UWINGABIYE v EAR DIYOSEZE YA SHYIRA

# UWINGABIYE v EAR DIYOSEZE YA SHYIRA

- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2023-04-27 - Case/document no.: RSOCA 00014/2022/HC/MUS - Collection: High Court

## Text

## Page 1

UWINGABIYE v EAR DIYOSEZE YA SHYIRA [Rwanda URUKIKO RUKURU– RSOCA 00014/2022/HC/MUS – (Rutikanga, J. P.) 27 Mata 2023] Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’umurimo –Iseswa ry’amasezerano y’umurimo – Iseswa ry’amasezerano y’umurimo kubera impamvu z’ubukungu –Umukoresha ushaka gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe n’ingorane z’ubukungu agomba gukora urutonde rw’abakozi bagabanywa mu kigo, bagatondekwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo atunze ku buryo bwemewe n’amategeko, bikitabwaho uko bikurikirana kandi bikamenyeshwa Umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko. Amategeko agenga imanza z’umurimo – Amasezerano y’akazi – Iseswa ry’amasezerano y’umurimo – Iseswa ryose ry’amasezerano y’akazi rinyuranyije n’amategeko rishobora gutuma hatangwa indishyi z’akababaro. Incamake y’ikibazo: Uwingabiye yashyikirije Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze ikirego avuga ko yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, asaba kubihererwa indishyi ndetse akanasubizwa amafaranga yagabanyijwe ku mushahara we hatabayeho ubwumvikane n’inyungu zayo. Asaba no guhabwa amafaranga yakaswe ku mushahara we guhera muri Mutarama 2011 kugeza Gashyantare 2021 angana 1/10 cy’umushahara we n’inyungu zayo, guhabwa indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umurimo gihuje n’uko itegeko ribiteganya no kuzuza imisanzu ya RSSB igahuzwa n’umushahara we. EAR Diocèse ya Shyira ivuga ko Uwingabiye yagiranye amasezerano y’akazi na Sonrise School, ahabwa umushahara mbumbe ungana na 366.857frw, agatahana 254.500frw nk’uko bigaragara mu masezerano y’umurimo. Bigeze mu kwezi kwa Gashyantare 2018, umukoresha agira ikibazo cy’ubukungu, amenyesha umukozi ko amasezerano agomba guhinduka kuko inshingano zahindutse kandi n’ikigo ko gifite ikibazo cy’ubukungu, ibyo ko babyumvikanyeho nk’uko bigaragazwa n’inyandiko mvugo y’inama yakozwe ku wa 29/11/2017, kuva mu kwezi kwa Gashyantare/2018 kugeza mu kwezi kwa Werurwe/2021, ko Uwingabiye Monique yahembwaga umushahara ungana na 180,784fws nk’uko impande zombi zabyumvikanyeho, ko intandaro y’iseswa ry’amasezerano ari uko Uwingabiye yanze gusinya amasezerano ahuje n’inshingano nshya yari yahawe ndetse n’uko ubukungu bw’ikigo bwari buhagaze. Akomeza avuga ko kuba Uwingabiye avuga ko yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko ko nta shingiro bifite kuko imihango yose iteganywa mbere y’iseswa ry’amasezerano y’umurimo yarubahirijwe, ko ibyo avuga mu kirego cye nta shingiro bikwiye guhabwa. Incamake y’icyemezo: 1. Umukoresha ushaka gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe n’ingorane z’ubukungu agomba gukora urutonde rw’abakozi bagabanywa mu kigo, bagatondekwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo atunze ku buryo bwemewe n’amategeko, bikitabwaho uko bikurikirana kandi bikamenyeshwa Umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko. Kudakora urutonde rw’abagomba gusezererwa, ndetse inarushyikirije Umugenzuzi w’umurimo bifatwa nko kwirukana umukozi mu buryo budakurikije amategeko

## Page 2

2. Iseswa ryose ry’amasezerano y’akazi rinyuranyije n’amategeko rishobora gutuma hatangwa indishyi z’akababaro. Ubujurire bufite ishingiro kuri bimwe. Amategeko yashingiweho: Itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda, ingingo ya 3, 21, 30, 73 n’iya 74. Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo ya 111. Itegeko N° 13/2009 ryo kuwa 27/05/2009 rigenga umurimo mu Rwanda, ingingo ya 87 n’iya 89. Itegeko N° 15/2004 ryo kuwa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo, ingingo ya 3 n’iya 4. Imanza zifashishijwe: Musoni wa Ruhimba na BK, RSOCAA 0014/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuwa 18/01/2013. Urubanza I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Uwingabiye Monique yakoraga akazi k’uburezi mu kigo cy’amashuri cya Sonrise School kuva ku wa 12/01/2009 kugeza ku wa 04/03/2021, akaba yaragiye ashingwa imirimo itandukanye muri icyo kigo, yatangiye ari umwarimu bigeze ku wa 11/05/2016 aza gushingwa kuba “Director of boarding School and Discipline” kugeza ku wa 14/02/2017 ubwo yongeye kugirwa umwarimu. [2] Uwingabiye Monique avuga ko yahembwaga umushahara mbumbe ungana na 366.857frw, agatahana ibihumbi magana abiri mirongo itanu na bine n’amafaranga magana atanu (254.500frw) nkuko bigaragara mu masezerano y’umurimo. Avuga ko bigeze mu kwezi kwa Gashyantare 2018 kugeza muri Werurwe 2021 umushahara we waragabanyijwe, ugabanyukaho ibihumbi mirongo irindwi na bitatu magana arindiwi na cumi n’atandatu (73.716 Frw) asaba ko uwo mushahara we wagumaho uko wari usanzwe ko utagomba gukatwa bitewe no guhindurirwa inshingano, ko byamubereye intandaro yo kumutoteza biza kumuviramo no kumwirukana binyuranyije n’amategeko; [3] Uwingabiye Monique yagejeje ikibazo cy’iryo yirukanwa ritunguranye rinyuranyije n’amategeko n’ubundi burenganzira yavukijwe ku Mugenzuzi w’umurimo, nyuma yo gutumaho EAR-Diyoseze ya Shyira, umukoresha wa Uwingabiye, umugenzuzi w’umurimo yagerageje

## Page 3

kubumvikanisha birananirana maze abashyikiriza inyandiko yo ku wa 08/08/2021 igaragaza ko bananiranywe kumvikana. [4] Uwingabiye Monique yashyikirije Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze ikirego avuga ko yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko, asaba kubihererwa indishyi ndetse akanasubizwa amafaranga yagabanyijwe ku mushahara we hatabayeho ubwumvikane n’inyungu zayo. Asaba no guhabwa amafaranga yakaswe ku mushahara we guhera muri Mutarama 2011 kugeza Gashyantare 2021 angana 1/10 cy’umushahara we n’inyungu zayo, guhabwa indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umurimo gihuje n’uko itegeko ribiteganya no kuzuza imisanzu ya RSSB igahuzwa n’umushahara we. [5] EAR Diocèse ya Shyira ihagarariwe na Me Nyungura Joseph avuga ko ku wa 11/05/2016, Uwingabiye Monique yagiranye amasezerano y’akazi na Sonrise School, ahabwa umushahara mbumbe ungana na 366.857Frw, agatahana ibihumbi magana abiri mirongo itanu na bine n’amafaranga magana atanu (254.500frw) nk’uko bigaragara mu masezerano y’umurimo. Bigeze mu kwezi kwa Gashyantare 2018, umukoresha agira ikibazo cy’ubukungu, amenyesha umukozi ko amasezerano agomba guhinduka kuko inshingano zahindutse kandi n’ikigo ko gifite ikibazo cy’ubukungu, ibyo ko babyumvikanyeho nk’uko bigaragazwa n’inyandiko mvugo y’inama yakozwe ku wa 29/11/2017, kuva mu kwezi kwa Gashyantare/2018 kugeza mu kwezi kwa Werurwe/2021, ko Uwingabiye Monique yahembwaga umushahara ungana na 180,784fws nk’uko impande zombi zabyumvikanyeho, ko intandaro y’iseswa ry’amasezerano ari uko Uwingabiye Monique yanze gusinya amasezerano ahuje n’inshingano nshya yari yahawe ndetse n’uko ubukungu bw’ikigo bwari buhagaze. Akomeza avuga ko kuba Uwingabiye Monique avuga ko yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko ko nta shingiro bifite kuko imihango yose iteganywa mbere y’iseswa ry’amasezerano y’umurimo yarubahirijwe, ko ibyo avuga mu kirego cye nta shingiro bikwiye guhabwa. [6] Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze mu isesengura rwakoze, rwagaragaje ko Uwingabiye Monique avuga ko yirukanywe mu kazi ku buryo bunyuranyije n’amategeko ariko akaba nta bimenyetso yatanze bishyigikira icyo aburana,ko yagombaga gushyira muri dosiye ikimenyetso kigaragaza amasezerano y’akazi yasinyanye n’umukoresha, akagaragaza n’ibarwa y’umukoresha imusezerera mu kazi cyane ko igaragaza n’igihe yasezerewe, ibyo byatumye Urukiko rwemeza ko nta hantu rwahera rwemeza ko yirukanywe mu kazi mu buryo binyuranyije n’amategeko, bityo ko ibyo avuga ko yirukanywe binyuranyije n’amategeko nta shingiro byahawe n’indishyi asaba zishingiye kuri uko kwirukanywa nta shingiro zahawe. [7] Uwingabiye Monique ntiyishimiye iyo mikirize, ajuririra muri uru rukiko Rukuru Urugereko rwa Musanze avuga guhera ku mugenzuzi w’umurimo kugeza mu Rukiko Rwisumbuye , yagiye agaragaza ishingiro ry’ikibazo cye ndetse n’umukoresha we akemera ko ari umukozi we kuva mu mwaka wa 2009 ndetse akanemera ko icyo bapfuye ari uko yanze ko amasezerano avugururwa, ko ntaho Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rwari buhere ruvuga ko ayo masezerano atagaragajwe mu gihe inyandikomvugo zo ku mugenzuzi w’umurimo nazo zabigaragazaga nkuko n’ababuranyi bombi babyemeranywagaho. Ikindi avuga ko iyo atagaragaza amasezerano y’umurimo, ntabwo umwanditsi w’Urukiko aba yaranditse ikirego mu manza z’umurimo, asaba Urukiko Rukuru ko rwasuzuma ibimenyetso byose ababuranyi bagiyeho impaka mu iburanisha kandi byashyikirijwe Urukiko.

## Page 4

[8] EAR Diocèse ya Shyira ihagarariwe na Me Nyungura Joseph yiregura ku mpamvu z’ubujurire, avuga ko Urukiko rwajuririwe ruzabone ko impamvu z’ubujurire bwa Uwingabiye Monique nta shingiro zifite kubera impamvu zikurikira: - Kuba Uwingabiye Monique avuga ko yirukanywe mu buryo bunyuranyije n’amategeko kandi yaranze gusinya amasezerano avuguruye, ahubwo agasaba ko akomeza guhemberwa umurimo adakora ndetse utakiri no mu kigo yakoreraga, ko ari uburyo bwo kunaniza umukoresha we; - Kuba Uwingabiye Monique avuga ko yirukanwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko ariko akaba atagaragaza impamvu cyangwa ingingo z’amategeko zirengagijwe n’umukoresha we, ko ibyo avuga bidakwiye guhabwa ishingiro, kuko yasabwe gusinya amasezerano y’inshingano nshya yahawe yanga kuyasinya, ahubwo akomeza gusaba guhemberwa umwanya adakoramo; - Kuba Uwingabiye Monique avuga ko kuva mu kwezi kwa Gashyantare 2018 kugeza muri Werurwe 2021, umushahara we wagabanijweho ibihumbi mirongo irindwi na bitatu magana arindwi na cumi n’atandatu (73.716frw), agasaba ko uwo mushahara we wagumaho, kuko guhindurirwa inshingano bitanyuranyije n’amategeko. Urukiko ruzabone ko ibyo Uwingabiye Monique avuga nta shingiro bifite, kuko nta mushahara yakaswe, ahubwo yahawe umushahara mushya, ujyanye n’umurimo yakoraga n’ishingano ze, asaba urukiko kuzasuzuma niba inshingano yari afite ubwo hakorwaga amasezerano mu mwaka 2016, arizo yakomeje gukora; - Akomeza avuga ko kubera impamvu z’ubukungu bw’ikigo zatumye habaho restructuration, inshingano yari afite zirahinduka, mu nama yo ku wa 29/11/2017 yahuje umukoresha n’umukozi, bemeranyijwe ko Uwingabiye Monique akomeza inshingano zo kwigisha (mwarimu), kandi ko iyo nshingano ariyo akomeza guhemberwa, ko bitumvikana uburyo yemeye guhembwa uwo mushahara no gukora ako kazi kuva mu mwaka 2018 yagera mu mwaka wa 2021 akaba aribwo arega avuga ko asaba guhemberwa umurimo adakora. - Kuba Uwingabiye Monique avuga ko guhera 2011, EAR/Diyoseze ya Shyira yagiye ikura ku mushahara we icya cumi cy’umushahara we cya buri kwezi batabyumvikanyeho, bityo akaba akwiye kuyasubizwa hamwe n’inyungu zayo angana na miliyoni icyenda n’ibihumbi ijana na mirongo irindwi na bitatu n’amafaranga magana atandatu mirongo itatu n’ane (9.173.634Frw). Urukiko ruzabone ko ibyo Uwingabiye Monique avuga nta shingiro bifite kuko mu mazeserano y’umurimo yagiranye na EAR Shyira Diocese yo ku wa 11/05/2016 mu ngingo yayo ya 5.1 umukozi n’umukoresha bumvikanye ko umukozi azajya atanga icya cumi kivanwe ku mushahara we, kuba avuga ko batari babyumvikanyeho nta shingiro bifite. - Kuba Uwingabiye Monique avuga ko EAR Dioseze ya Shyira imaze kumwirukana itamuhaye icyemezo cy’imirimo yakoze ariko kitavuga ukuri, bityo akaba abisabira indishyi zihwanye n’umushahara we w’ukwezi angana na 414.000frw. Urukiko rwajuririwe ruzabone ko Uwingabiye Monique yahawe icyemezo cy’imirimo yakoze kandi agihabwa mu gihe yagisabiye, bikaba bitumvikana uburyo abisabira indishyi.

## Page 5

- Kuba Uwingabiye Monique avuga ko Urukiko Rwisumbuye rwirengagije amasezerano y’umurimo yari afitanye n’umukoresha we, ariko mu gusobanura ikirego cye akavuga ko ayo masezerano atayashyikirije Urukiko ngo kubera ko EAR Diyoseze ya Shyira yari yarayasubiranye, niba ubwe yiyemerera ko nta masezerano yahaye Urukiko kandi ariwe wagombaga kuyatanga, Urukiko nta kosa rwakoze mu rubanza yajuririye avuga kandi ko ikindi giteye urujijo ni ukumenya amasezerano aregera ayo ariyo, niba ari ayo mu meaka wa 2009, cyangwa niba ari ayo ku wa 11/05/2016, ko impamvu Uwingabiye Monique avuga ko Urukiko rwirengagije ibyo yavuze ni uko yabisobanuye mu buryo butumvikana kandi buteje urujijo, ko indishyi asaba ku rwego rw’ubujurire nta shingiro zifite kuko ariwe nyirabayazana w’uru rubanza,ko bidakwiriye ko yakwitwaza amakosa ye akayasabiraho indishyi. [9] Urukiko rubona ibibazo bikwiriye gusuzumwa muri uru rubanza ni ibi bikurikira: - Kumenya niba nta masezerano y’umurimo cyangwa se inyandiko isesa ayo masezerano Uwingabiye Monique yagaragaje muri uru rubanza. - Kumenya niba EAR Diyoseze ya Shyira yarirukanye Uwingabiye Monique mu buryo bunyuranyije n’amategeko n’indishyi yahabwa mu gihe bigaragaye ko yirukanywe binyuranyije n’amategeko. - Kumenya niba Uwingabiye Monique yasubizwa amafaranga yagabanyijwe ku mushahara we hatabayeho ubwumvikane n’inyungu zayo. - Kumenya niba Uwingabiye Monique yasubizwa amafaranga yakaswe ku mushahara we guhera muri Mutarama 2011 kugeza Gashyantare 2021 angana 1/10 cy’umushahara we n’inyungu zayo. - Kumenya niba Uwingabiye Monique yahabwa indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umurimo. - Kumenya niba Uwingabiye Monique yakuzurizwa imisanzu ya RSSB igahuzwa n’umushahara we. - Kumenya niba izindi ndishyi zisabwa muri uru rubanza zaba zifite ishingiro. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA 1. Kumenya niba nta masezerano y’umurimo cyangwa se inyandiko isesa amasezerano Uwingabiye Monique yagaragaje muri uru rubanza [10] Me Uwamahoro Nyiranzayino Christine wunganira Uwingabiye Monique avuga ko Uwingabiye Monique yatangiye akazi muri Sonrise School ku wa 12/01/2009 bikaba bigaragazwa n’imisanzu Sonrise School yamutangiye muri RSSB, amasezerano y’akazi bagiranye agitangira yaje kuvugururwa ku wa 11/05/2016 akaba ari nayo yirukanywe agifite, none Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze rwemeje ko ayo masezerano ntayo agaragaza ndetse ngo anagaragaze ko yasheshwe kandi na EAR Diyoseze ya Shyira idahakana ko yayikoreye kuva mu mwaka wa 2009 kuko yanabyemereye n’imbere y’umugenzuzi w’umurimo mu karere ka Musanze.

## Page 6

[11] Me Nyungura Joseph uburanira EAR Diyoseze ya Shyira asaba Uwingabiye Monique kugaragaza amasezerano y’umurimo ashingiraho arega, kuberako avuga amasezerano menshi ntibasobanukirwe ayo ashingiraho arega, ariko nawe akaba adahakana ko Uwingabiye Monique yari umukozi wa EAR Diyoseze ya Shyira akora mu kigo cy’amashuri cya Sonrise School kuva mu mwaka wa 2009. UKO URUKIKO RUBIBONA [12] Ingingo ya 3 y’itegeko ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo ivuga ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. Ingingo ya 4 y’iryo tegeko nayo ikavuga ko Urukiko ruca urubanza rwaregewe hakurikijwe ibimenyetso bihuje na kamere y’ikiburanwa. [13] Urukiko rwajuririwe rubona mu rubanza rwajuririwe umucamanza yaragaragaje ko Uwingabiye Monique nta masezerano y’akazi yagiranye na EAR Diyoseze ya Shyira yigeze agaragaza ndetse ngo anagaragaze inyandiko iyasesa. [14] Muri dosiye y’uru rubanza hagaragaramo amasezerano yo ku wa 11/05/2016 EAR Diyoseze ya Shyira nk’umukoresha yagiranye na Uwingabiye Monique nk’umukozi ushinzwe “Director of boarding School and Discipline” hagaragaramo kandi ibaruwa yo ku wa 04/03/2021, EAR Diyoseze ya Shyira yandikiye Uwingabiye Monique imumenyesha ko isheshe amasezerano y’umurimo bagiranye ku wa 11/05/2016, ikigaragara rero n’uko Urukiko rwisumbuye rwavuze ko ayo masezerano adahari kandi ahari na cyane ko EAR Diyoseze ya Shyira itigeze ihakana ko Uwingabiye Monique atayibereye umukozi kuva mu mwaka wa 2009, kuko binagaragazwa n’imisanzu yamutangiye mu kigo cya RSSB nayo igaragazwa muri iyi dosiye, bityo bikaba bigomba gukosorwa hakemezwa ko EAR Diyoseze ya Shyira yagiranye amasezerano y’umurimo na Uwingabiye Monique kuva mu mwaka wa 2009 kandi akaba yarasheshwe ku wa 04/03/2021 nk’uko inyandiko ziri muri iyi dosiye zibigaragaza. 2. Kumenya niba EAR Diyoseze ya Shyira yarirukanye Uwingabiye Monique mu buryo bunyuranyije n’amategeko n’indishyi yahabwa mu gihe bigaragaye ko yirukanywe binyuranyije n’amategeko. [15] Me Uwamahoro Nyiranzayino Christine wunganira Uwingabiye Monique avuga ko EAR Diyoseze ya Shyira yasheshe amasezerano y’umurimo yari yaragiranye na Uwingabiye Monique mu buryo bunyuranyije n’amategeko, kuko ku wa 29/01/2021 umukoresha wa Uwingabiye Monique yagiye ku mugenzuzi w’umurimo mu karere ka Musanze ngo abafashe kubumvikanisha , umugenzuzi w’umurimo abasaba ko babiganiraho umukozi agababwa andi masezerano ari ku minsi wa gatanu ariko aho kumuha amasezerano ahubwo kuwa mbere w’icyumweru gikurikiyeho yahise ahabwa integuza isesa amasezerano y’akazi, amasezerano aseswa ku wa 04/03/2021 mu buryo budakurikije amategeko agasaba ko byasuzumwa akabihererwa indishyi. [16] Me Nyungura Joseph uburanira EAR Diyoseze ya Shyira avuga ko Uwingabiye Monique atirukanywe binyuranyije n’amategeko kuko amasezerano y’umurimo bari baragiranye yasheshwe kubera impamvu z’ubukungu kandi umukoresha yarabimusobanuriye, ikindi umwanya yakoragamo wari wavanywe kuri “organigramme” y’ikigo, kandi bagiranye ibiganiro byerekeranye nicyo kibazo, ibyavuye mu biganiro byatumye akomeza gukora nk’umwarimu kandi nawe yemeye gukora akazi

## Page 7

k’ubwarimu akabuhemberwa bigeze ku wa 19/01/2021 umukoresha amusaba gusinya amasezerano mashya ahuye n’akazi akora yanga kuyasinya akaba ariyo mpamvu umukoresha yagiye k’umugenzuzi w’umurimo kugirango abe yamufasha kumwumvisha gusinya andi masezerano y’umurimo mashya ahuye n’akazi akora, ko yahawe amasezerano yanga kuyasinya, ko atigeze yirukanywa binyuranyije n’amategeko, kuko yasezerewe kubera impamvu z’ubukungu bw’ikigo ndetse umwanya yakoragamo ukaba wari wakuweho. UKO URUKIKO RUBIBONA [17] Ingingo ya 21 y’itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko Umukoresha, nyuma yo kubigaragariza abahagarariye abakozi mu kigo, ashobora gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe no guhuza imirimo isa, kuvanaho cyangwa kuvugurura imikorere y’ikigo kubera impamvu z’ubukungu cyangwa guhindura ikoranabuhanga ryakoreshwaga hagamijwe kugira ngo ikigo kirusheho guhigana kandi akabimenyesha mu nyandiko umugenzuzi w’umurimo ubifitiye ububasha. Iyo umukoresha asezereye umukozi umwe cyangwa benshi kubera impamvu zivugwa mu gika cya 3 cy’iyi ngingo (impamvu z’ubukungu), ashyira ku rutonde abakozi bateganywa gusezererwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abantu bemewe n’amategeko buri mukozi atunze. [18] Ibikubiye muri iyi ngingo byumvikanisha ko umukoresha ushaka gusezerera umukozi umwe cyangwa benshi bitewe n’ingorane z’ubukungu agomba gukora urutonde rw’abakozi bagabanywa mu kigo, bagatondekwa hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo atunze ku buryo bwemewe n’amategeko, bikitabwaho uko bikurikirana kandi bikamenyeshwa Umugenzuzi w’umurimo mu nyandiko. [19] Urukiko rusanga nta rutonde rw’abakozi EAR Diyoseze ya Shyira yakoze hakurikijwe ubushobozi ku murimo, amashuri, uburambe muri icyo kigo n’umubare w’abo umukozi usezererwa atunze nk’uko biteganywa n’amategeko ngo byitabweho uko bikurikirana hanyuma ngo rushyikirizwe umugenzuzi w’umurimo ubifitiye ububasha. [20] Ibimaze kuvugwa mu gika kibanziriza iki, bishimangirwa n’Urubanza RSOCAA 0014/12/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga kuwa 18/01/2013 hagati ya Musoni wa Ruhimba na BK, ku rupapuro rwa 7, mu gika cyarwo cya 28, aho Urukiko rwasobanuye ko mu gihe Umukoresha agiye gusezerera umwe cyangwa benshi mu bakozi be hashingiwe ku mpamvu z’ubukungu, afite inshingano zo gukora urutonde rw’abagomba gusezererwa kandi agakurikiza gahunda yatanzwe n’itegeko. [21] Muri urwo rubanza, Urukiko rwashimangiye ko urwo rutonde rugomba kumenyeshwa Umugenzuzi w’umurimo ndetse ko kurumumenyesha mbere yo gusezerera abakozi atari umuhango gusa, ahubwo ari ukugira ngo asuzume neza niba abakozi bari kuri urwo rutonde aribo bakwiye gusezererwa kandi ko rwakozwe mu buryo bwubahirije amategeko. [22] Urukiko rusanga Kuba EAR Diyosezi ya Shyira ivuga ko yirukanye Uwingabiye Monique kubera impamvu z’ubukungu ariko ntikore Urutonde ruteganywa n’itegeko ngo irushyikirije umugenzuzi w’umurimo, ni ikigaragaza ko yishe ibiteganywa n’amategeko, kuko gushikiriza Umugenzuzi w’umurimo urutonde mbere yo gusesezerera abakozi bituma nta mukozi urengana kuko hasezererwa koko ugomba gusezererwa nta marangamutima y’umukoresha.

## Page 8

[23] Urukiko rusanga rero kuba EAR Diyosezi ya Shyira itarakoze urutonde rw’abagomba gusezererwa kubera impamvu y’ubukungu cyangwa se kuvaho k’umwanya runaka ngo irushyikiri umugenzuzi w’umurimo, bigaragaza ko itakurikije ibiteganywa n’itegeko, byumvikanisha ko yirukanye Uwingabiye Monique mu buryo bunyuranyije n’amategeko nk’uko n’ingingo ya 3 y’Itegeko rigenga umurimo mu Rwanda ryavuzwe haruguru riteganya ko kwirukana umukozi nta mpamvu ari ugusesa amasezerano y’umurimo bikozwe n’umukoresha nta mpamvu ifite ishingiro cyangwa hadakurikijwe uburyo bwateganyijwe n’amategeko (toute rupture du contrat de travail à l’initiative de l’employeur sans motif légitime ou sans respect des procédures établies par la loi), bigaragara rero ko na Uwingabiye Monique yirukanywe binyuranyije n’amategeko kuko mu kumwirukana ntabwo EAR Diyosezi ya Shyira yakurikije ibyo amategeko ateganya. [24] Ingingo ya 30 y’itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya ko iseswa ry’amasezerano y’umurimo rinyuranyije n’amategeko rituma hatangwa indishyi. Indishyi zihabwa umukozi wirukanywe binyuranyije n’amategeko ntizishobora kujya munsi y’umushahara w’amezi atatu (3), ariko kandi ntizishobora kurenza umushahara ahabwa w’amezi atandatu (6). Icyakora, iyo umukozi afite uburambe ku kazi burenze imyaka icumi (10) ku mukoresha umwe, indishyi ntizishobora kurenga umushahara ahabwa w’amezi icyenda (9). [25] Urukiko rubona EAR Diyosezi ya Shyira amasezerano yasheshe nayo ku wa 11/05/2016 aya masezerano akaba ariyo yashyiraga Uwingabiye Monique kubuyobozi bw’ikigo, ariko bigaragara ko ku wa 14/2/2017 yavanywe kubuyobozi bw’ikigo kandi nawe arabyemera ahembwa umushahara w’umwarimu ungana na 288,994frw, uyu akaba ariwo ugomba gushingirwaho mu kumubarira indishyi akwiriye, kuko umwanya w’ubuyobozi ntabwo ariwo yasabiye akazi, akazi yasabye akinjira mu kazi ni ubwarimu, kuba rero yarahawe promotion nyuma akaza kongera kuyivanywaho, ntibikwiriye ko yahabwa indishyi hashingiwe kuri iyo promotion na cyane ko nawe yayivanyweho akomeza gukora nk’umwarimu kandi akomeza guhembwa mu gihe kigeze ku myaka igera kuri ine (4), kandi bikaba bigaragara ko yakoreye icyo kigo kuva ku wa 12/02/2009 kugeza 04/03/2021 bigaragara ko icyo kigo cy’amashuri yagikoreye mu gihe kigeze ku myaka 12, bivuze ko indishyi zo kwirukanywa binyuranyije n’amategeko zagera kumushahara we inshuro icyenda (9), bityo indishyi akwiriye zikaba zingana na 288,994frwx9=2,600,946frw akaba arizo ndishyi zigomba kugenerwa Uwingabiye Monique kubera kwirukanywa binyuranyije n’amategeko. 3. Kumenya niba Uwingabiye Monique yasubizwa amafaranga yagabanyijwe ku mushahara we hatabayeho umbumvikane n’inyungu ziyashingiyeho [26] Me Nyiranzayino Christine wunganira Uwingabiye Monique asaba ko yasubizwa amafaranga yagabanyutse ku mushahara yahembwaga ungana na 366,857frw waje kugabanyukaho 73,716frw ko yayasubizwa agahabwa n’inyungu ziyakomokaho. [27] Me Nyungura Joseph uburanira EAR Diyosezi ya Shyira avuga ko umushahara we wakaswe abizi neza kuko yahemberwaga umwanya w’umwarimu kuva mu mwaka wa 2018 ahembwa 181,778frw kuvuga ko yakaswe ntabwo aribyo kuko yahembewe akazi yakoraga, ko bitari bushoboke guhemberwa umurimo adakora. UKO URUKIKO RUBIBONA

## Page 9

[28] Ingingo ya 3 y’itegeko ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo ivuga ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. Ingingo ya 4 y’iryo tegeko nayo ikavuga ko Urukiko ruca urubanza rwaregewe hakurikijwe ibimenyetso bihuje na kamere y’ikiburanwa. [29] Urukiko rukaba rusangakuba Uwingabiye Monique yaravanywe ku mwanya yariho w’ubuyobozi bw’ikigo agashyirwa ku mwanya yarasanganwe w’umbwarimu, ntabwo bikwiriye ko yasaba umushahara w’umwanya w’umuyobozi kandi atakiriwe, kuba yarakuwe kubuyobozi agahemberwa umwana yarashyizweho w’umwarimu kandi nawe akabyemera kuko bigaragara ko yahembewe uwo mwanya w’ubwarimu mu gihe kigeze ku myaka ine, ntabwo amafaranga asaba ayakwiriye kuko atahemberwa umwanya atakoragamo, bityo ayamafaranga asaba ko yasubizwa n’inyungu zayo bigaragara ko ubwo busabe nta shingiro bufite. 4. Kumenya niba Uwingabiye Monique yasubizwa amafaranga yakaswe ku mushahara we guhera muri Mutarama 2011 kugeza Gashyantare 2021 angana 1/10 cy’umushahara we n’inyungu zayo [30] Uwingabiye Monique n’umwunganizi we bavuga ko yasubizwa amafaranga yakwatwaga angana na kimwe cya cumi cy’umushahara we, yabaga agenewe urusengero rwa EAR/ Diyoseze ya Shyira kuko batigeze bayumvikanaho, akagaragaza ko yakaswe kuva mu kwezi kwa 01/2011 kugeza ku kwezi kwa 02/2021 igihe kigeze ku myaka icumi (10). [31] Me Nyungura avuga ko icyo kimwe cya cumi avuga yakiyemereye ko azajya agikatwa, ko bidakwiriye ko yakisubiraho agasaba kugisubizwa. UKO URUKIKO RUBIBONA [32] Ingingo ya 73 y’Itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya Umukoresha ntashobora gufatira umushahara w’umukozi, keretse mu bihe biteganywa n’iri tegeko. Uretse amafaranga ategetswe agomba gukatwa n’andi ashobora gukurwaho hakurikijwe ibyavuzwe mu masezerano y’umurimo, umukoresha afatira umushahara w’umukozi iyo bishingiye ku gushyira mu bikorwa umwanzuro w’urukiko cyangwa iyo umukozi ayatanze ku bushake bwe. [33] Ibikubiye muri iyo ngingo bihuye n’ibyateganywaga mu ngingo ya 87 y’Itegeko ry’umurimo rya 2009 ryavanyweho muri 2018 yateganyaga ko uretse amafaranga ategetswe agomba gukatwa n'andi ashobora gukurwaho hakurikijwe ibyavuzwe mu masezerano rusange y'abakozi n'abakoresha cyangwa mu masezerano y’akazi, nta yandi mafaranga afatwa ku mushahara w'umukozi, keretse hakoreshejwe igwatiratambama cyangwa atanzwe ku bushake. Iyo atanzwe ku bushake bikorerwa imbere ya Perezida w’urukiko rubifitiye ububasha cyangwa imbere y'umugenzuzi w’umurimo mu karere, kandi bikaba byanditswe. [34] Uburanira EAR/ Diyoseze ya Shyira avuga ko 1/10 Uwingabiye Monique yacyemeye ko kizanjya gikurwa ku mushahara we buri kwezi ariko nyamara bigaragara ko ibikubiye muri iyo ngingo ya 87 bitubahirijwe kuko ayo masezerano atigeze akorerwa imbere w’umugenzuzi w’umurimo cyangwa ngo akorerwe imbare ya Perezida w’Urukiko rubifitiye ububasha, ibi byumvikanisha rero ko ayo mafranga yayakaswe binyuranyije n’amategeko, akaba agomba kuyasubizwa.

## Page 10

[35] Urukiko rusanga EAR Shyira Diocese igomba gusubiza Uwingabiye Monique amafaranga y’ituro ry’ikicumi abazwe hashingiwe kuri 28,287Frw kuva mu kwezi kwa 01/2011 kugeza 05/2016 igihe cy’imyaka itanu(5) n’amezi ane, amezi yose hamwe akaba 64 bihwanye n’amafaranga 28,287x 64 =1,810,368frw hakiyongeraho kuva ku wa 6/2016 kugeza ku wa 2/2017 harimo igihe cy’amezi icyenda(9) ari umuyobozi w’ikigo, kuko muri icyo gihe yari umuyobozi umushahara warazamutse ku kwezi yakatwaga 36,685x= 330,170frw, hakiyongeraho kuva kuwa 3/2016 kugeza kuwa 02/2021 harimo igihe gihwanye n’amezi 59x28,287Frw = 1,668,900frw igiteranyo cya yose kingana na 3,809,438frw. [36] Ingingo ya 74 y’Itegeko No 66/2018 ryo kuwa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda iteganya Umukozi abona inyungu ibazwe ku mubare w’ikigereranyo rusange ku nguzanyo y’igihe gito gishyirwaho na Banki Nkuru y’u Rwanda ku mafaranga yakuwe ku mushahara we ku buryo bunyuranyije n’ibiteganywa n’iri tegeko. Inyungu zivugwa mu gika cya mbere cy’iyi ngingo zibarwa guhera ku munsi umukozi aba yarayahembeweho. [37] Ku bijyanye n’inyungu z’ikicumi cyakatswe, Urukiko rusanga nk’uko Uwingabiye Monique abisaba agomba guhabwa inyungu z’ikicumi yagiye akatwa nk’uko byanateganywaga n’ingingo ya 89 mu itegeko ry’umurimo ryo muri 20091 ariko ntibarirwe kuri 18% nk’uko abivuga ahubwo hagashingirwa ku nyungu ya 8% ku mwaka itangwa na Banki Nkuru y’Igihugu uyu munsi, kuko EAR n’ubwo yakase ayo mafaranga ntabwo yayacuruzaga nka Banki zisanzwe z’ubucuruzi. Ikindi n’uko inyungu zigomba kubarwa guhera 01/2011 kugera mu kwezi kwa 02/2021. [38] Urukiko rukaba rusanga Uwingabiye Monique agomba guhabwa inyungu zayo mafaranga yakaswe mu gihe kigezemyaka icumi (10) angana na 28,287Frw x amezi 123xinyungu ya 8% =278,344frw hiyonyereho 36,685x9x8%=26,413 igiteranyo cy’inyungu zose hamwe kingana na 304,757frw hiyongereyereho 3,809,438frw yose hamwe akangana na 4,114,195frw. 5. Kumenya niba Uwingabiye Monique yahabwa indishyi z’uko atahawe icyemezo cy’umurimo [39] Me Nyiranzayino na Uwingabiye bavuga ko bahabwa indishyi zikomoka ku kuba atarahawe icyemezo cy’umurimo gihuye n’imirimo yakoreye EAR Diyoseze ya Shyira. [40] Me Nyungura Joseph abyisobanuraho avuga ko icyemezo yagihawe ko binagaragazwa n’icyemezo gisesa amasezerano y’umurimo cyo ku wa 04/3/2021 kuko byose yabiherewe igihe kimwe, kandi kuba icyo yahawe cyaragaragayemo amakosa kigakosorwa aragihambwa ko ntaho yahera avuga ko atagihawe. UKO URUKIKO RUBIBONA 1 Iyi ngingo ya 89 Itegeko ry’umurimo ryo muri 2009 yateganyaga ko Amafaranga yakuwe ku mushahara w’umukozi ku buryo bunyuranyije n'ibimaze kuvugwa mu ngingo z’iri tegeko zibanziriza iyi, umukozi ayabonaho urwunguko rubazwe ku mubare w’ikigereranyo rusange gishyirwaho na Banki Nkuru y’Igihugu. Inyungu zibarwa guhera umunsi aba yarayahembeweho. Umukozi afite uburenganzira bwo kwishyuza kugeza igihe cy’ubuzime bw’umushahara, icyo gihe gitangira kubarwa iyo amasezerano asheshwe.

## Page 11

[41] Ingingo ya 3 y’Itegeko ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo ivuga ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. Ingingo ya 4 y’iryo tegeko nayo ikavuga ko Urukiko ruca urubanza rwaregewe hakurikijwe ibimenyetso bihuje na kamere y’ikiburanwa. [42] Ingingo ya 34 y’Itegeko ry’umurimo ryavuzwe iteganya ko Iyo amasezerano y’umurimo arangiye, umukoresha aha umukozi ibyo amugomba hamwe n’icyemezo cyemeza ko yamukoreye. Icyo cyemezo, kigaragaza gusa itariki yatangiriyeho akazi, itariki akazi karangiriyeho, akazi yakoraga cyangwa ubwoko bw’imyanya y’imirimo yakozeho. Umukoresha wanze gutanga mu minsi cumi n’itanu (15) icyemezo cy’imirimo yakozwe kandi umukozi yagisabye mu nyandiko, cyangwa ntashyiremo kimwe mu bisabwa nk’uko bigaragazwa mu gika cya mbere cy’iyi ngingo, agomba kwishyura indishyi zingana n’ukwezi kumwe (1) k’umushahara uwo mukozi yahembwaga. [43] Urukiko rusanga kuba Uwingabiye Monique nawe ubwe yiyemerera ko icyangombwa yakibonye, gusa ko kitari gihuye n’imirimo yakoze, kuba yaragihawe agasanga kidahuye n’imirimo yakoze, yagombaga gusaba ko gikosorwa umukoresha yakwanga kugikosora akaba ariho abisabira indishyi kuba rero iryo kosa ryarakosowe agahabwa igihuye n’imirimo yakoze, ntakwiriye kuvuga ko ntacyangombwa cy’imirimo yahawe ngo abishingireho abisabire indishyi, Urukiko rukaba rubona izi ndishyi zisabwa nta shingiro zifite. 6. Kumenya niba Uwingabiye Monique yakuzurizwa imisanzu ya RSSB igahuzwa n’umushahara we [44] Uwingabiye Monique n’umwunganizi we basaba ko EAR yakwishyura imisanzu ya RSSB ihuye n’umushahara yahembwaga ungana na 366,857frw kuko ayo yakaswe yayakaswe binyuranyije n’amategeko. [45] Me Nyungura Joseph avuga ko atayihabwa kuko yahawe ihwanye n’umwanya yakoreragamo w’umwarimu. UKO URUKIKO RUBIBONA [46] Ingingo ya 3 y’Itegeko N° 15/2004 ryo kuwa 12/06/2004 ryerekeye ibimenyetso mu manza n’itangwa ryabyo iteganya ko buri muburanyi agomba kugaragaza ukuri kw’ibyo aburana. [47] Urukiko rusanga nk’uko rwabigaragaje ntabwo Uwingabiye Monique yagombaga guhemberwa umwanya w’ishingano yahawe atagikora, kuba umusanzu yahawe uhuye n’akazi yakoraga k’ubwarimu, indishyi asaba zidahuye n’umurimo atakoraga ntabwo azikwiriye akaba ariyo mpamvu izi ndishyi asaba nta shingiro zifite. 7. Kumenya niba izindi ndishyi zisabwa muri uru rubanza zaba zifite ishingiro [48] Uwingabiye Monique asaba ko yagenerwa indishyi z’akababaro n’ikurikiranarubanza zingana na (700.000frw) kubera umukoresha we akomeje kumusiragiza mu manza nta mpamvu n’igihembo cy’avoka ku bujurire no ku rwego rubanza. [49] Me Nyungura Joseph uburanira EAR/Diyosezi ya Shyira avuga ko indishyi Uwingabiye Monique asaba nta shingiro zifite kuko ariwe nyirabayazana w’urubanza nk’uko byasobanuwe mu

## Page 12

bika bibanziriza iki, bikaba bitumvikana uburyo yakwitwaza amakosa ye, hanyuma akayasabira indishyi asaba ko EAR yagenerwa indishyi zingana na 5,000,000 n’igihembo cy’avoka kingana na 1,000,000frw. UKO URUKIKO RUBIBONA [50] Ingingo ya 111 y’Itegeko No 22/2018 ryo ku wa 29/04/2018 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, iteganya ko ikirego cy’amafaranga y’ikurikiranarubanza ni ikirego gishamikira ku kirego cy’iremezo kigamije kwishyuza ibyakoreshejwe mu rubanza. [51] Urukiko rubona kuba EAR Diyoseze ya Shyira yarirukanye Uwingabiye Monique mu buryo bunyuranyije n’amategeko ikamushora mu manza, ni ngombwa ko imugenera indishyi z’akababaro n’ikurikiranarubanza ringana na 500,000frw hiyongereyeho ingwate y’igarama mu nkiko zose ringana na 60,000frw n’igihembo cy’avoka ku rwego rubanza no kurwego rw’ubujurire kingana na 750,000frw, hakiyongeraho izindi ndishyi zagaragajwe mu bika bibanziriza iki zose zikangana na miliyoni umunani n’ibihumbi makumyabiri na bitanu n’amafaranga ijana na mirongo ine na rimwe(8,025,141frw). III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [52] Rwemeje ko ubujurire bwatanzwe na Uwingabiye Monique bufite ishingiro kuri bimwe. [53] Rwemeje ko EAR Diyoseze ya Shyira yirukanye Uwingabiye Monique mu buryo bunyuranyije n’amategeko. [54] Rwemeje ko urubanza RSOC00013/2022/TGI/MUS rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Musanze kuwa 13/10/2021 ruhinduwe. [55] Rutegetse EAR Diyoseze ya Shyira kwishyura Uwingabiye Monique indishyi zingana na miliyoni umunani n’ibihumbi makumyabiri na bitanu n’amafaranga ijana na mirongo ine na rimwe(8,025,141frw). [56] Rutegetse ko ingwate y’amagama yatanzwe ihwana n’ibyakozwe kuri uru rubanza.