za 24 na 25 mu buryo bukurikira: uwishingiwe ntibushobora kubaho igihe uwishingiwe agaragaje ko ibyago byabaye byatejwe n’undi wishingiwe utari we ubwe, kandi ko byabaye atabizi cyangwa uwabikoze yarenze ku mabwiriza ye.”
démontre le lien causal avec le sinistre: a) conduite en état d’ivresse; b) conduite sous l'influence de drogues, médicaments ou hallucinogènes qui ont pour effet de priver l'assuré du contrôle de ses actes”;
11 “À l’instar de toute action en responsabilité contractuelle, il est nécessaire d’établir la faute, ou plutôt le manquement imputable (§1), le dommage (§2) et le lien causal (§3). Il en va de même qu’avec la notification, l’assureur a la charge de prouver les conditions de la responsabilité en vertu de l’article 8.4 du Code civil”. Martin LEJEUNE. idem. section 3: Conditions de la responsabilité contractuelle, PP 28-32
12 Iyo ngingo ya 24 igira iti: “Sous réserve de ce qui est dit à l’article 26, toute infraction de l’assuré à ses obligations le prive du droit à la guarantie du contrat. Dans ce cas et lorsqu’en vertu de la loi, la Société est néamoins tenue directement envers les personnes lésées, elle a, indépendament de toute autre action qui peut lui appartenir, un droit de recours contre le preneur d’assurance et s’il ya lieu, contre l’assuré autre que le preneur. Le recours sur les indemnités au paiement desquels la Société est tenue en principal ainsi que sur les intérêts compensatoires, les intérêts et frais judiciaires. Toutefois, le recours de la Société ne peut être exercé contre l’assuré, si ce dernier établit que les faits ou infractions générateurs du recours sont imputables à un assuré autre que lui-même et se sont produits à l’encontre de ses instructions ou à son insu”.
13 Iyo ngingo ya 25 iteganya ibi bikurikira: “La Société peut notamment exercer les droits que lui reconnait l’article 24: […] 6. Lorsqu’au moment du sinistre, le véhicule est conduit par une personne ne satisfaisant pas aux conditions prescrites par la loi et les règlements pour pouvoir conduire ce véhicule, par example par, une personne déchue du droit de conduire ou par une personne n’ayant pas atteint l’âge minimum requis; […] 10. Si le sinistre est survenu alors que l’assuré était en état d’ivresse, sauf s’il démontre que ce sinistre est sans relation avec l’ivresse. […] Toutefois, dans les cas visés aux no 8, 9, et 10, le recours ne peut être exercé que contre l’assuré auteur du sinistre”.
## Page 9
-Ingingo ya 24 “: Haseguriwe ibivugwa mu ngingo ya 26, uwishe inshingano iyo ari yo yose afite muri aya masezerano yamburwa uburenganzira buteganywa nayo. Muri icyo gihe, iyo bibaye ngombwa ko umwishingizi yishyura indishyi uwahohotewe hashingiwe ku mategeko, umwishingizi afite uburenganzira bwo gukurikirana uwafashe ubwishingizi cyangwa uwishingiwe ku bijyanye n’indishyi yamwishyuriye, inyungu zizikomokaho ndetse n’indishyi z’ikurikiranarubanza. Icyakoze cyo, ubwo burenganzira bwo gukurikirana -Ingingo ya 25: “Sosiyete ishobora gukoresha uburenganzira buvugwa mu ngingo ya 24 mu bihe bikurikira: 1) Mu gihe habayeho kujijinganya no gutanga amakuru atari ukuri mu gihe cyo gufata ubwishingizi; 2) Mu gihe hari ibyahinduwe ku byago byishingiwe mu buryo buteganywa mu ngingo ya 9 y’aya masezerano kandi ibyo bikaba bitaramenyeshwa umwishingizi; 3) Mu gihe, igihe cy’impanuka ikinyabiziga cyishingiwe kidafite icyemezo cy’uko cyagenzuwe (controle technique) cyangwa gifite icyemezo cyataye agaciro, uretse igihe impanuka yaba yabaye ikinyabiziga kijya mu bugenzuzi cyangwa mu igaraje, cyangwa kiva mu igaraje gisubiye mu bugenzuzi; 4) Mu gihe amasezerano y’ubwishingizi yasubitswe kubera kutishyura amafaranga y’ubwishingizi; 5) Mu gihe hatabayeho imenyekanisha ry’impanuka mu minsi itanu impanuka ibaye; 6) Mu gihe ikinyabiziga cyari gitwawe n’umuntu utujuje ibisabwa ngo yemererwe kugitwara biteganywa n’amategeko cyangwa amabwiriza, nko kuba yarambuwe uburenganzira bwo gutwara ikinyabiziga cyangwa atujuje imyaka iteganyijwe; 7) Mu gihe impanuka yabaye mu marushanwa y’imodoka yo kwiruka bitatangiwe uburenganzira; 8) (nta cyanditse kuri iki gika) 9) Mu gihe impanuka yakozwe ku bushake; 10) Mu gihe impanuka ibaye kandi uwishingiwe yasinze, uretse igihe ashoboye kugaragaza ko iyo mpanuka ntaho ihuriye n’ubwo businzi. Icyakoze cyo, mu bihe bivugwa mu bika bya 8, 9, na 10, uburenganzira bwo gukurikirana bukoreshwa gusa ku wishingiwe wateje impanuka”. 13 [28] Ingingo z’amategeko y’u Rwanda n’ayo mu bindi bihugu ndetse n’ibyo abahanga mu mategeko bavuga byagarutsweho bigaragaza ko ubu burenganzira bushobora gukoreshwa mu bihe biteganywa n’amategeko cyangwa amasezerano y’ubwishingizi bikurikira: 1) Hakurikiranwa uwafashe ubwishingizi cyangwa uwishingiwe ku makosa ashingiye ku bijyanye n’amasezerano y’ubwishingizi nko mu gihe habayeho kutavugisha ukuri mu gutanga amakuru cyangwa gutanga amakuru atuzuye mu gihe cyo gufata ubwishingizi; mu gihe uwishingiwe atishyuye amafaranga y’ubwishingizi hakabaho gusubika amasezerano y’ubwishingizi; mu gihe umwishingizi atamenyeshejwe ibyahindutse ku byago byishingiwe mbere y’uko habaho impanuka, no mu gihe hatubahirijwe ibisabwa ikinyabiziga biteganywa n’amategeko kugira ngo kijye mu muhanda;
## Page 10
2) Hakurikiranwa uwishingiwe ku makosa yakozwe nkana n’uwishingiwe ubwe nko gutwara ikinyabiziga yasinze cyangwa yanyoye ibindi bimutesha ubwenge cyangwa yakoze impanuka ku bushake. 3) uburenganzira bwo gukurikirana uwishingiwe ntibushobora kubaho igihe uwishingiwe agaragaje ko ibyago byabaye byatejwe n’undi wishingiwe utari we ubwe, kandi ko byabaye atabizi cyangwa uwabikoze yarenze ku mabwiriza ye. b. Uburenganzira bwo gusimbura uwishingiwe mu gukurikirana abandi batumye umwishingizi yishyura (action subrogatoire/subrogatoty action) [29] Ni uburenganzira umwishingizi afite bwo gukurikirana uwateje impanuka mu kigwi cy’uwishingiwe, ubu burenganzira akabugira nyuma y’uko yishyuye uwishingiwe wahohotewe. Ubu ni bwo burengazira buteganywa mu ngingo ya 32, igika cya 1 y’Itegeko- Teka N° 20/75 ryo kuwa 20/6/1975 ryerekeye ubwishingire ryasobanuwe haruguru. Ingingo ya L121-12 y’itegeko ry’ubwishingizi ry’Ubufaransa ivuga mu gika cyayo cya mbere ko umwishingizi wishyuye indishyi asimbura uwishingiwe mu gukurikirana uwateje impanuka mu mbibi z’ibyo yishyuye1412. Itegeko ry’Ububirigi naryo ni ko ribuvuga mu ngingo ya 95 igika cya mbere1513 . [30] Umuhanga mu mategeko Julia Kagan asobanura ko iyo umwishingizi akurikiranye uwateje impanuka, aba ari mu kigwi cy’uwishingiwe ku buryo aba afite uburenganzira n’ububasha nk’ubwe mu gukurikirana indishyi. Avuga ko mu gihe uwishingiye yaba adafite uburenganzira bwo gukurikirana uwateje impanuka, n’umwishingizi ntazashobora kugira ubwo burenganzira.16 [31] Aho ubu burenganzira bwombi butandukaniye, ni uko ubwa mbere ari ubwo gukurikirana uwishingiwe wateje ibyago, mu gihe ubu bwa kabiri bwo ari ubwo gukurikirana undi muntu wateje ibyago uwishingiwe. Ubu bwa nyuma busaba ko uwahohotewe aba ari nawe wishingiwe ku byago byamubaho. [32] Ukurikije rero ibyo RADIANT isaba, usanga uburenganzira ishaka gukoresha ari ubwo gukurikirana uwishingiwe wateje ibyago nk’uko biteganywa n’ingingo ya 11 y’Itegeko-Teka ryavuzwe haruguru, ndetse n’ingingo ya 25 y’amasezerano rusange y’ubwishingizi ya RADIANT nayo yagarutsweho. [33] RADIANT ivuga ko ishingira ku bivugwa mu gace ka 6 k’ayo masezerano kavuga ibijyanye no kuba ikinyabiziga gitwawe n’umuntu utujuje ibisabwa ngo yemererwe
14 Article L121-1: L'assureur qui a payé l'indemnité d'assurance est subrogé, jusqu'à concurrence de cette indemnité, dans les droits et actions de l'assuré contre les tiers qui, par leur fait, ont causé le dommage ayant donné lieu à la responsabilité de l'assureur. 15 Art. 95. L’assureur qui a payé l'indemnité est subrogé, à concurrence du montant de celle-ci, dans les droits et actions de l'assuré ou du bénéficiaire contre les tiers responsables du dommage. 16 When an insurance company pursues a third party for damages, it is said to "step into the shoes of the policyholder." Thus, the carrier will have the same rights and legal standing as the policyholder when seeking compensation for losses. If the insured party does not have the legal standing to sue the third party, the insurer will also be unable to pursue a lawsuit as a result; Julia Kagan: Subrogation in Insurance: What it Is and Why It's Important https://www.investopedia.com/terms/s/subrogation.asp
## Page 11
kugitwara biteganywa n’amategeko cyangwa amabwiriza (conditions prescrites par la loi et les règlements), nko kuba yarambuwe uburenganzira bwo gutwara ikinyabiziga cyangwa atujuje imyaka iteganyijwe. Ikosa rishingirwaho muri uru rubanza ni iry’ubusinzi bwakozwe n’uwari watijwe moto ari we Ndyibingoye Jean Paul, RADIANT ikavuga ko amakosa uwishingiwe Tuyigane Jean Paul yakoze ari ugutiza moto ye. Mu gika cya 6 gishingirwaho, ikosa ry’ubusinzi nta rigaragaramo, nta n’ahagaragara ko gutiza ikinyabiziga ari ikosa ryatuma uwishingiwe akurikiranwaho indishyi. Ibi biragaragaza ko Tuyigane Jean Paul adashobora kuryozwa indishyi hashingiwe ku gace ka 6 k’ingingo ya 25 y’amasezerano rusange y’ubwishingire ya RADIANT kuko ibivugwamo bitajyanye n’ikosa ryateje impanuka. [34] Ikosa ry’ubusinzi ryatumye habaho impanuka, rigaragara mu gace ka 10 k’ingingo ya 25 y’amasezerano rusange y’ubwishingizi ya RADIANT, kakaba kavuga igihe impanuka yabaye uwishingiwe yasinze, ndetse n’igika cya nyuma cy’iyi ngingo kikavuga ko iryo kosa riryozwa gusa uwishingiwe wateje impanuka. Ibi bigaragaza ko ukurikiranwaho ikosa ryo gusinda ari uwishingiwe gusa. Kugirango Tuyigane Jean Paul abe yarikurikiranwaho kandi ryakozwe na Ndyibingoye Jean Paul, ni uko RADIANT yagaragaza ko yamutije moto azi neza ko yasinze hakurikijwe ibivugwa mu gika cya nyuma cy’ingingo ya 24 y’aya masezerano. Ni yo mpamvu Tuyigane Jean Paul atanaryozwa indishyi hashingiwe kuri iki gika cya 10 kuko atari we wakoze impanuka yasinze kandi nta n’ikigaragaza ko yatije moto umuntu wasinze. [35] Hashingiwe ku bimaze gusobanurwa, Urukiko rurasanga Tuyigane Jean Paul adakwiriye gutegekwa gusubiza RADIANT 2,820,350 Frw yishyuye Uwabakurikiza Théoneste. 2.Kumenya niba Tuyigane Jean Paul yategekwa kwishyura RADIANT inyungu za 18% zikomoka kuri 2,820,350 Frw yishyuye [36] Me Mudahogora Angelique uburanira RADIANT asaba Urukiko ko rwategeka Tuyigane Jean Paul kwishyura inyungu zingana na 18% banki ibariraho umukiriya ihaye inguzanyo, zikomoka kuri 2,820,350 Frw yishyuye kubera amakosa yakoze. Avuga ko indishyi asaba zingana na 2,030,652 Frw, zibazwe mu buryo bukurikira 2,820,350 𝐹𝑟𝑤 𝑥 18 𝑥 4 𝑎𝑛𝑠100=2,030,652 Frw. Asobanura ko inyungu asaba azishingira ku kuba sosiyete aburanira ari iy’ubucuruzi, kandi amafaranga yishyuye yakabaye iyacuruza. UKO URUKIKO RUBIBONA [37] Urukiko rurasanga nta nyungu Tuyigane Jean Paul agomba gutegekwa kwishyura kubera ko nta makosa yakoze nk’uko byasobanuwe haruguru. 3.Kumenya ishingiro ry’indishyi zisabwa muri uru rubanza [38] Me Mudahogora Angelique uburanira Radiant asaba Urukiko ko rwategeka Tuyigane Jean Paul kwishyura 2,000,000Frw y’ikurikiranarubanza na 3,000,000Frw y’igihembo cya Avoka.
## Page 12
UKO URUKIKO RUBIBONA [39] Urukiko rurasanga nta ndishyi Tuyigane Jean Paul agomba gutegekwa kwishyura kubera ko nta makosa yakoze nk’uko byasobanuwe haruguru. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [40] Rwemeje ko ikirego cyatanzwe na RADIANT Insurance Company Ltd kigamije gusubirishamo ku mpamvu z’akarengane urubanza RCA 00018/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 29/06/2023, nta shingiro gifite; [41] Rwemeje ko nta gihindutse ku rubanza RCA 00018/2022/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 29/06/2023; [42] Rwemeje ko nta mafaranga Tuyigane Jean Paul akwiye gusubiza RADIANT Insurance Company Ltd.