S v Twaza (265/84) [1984] ZASCA 147 (28 November 1984)

Saaknommer: 265/84WHN

MICHAEL TWAZA Appellant

en

DIESTAAT Respondent

JOUBERT, AR.

IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA

APPÉLAFDELING

In die saak tussen:

MICHAEL TWAZA Appellant

DIE STAAT Respondent

CORAM: JOUBERT, CILLIÉ, BOTHA, VAN HEERDEN ARR.

et GALGUT Wn. AR.

Verhoor: 23 November 1984

Gelewer: 28 November 1984

UITSPRAAK

/Die ............

2

Die appellant, 'n jong Swartman, is as

beskuldigde 7 saam met ses Kleurlingmans in die Kaap

die Goeie Hoop Provinsiale Afdeling voor 'n hof be=

staande uit WILLIAMSON R. en twee assessore aangekla

van twee moorde. Die eerste aanklag is dat hulle

op Saterdag 28 Augustus 1982 die oorledene Willem Jacobs

op die plaas Tierstel, Rawsonville in die distrik

Worcester, vermoor het. Die tweede aanklag is dat

hulle op dieselfde datum die oorledene Jan Davids op

die plaas Groot Eiland, Rawsonville in die distrik

Worcester, vermoor het. Die twee oorledenes is twee

baie jong Kleurlingmans. Aanklagte 3 en 4 het nie

op die appellant betrekking nie. Al die beskuldigdes

/het .........3het op die twee aanklagte van moord onskuldig gepleit.

Hulle is verhoor. Al die beskuldigdes is op beide

aanklagte van moord skuldig bevind, aan moord sonder

versagtende omstandighede en gevolglik is die verpligte

doodvonnis ten opsigte van beide aanklagte opgelê.

Die verhoorregter het die appellant se aansoek om

verlof om te appelleer teen die doodvonnisse afgewys.

Met die nodige verlof kom die appellant tans in hoër

beroep na hierdie Hof teen die opgelegde doodvonnisse.

Dit was gemene saak dat al die beskuldigdes

lede van 'n bende bekend as die Cape Town Scorpions is

terwyl die twee oorledenes lede van die Born Free Kids -

bende was. Hierdie twee bendes was vyandig gesind

/teenoor ............4teenoor mekaar. Van tyd tot tyd baklei hul lede

met mekaar. Saterdagmiddag 28 Augustus 1982 het

daar op die plaas Tierstel 'n botsing plaasgevind tussen

lede van hierdie twee bendes wat mekaar gej.aag het.

Sommige van die beskuldigdes en die twee oorledenes was

daarby betrokke. Daardie aand is die oorledene

Willem Jacobs op die plaas Tierstel vermoor. Volgens

die mediese getuienis was die oorsaak van dood hoof=

beserings wat hy opgedoen het. Daarna is die oorle=

dene Jan Davids op die aangrensende plaas Groot Eiland

in die aanwesigheid van sy houvrou Theresa Pietersen

in 'n kamer aangeval deur beskuldígdes 1, 2 en 3 terwyl

die elektriese lig gebrand het. Beskuldigde 1 het 'n

/kierie ........4akierie gehad terwyl beskuldigde 2 'n graaf en be=

skuldigde 3 'n skaapskêr gehad het. Daar het ook

ander aanvallers die vertrek binneCgekom maar Theresa

Pietersen het hulle nie geken nie. Die oorledene

het na buite gevlug. Sy lyk is later daardie nag in

die veld gevind. Volgens die mediese getuienis was

die oorsaak van dood hoofbeserings wat hy opgedoen het

Die grondslag van die appellant se verweer

was 'n alibi. Hy het getuig dat hy die betrokke aand

gedans het, dat hy die ander beskuldigdes nie ken nie

en dat hy geen kennis dra van die twee moorde nie.

Die enigste wyse hoe die Staat die appellant

met die pleging van die twee moorde verbind het, was

/deur ...........5deur middel van 'n pleitverduideliking. Op 14 September

1982 het al die beskuldigdes voor 'n landdros verskyn om

in terme van artikel 119 van die Strafproseswet 51 van

1977 ( "die Wet" ) te pleit op twee hoofklagtes van

moord ten aansien van die oorledenes Willem Jacobs en

Jan Davids asook twee alternatiewe klagtes van strafbare

manslag. Die appellant het onskuldig gepleit op die

twee hoofklagtes en hom op sy swygreg beroep. Op die

twee alternatiewe klagtes van strafbare manslag het die

appellant skuldig gepleit. Ingevolge artikel 121(1)

van die Wet het die landdros die appellant toe in terme

van artikel 112(1)(b) ondervra met behulp van 'n tolk

aangesien die appellant Xhosa gepraat het. Volgens

/Bewysstuk ........

6

Bewysstuk "L" het die ondervraging soos volg geskied:"Ten opsigte van besk. 7:

V. Verstaan jy die twee alt. aanklagtes

teen jou ?A. Ja.

V. Erken jy die bewerings daarin vervat ?A. Ja. Ek was saam met die ander toe ons

na Willem Jacobs gaan. Hy het weggehard-loop. Ons vang hom toe en begin homaanrand. Ek het hom met 'n kierie tweekeer geslaan by sy maag. Die ander hethom met ander wapens aangerand.

V. Het jy ook vir Jan Davids aangerand ?

A. Ja. Toe ons klaar is met Willem Jacobs,toe gaan ons na Jan Davids se huis. Hyhet weggehardloop en ons het hom gevang.Ons het hom ook begin aanrand. Ek hethom met 'n mes gesteek, een keer in syarm. Die ander het hom ook aangerand.

V. Was dit vir jou nodig om enige van hierdietwee persone aan te rand ?

A. Nee. Hulle het ons vroeër gejaag. Onskom toe bymekaar en gaan na hulle. Onshet wapens saamgeneem.

/V. ...

7

V. Erken jy dat die twee persone dood is

as gevolg van die aanrandings ?A. Ja.

V. Het jy besef dat jy verkeerd doen.A. Ja, ek het geweet ons doen verkeerd. "

Die verhoorhof het op 26 Augustus 1983 bevinddat al die beskuldigdes leuenaars was, dat die beskuldig=des die betrokke aand opgetree het soos "a war partyor assassination squad which was out to hunt down thetwo victims", dat hulle met 'n gemeeskaplike doel assulks opgetree het, dat hulle die twee vermelde oorlede=nes met dolus directus gedood het en dat hulle almal

skuldig was aan die twee moorde vermeld in aanklagte 1

se verslaeen 2. Daar is toe besluit om proefbeamptes se verslae te bekom

ten aansien van beskuldigdes 1,2, 4 en 7 wat redelik

/ jonk ...........

8

jonk was ten tyde van die pleging van die twee moorde.

Ek mag hier meld dat die klagstaat voor die verhoorhof

geen vermelding van die beskuldigdes se ouderdomme

gemaak het nie. Die klagstaat wat egter gebruik is

vir doeleindes van die pleitverrigtinge voor die land=

dros het die appellant se ouderdom as 19 jaar vermeld

(Band 4 bl.456). Ten tyde van die verhoor in die

verhoorhof het die appellant in sy hoofgetuienis beweer

dat hy 21 jaar oud is (Band 3 bl. 376). Op 'n vraag

van 'n assessorlid wanneer hy 21 jaar oud geword het,

het die appellant geantwoord: "Desember verlede jaar",

d.w.s. Desember 1982. Die ondervraging het verder

soos volg verloop:

/"Desember ........

9

Desember, watter dag in Desember ? - - - Die

21ste.

Toe was hy 21, dit wil sê hy is in

1961 gebore ? - - - Ek is in 1959 gebore.

In 1959 gebore op die 21ste Desember ? - - - Ja."Ten einde die proefbeampteverslae te bekom, is dieverhoor na 18 Oktober 1983 uitgestel.Op 1 Desember 1983 is die verhoor hervat indie verhoorhof. 'n Proefbeampteverslag (Bewysstuk "W")ten aansien van die appellant is ingehandig. In dieproefbeampteverslag word die geboortedatum van dieappellant o.a. as 21.10.1967 aangegee. Daar was geengeboortesertifikaat voorhande om dit te staaf nie.Die aanklaer wou hierdie geboortedatum nie aanvaar nie.Op versoek van die aanklaer (Mnr Gerber) en die

/appellant

10

appellant se advokaat (Mnr McKenzie) het die verhoor=

regter 'n bevel uitgereik dat die appellant deur 'n

distriksgeneësheer ondersoek moes word. (Band 4 bl

397 ) . Die verhoorhof het toe die tweede fase van

die verhoor met betrekking tot die aangeleentheid van

versagtende omstandighede voortgesit. Die verhoor=

regter het dit op 'n stadium onderbreek om te verneem

wanneer die distriksgeneesheer die appellant sou

ondersoek. Hy het daarop gewys dat dit 'n deeglike

en versigtige ondersoek moes wees. Hierop het die

aanklaer gevra of die distriksgeneesheer X-straalplate

moes neem. Die antwoord van die verhoorregter was

daarop soos volg:

/„Wel

11

"Wel as hy dit nodig ag moet hy dit doen,

maar sê vir hom dit is belangrik, hy moetbaie versigtig wees. Ek sal verdaag tothalf-twaalf toe."

Kort na die verdaging het die aanklaer die volgendeaankondiging gemaak:

"U Edele, Dr Coetzee het reeds beskuldigde

no 7 ondersoek en na sy mening is dit nienodig om X-straalplate te neem nie. Hy isnou reeds in staat om te kan getuig oor syouderdom."

Die aanklaer het toe die distriksgeneesheer, dr Coetzee,geroep om te getuig. Die distriksgeneesheer het getuigdat dit uit sy ondersoek blyk dat al vier verstandtandevan die appellant ten volle geruptuur het d.w.s. bokantdie tandvleis ten volle uitgekom het. Die vier verstand=tande ruptuur nie gelyk nie. Dit neem 'n paar maande

/voordat ...

12

voordat hulle ten volle geruptuur het. Volgens hom

begin verstandtande gewoonlik te ruptuur vanaf die

ouderdom van 1H jaar en ouer. Onder kruisondervraging

het hy toegegee dat die laaste ruptuur van verstand=

tande soms op 30, 40 jarige leeftyd kan plaasvind of

selfs glad nie. Hy het die ouderdom van die appellant

volgens verstandtande wat reeds geruptuur het asook

volgens díe ontwikkeling van sy genitalieë, sy hare en

sy algemene voorkoms op plus-minus 19, 20 jaar geskat

Op 'n vraag van die verhoorregter het hy gesê dat die

appellant nie ouer as 20 jaar is nie. Op vrae van

die verhoorregter oor X-straalplate het hy soos volg

getuig:

"Sal

13

„Sal X-straalplate nie help eintlik nie ? - - -Edelagbare, X-straalplate, daar is geenSuid-Afrikaanse standaarde wat jy volgensdie X-straalplate kan gaan nie, alleenAmerikaanse standaarde. 'n Mens kan X-straleneem van die polsgewrig om die (onduidelik)van die langbene of die handbene se vormingte bestudeer, maar ek dink in hierdie gevalvolgens die tande is dit nie nodig nie,maar 'n mens kan dit doen om

U sien geen voordeel daarin nie ? - - - Ek siengeen noodsaaklikheid dat dit gedoen moet wordnie. "

Die hele strekking van die distriksgeneesheerse getuienis dui daarop dat hy geroep was om te getuigwat na sy skatting die ouderdom van die appellant wastoe hy hom die oggend van 1 Desember 1983 ondersoek het.Dit blyk nie dat hy daarvan bewus was dat die verhoor-

hof se taak was om die appellant se ouderdom op 28

/Augustus

14

Augustus 1982 te bepaal nie en. in besonder of die

appellant toe onder of bo 18 jarige leeftyd was. Dit

verklaar na my mening waarom hy ten aansien van die

verkryging van X-straalplate getuig het ,"maar ek dink

nie in hierdie geval volgens die tande is dit nodig

nie". Dit is waarom hy geen noodsaaklikheid gesien

het om X-straalplate van die appellant te verkry nie.

Dit is baie jammer dat die verhoorregter deur die stel

van 'n vraag sy getuienis oor die verkrygíng van X-straal=

plate onderbreek het.

Die verhoorhof het vir 'n onverklaarbare rede besluit am die .

appellant te roep ani oor sy ouderdom te getuig. Die appellant

het sy ouers in die Transkei agtergelaat ora in die

/Kaap ........

15

Kaap as arbeider te kom werk. Hy kon nie enige ligop sy ouderdom werp nie. Tydens die ondervragingvan die appellant deur die verhoorregter is dievolgende aan hom gestel:

"En jy het so baie leuens in hierdie saakvertel, jy weet dit self ? - - - Dit onthouek nie u Edele. Dit onthou ek nie."

Dit was nie alleen uiters ongewens nie maar ook volkome

misplaas om op daardie stadium van die verrigtinge die

appellant te verwyt dat hy 'n leuenaar is. Want op

daardie stadium van die verrigtinge het die verhoorhof

nog nie eens 'n spesifieke bevinding gemaak of die

appellant onder 18 jarige leeftyd was of reeds 18

jarige leeftyd bereik het toe die twee moorde op

/28 Augustus ........

16

28 Augustus 1982 gepleeg is nie. Indien die appellant

toe onder 18 jarige leeftyd was, sou die verhoorhof 'n

statutêre diskresie hê ingevolge artikel 277 {2) van

die Wet om 'n ander vonnis as die doodstraf op te lê

Die appellant sou ter strafversagting kon getuig.

indien die appellant toe 18 jaar oud was, sou die

vraag ten aansien van versagtende omstandighede

ontstaan en sou die appellant ten opsigte daarvan

kon getuig. Blykbaar het die verhoorregter nie

hiermee rekening gehou toe hy die appellant verwyt

het dat hy 'n leuenaar is nie.

Dit was eers op 2 Desember 1983 in sy uit=

spraak oor versagtende omstandighede dat die

/verhoorregter ........

17

verhoorregter self 'n skatting van die appellant seouderdom gemaak het nadat hy na die getuienis van diedistriksgeneesheer verwys het:

„I have looked at the accused very carefully,and he is certainly a strapping, well builtyoung man. He seems to me very much more ayoung man than a big and well developed boy.It is of course extremely difficult to assessage with any degree of accuracy and it is truethat some people develop sooner than others,I have considered all the information laidbefore me and have myself tried my best toassess the accused's age. He is by no meansa boy and I arn sure that he is at least 20 yearsof age. By virtue of the powers conferredupon me by Section 337 of the Criminal ProcedureAct No 51 of 1977, I estimate the accused'sage at this point of time to be 20 years.This means that at the time of the crimeshe was 18 years and 9 months."

/Die ..........

18Die verhoorregter het artikel 337 van dieWet aangewend om op 2 Desember 1983 die ouderdom vandie appellant op 20 jaar te skat. Hierdie artikel kanin elk geval alleen aangewend word wanneer daar geenof onvoldoende getuienis omtrent ouderdom beskikbaaris. In die onderhawige geval het die verhooregternie die distriksgeneesheer se getuienis oor die ouder=

dom as onvoldoende bevind nie. Die verhoorregter

kon net sowel die distriksgeneesheer se minimum van 19

jaar geneem het in welke geval die appellant 17 jaaren 9 maande oud sou gewees het ten tyde van die plegingvan die twee moorde. In die onderhawige geval is dit

duidelik dat die appellant 'n grensgeval is en waar

/sy

19

sy lewe by skuldigbevinding aan die twee moorde op die

spel is, was dit regtens die plig van die verhoorhof

om by afwesigheid van 'n geboortesertifikaat of ander

bevredigende getuienis oor sy ouderdom laasgenoemde

noukeurig vas te stel aan die hand van 'n behoorlike

mediese ondersoek wat uit 'n kombinasie van die verstand=

tande-toets sowel as die X-straleplate-toets bestaan

Sien S v. Ngoma [1984] ZASCA 59; 1984 (3) SA 666 (A) op bl. 672 F-G

Die verhoorhof het egter versuim om die X-straalplate-

toets te laat toepas en dit het derhalwe onreëlmatig

opgetree. Dit volg dat die oplegging van die twee

doodvonnisse tersyde gestel moet word.

/Die .............

20

Die vraag wat nou ontstaan, is of die saak na

die verhoorhof terugverwys moet word om die appellant

se ouderdom vas te stel en dan opnuut vonnis op te lê.

In die onderhawige geval is die probleem dat daar

nou reeds bykans 'n jaar verloop het sedert 2 Desember

1983. Teen die tyd wanneer die saak voor die verhoor=

hof gedurende 1985 kan dien, bestaan die moontlikheid

dat dit dan futiel mag wees om die verstandtande-toets

en die X-straalplate-toets aan te wend - veral in die

lig van die waarskynlikheid dat die appellant dan nie

meer 'n adolessent is nie. Met inagneming van al

hierdie oorwegings kom dit vir my in die omstandighede van

hierdie geval gerade voor om nie die saak na die

/verhoorhof ......

21

verhoorhof terug te verwys nie sodat hierdie Hof

die saak moet benader op die basis dat die appellant

ten tyde van die pleging van die twee moorde onder

18 jarige leeftyd was. Hierdie Hof moet derhalwe

die statutêre diskresie uitoefen om die doodvonnisse

of ander vonnisse optelê. Al die relevante feite

is voor hierdie Hof vir die uitoefening van die statu=

têre diskresie sowel as vir strafoplegging. Mnr

Gerber het namens die Staat tereg, na my mening,

toegegee dat indien hierdie Hof die oplegging van die

twee doodvonnisse tersyde stel weens die onreëlmatig=

heid van die verhoorhof by die vasstelling van die

appellant se ouderdom die saak nie na die verhoorhof

/terugverwys .......

22

terugverwys moet word nie maar dat hierdie Hof dit self

moet afhandel op die basis dat die appellant onder

18 jarige leeftyd was ten tyde van die pleging van die

twee moorde.

In die onderhawige geval het 'n mens te doen

met twee afskuwelike en grusame moorde waarby twee

mededingende jeugbendes betrokke was. Die motief was

wraakneming deur die beskuldigdes as n groep van 'n

bende. Daar is egter geen getuienis dat die appellant

se aandeel in die aanrandings op die twee oorledenes

fisies meer was as wat hy in sy pleitverduideliking

vermeld het nie. Sodanige aandeel het 'n sekondêre

rol gespeel wat geensins bygedra het tot die oorsaak

/van .........

23

van die dood van die twee oorledenes nie. Ditis ook 'n aanduiding dat die appellant nie uít inherenteboosheid opgetree het nie. Die appellant was niealleen 'n jeugdige nie maar hy was ook die jongste onderdie beskuldigdes. Daar is geen getuienis dat hy 'n leidende rol onder hulle gespeel het nie. Hy is 'nongesofistikeerde plaasarbeider. Daar is geengetuienis of hy 'n skoolopleiding gehad het nie. Hyhet een vorige veroordeling vir die besit van 4 gramdagga waarvoor hy op 21 Julie 1982 7 houe met 'n ligterottang opgelê is. Die appellant is vir rehabilitasievatbaar. Daar moet ook rekening gehou word met diebelange van die gemeenskap en die wenslikheid om

bendebedrywighede te bekamp of te ontmoedig.

/In ....

24

In die lig van al hierdie omstandighede is ek van mening

dat die doodvonnisse nie opgelê behoort te word nie en

dat 12 jaar gevangenisstraf op beide aanklagte 1 en 2

saamgeneem vir doeleindes van vonnis - soos hierdie

Hof bevoeg is om te doen - 'n gepaste vonnis is.

Die appèl word gehandhaaf, die aan die appellant

opgelegde twee doodvonnisse word tersyde gestel en

vervang met 12 jaar gevangenisstraf - beide aanklagte

1 en 2 saamgeneem vir doeleindes van vonnis

C. P. JOUBERT AR.CILLIÉ, AR. )BOTHA, AR. )

Stem saam.VAN HEERDEN, AR. )

GALGUT, Wn. AR. )