KYAMAZIMA v. RDB N’ABANDI
- Citation
- RADA 0003/13/CS
- Status
- Administrative
- Jurisdiction
- Rwanda
- Court
- Supreme Court
- Decision
- 3 June 2016
- Posture
- Administrative Appeal / Supreme Court Judgment
- Case number
- RADA 0003/13/CS
- Language
- Kinyarwanda
More details
- Court
- Supreme Court
- Decision
- 3 June 2016
- Posture
- Administrative Appeal / Supreme Court Judgment
- Case number
- RADA 0003/13/CS
- Language
- Kinyarwanda
On this page
Professional case brief
Research organized from the available case record
01
Holding and result
The Supreme Court held that the High Court lacked jurisdiction because the dispute arose from the execution of a commercial loan agreement with a foreclosure clause, not from an administrative act. The Registrar General's decision was not an administrative decision but a procedural act under the mortgage law. The matter had already been finally decided in prior litigation, so the appeal had no merit. The appellant was ordered to pay attorney fees and costs, but not damages to the respondents.
Court disposition
Appeal dismissed for lack of merit.
Orders
- No change to the High Court's decision in RAD 0214/11/HC/KIG of 14/12/2012.
- Kyamazima Françoise to pay Me RUTEMBESA Phocas 800,000 Frw as attorney fees.
- Kyamazima Françoise to pay BK Ltd 800,000 Frw as attorney fees.
- Kyamazima Françoise to pay court costs of 100,000 Frw.
02
Material facts
Parties
Kyamazima Françoise
Appellant Counsel: Me NKUBA Milton; Me MUSORE GAKUNZI Valéry; Me KAYIGIRE FrançoisBK Ltd (Banki ya Kigali Ltd)
Respondent Counsel: Me RUSANGANWA Jean-BoscoMe RUTEMBESA Phocas
Respondent Counsel: Me BUZAYIRE AngèleUmwanditsi Mukuru (Registraire Général)
Respondent Counsel: Me SANGANO YvesRDB
RespondentMUREKATETE Jacqueline
Third Party (not Joined)Amounts and remedies
- Loan Amount: RWF 80,000,000
- Attorney Fees Awarded to Me RUTEMBESA Phocas: RWF 800,000
- Attorney Fees Awarded to BK Ltd: RWF 800,000
- Court Costs: RWF 100,000
03
Procedural history
Posture
Administrative Appeal / Supreme Court Judgment
04
Questions and positions
Legal issues
- 01
Whether the auction of 21/10/2011 should be annulled for illegality
- 02
Whether the High Court had jurisdiction over the claim
- 03
Whether the Registrar General had authority to order the auction
- 04
Whether the appellant is entitled to restoration and damages
- 05
Whether respondents are entitled to costs and attorney fees
Party arguments
- Applicant
- Kyamazima argued the Registrar General lacked authority to order the auction, that the High Court had jurisdiction to annul the decision, and that the applicable law was the 1922 mortgage law, not the 2009 law. She sought annulment of the auction, restoration of her rights, and damages.
- Respondent
- Respondents argued the applicable law was the 2009 mortgage law as amended, that the Registrar General's act was a procedural act not an administrative decision, that the High Court lacked jurisdiction, and that the matter was commercial, not administrative. They requested costs and attorney fees.
05
Court’s reasoning
Legal principles
- 01
Law No. 10/2009 of 14/5/2009 on mortgages, as amended; Organic Law No. 51/2008, Article 93
Jurisdiction over disputes arising from execution of loan agreements with foreclosure clauses lies with commercial courts, not administrative courts.
- 02
Civil Procedure principles
A party cannot relitigate a matter already decided with finality (res judicata).
- 03
Law No. 21/2012, Article 162
Attorney fees and costs are awarded at the court's discretion and only if justified.
06
Ratio, limits and disposition
Ratio decidendi
The Supreme Court held that the High Court lacked jurisdiction because the dispute arose from the execution of a commercial loan agreement with a foreclosure clause, not from an administrative act. The Registrar General's decision was not an administrative decision but a procedural act under the mortgage law. The matter had already been finally decided in prior litigation, so the appeal had no merit. The appellant was ordered to pay attorney fees and costs, but not damages to the respondents.
Obiter and limits
- The right to appeal is fundamental, so costs for exercising this right are not generally awarded against appellants unless abuse is shown.
- Attorney fees must be reasonable and are subject to judicial discretion.
Court disposition
Appeal dismissed for lack of merit.
- No change to the High Court's decision in RAD 0214/11/HC/KIG of 14/12/2012.
- Kyamazima Françoise to pay Me RUTEMBESA Phocas 800,000 Frw as attorney fees.
- Kyamazima Françoise to pay BK Ltd 800,000 Frw as attorney fees.
- Kyamazima Françoise to pay court costs of 100,000 Frw.
Source and reliance status
Supreme Court · 3 June 2016
This page organises the available record for research. Confirm quotations, current status, and subsequent treatment against the official source before relying on the case.
Judgment reading view
Judgment text
The complete available source text.
Supreme Court
Administrative· 3 June 2016
KYAMAZIMA v. RDB N’ABANDI
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2016-06-03 - Case/document no.: RADA 0003/13/CS - Collection: Supreme Court
Text
Page 1
KYAMAZIMA V. RDB N’ABANDI [Rwanda URUKIKO RW’IKIRENGA – N° RADA 0003/13/CS (Hatangimbabazi, P.J., Karimunda na Gakwaya, J.) 3 kamena 2016] Amategeko agenga imiburanishirize y’imanza z’ubutegetsi – Ubujurire – Kugarura icyemezo cy’urukiko cyabaye ndakuka mu rubanza rundi – Umuburanyi abura mpamvu, n’inyungu ku ikirego igihe agararuye icyemezo cy’urukiko cyabaye ndakuka mu rundi rubanza kandi atarabashije ku kijuririra. Amategeko agenga ububasha bw’inkiko – Gutesha agaciro cyamunara yakozwe – Itegeko rigena imiterere n’ububasha bw’inkiko ntiryakoreshwa mu kirego cyo gutesha agaciro cyamunara yakozwe mu gihe uwayikoresheje atari Umuyobozi kandi ibyo yakoze bikaba bitari mu rwego rw’ibyemezo bifatwa n’abayobozi ikindi kandi si ikirego cyerekeranye n’uburyozwe bushingiye ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa andi masezerano, imyitwarire y’Ubutegetsi cyangwa imirimo rusange kuko cyamunara idakorwa n’Ubutegetsi – Itegeko Ngenga n 51/2008 ᵒ ryo ku wa 9/9/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Inkiko, ingingo ya 93. Amategeko y’ubutegetsi – Urukiko ruregerwa igihe habaye impaka zishingiye ku kurangiza amasezerano y’inguzanyo ateganya cyamunara – Ikirego cyose kirebana n’ impaka zishingiye ku irangiza ry’amasezerano y’inguzanyo ateganya cyamunara mu gihe yakozwe n’uwashinzwe gucunga ingwate, kigomba gusuzumwa n’Inkiko ziburanisha imanza z’ubucuruzi kuko amasezerano
y’ubugwate ateganya cyamunara akomoka ku mwenda w’ubucuruzi Incamake y’ikibazo: kuwa 14 /04/2008 Kyamazima yahawe inguzanyo na Banki ya Kigali (BK) maze nawe ayiha ingwate y’inzu iherereye mu karere ka Nyagatare hanyuma bumvikana ko naramuka ananiwe kwishyura uwo mwenda iyo ngwate izatezwa cyamunara nta rubanza rubayeho. Kyamazima yananiwe kwishyura uwo mwenda maze BK Ltd isaba umwanditsi mukuru kuyiha uburenganzira bwo kugurisha iyo ngwate mu cyamunara, Umwanditsi mukuru yatanze icyemezo RDB/3/RG/0376/07/11 cyo kuyigurisha maze Me Rutembesa ashingwa gucunga iyo ngwate. Kyamazima yaregeye urukiko rwisumbuye anagobokesha ku gahato Me Rutembesa, akaba yarasabaga ko cyamunara yari iteganyijwe gukorwa yahagarara, maze urukiko nti rwakira ikirego cye; byatumye ajuririra Urukiko Rukuru, urugereko rwa Rwamagana narwo rwemeza ko icyemezo RDB/3/RG/0376/07/11 umwanditsi mukuru yahaye BK Ltd kigomba gushyirwa mu bikorwa kuko cyubahirije amategeko. Kyamazima yatanze ikindi kirego mu Rukiko Rukuru arega Umwanditsi mukuru, Me Rutembesa, BK Ltd asaba kuvanaho cyamunara yakoreshejwe kubera ko itubahirije amategeko, anasaba gusubizwa uburenganzira bwe ndetse no guhabwa indishyi z’igihombo yatejwe niyo cyamunara; urukiko rwemeje kutakira ikirego ngo rugisuzume. Kyamazima yajuririye urukiko rw’ikirenga avuga ko Urukiko Rukuru rwirengagije ibiteganywa n’itegeko rigena imiterere n’ububasha bw’inkiko kuko riha urwo Rukiko bwo kuvanaho ibyemezo byafashwe mu buryo budakurikije amategeko n’ubwo kuburanisha ibirego bishingiye ku buryozwe bukomoka ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa amasezerano; nanone kandi rwirengagije ibiteganywa n’itegeko ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa
Page 2
n’ibiteganywa n’amasezerano y’inguzanyo yabaye hagati ya Kyamazima na BK Ltd ikindi kandi rwivuguruje igihe rwemeza ko ikirego cye kuri BK Ltd, Me Rutembesa na Murekatete kitari mu bubasha bwarwo. Iburanisha rigitangira uhagarariye Kyamazima yasabye kugobokesha Murekatete maze mu rubanza rubanziriza urundi rwemeza ko Murekatete atagomba kugoboka muri uru rubanza. Mu rubanza mu mizi uhagarariye RDB yireguye avuga ko icyemezo cy’urukiko rukuru gifite ishingiro kuko nta bubasha rwari rufite bwo guca urubanza, kubera ko uru rubanza rukomoka ku iyubahirizwa ry’amasezerano y’ubucuruzi abantu bagirana n’ibigo by’imari bityo impaka zigomba gukemurwa n’urukiko rw’ubucuruzi ko kandi ububasha bw’umwanditsi mukuru budashobora icyemezo cy’ubutegetsi kugira ngo kiregerwe Inkiko ziburanisha imanza z’ubutegetsi, ahubwo ko ari “acte de procédure” iteganyijwe mu Itegeko ndetse ko itegeko ryo ku wa 15/5/1922 ryateganyaga “vente par voie parée” hamwe n’Iteka ry’Umwami (Arrêté- Royal) ryo ku wa 21/11/1925, atari byo byashingirwaho muri uru rubanza kuko ingwate yatanzwe byaravanweho, ko ahubwo hagomba gukoreshwa Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa. Me Rutembesa avuga ko ubu bujururire nta shingiro bufite kuko kyamazima ntacyo yerekana anenga ku icyemezo cy’umuyobozi mukuru ndetse ko bitanagarukwaho mu uru rubanza kuko icyo cyememezo cyabaye ndakukuka mu
Rukiko rukuru kukigarura rero byaba ari ugatanga ikirego gishya mu rwego rw’ubujurire. Uhagarariye BK Ltd avuga ko asanga icyemezo cy’umwanditsi mukuru nta nenge gifite kikaba gikwiye gushyirwa mu bikorwa ikindi kandi nawe asanga amategeko akwiye gukurikizwa muri uru rubanza ari Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa nk’uko ryahinduwe kandi rikuzuzwa n’Itegeko nº 13/2010 ryo ku wa 07/05/2013 hamwe n’Amabwiriza nº 03/2010 yo ku wa 16/11/2010 y’Umwandisti Mukuru (Registraire Général) agenga ibyerekeranye no gukodesha kugurisha muri cyamunara no kwegukana ingwate, aho gukurikiza amateka yavanyweho. Me Rutembesa na BK Ltd basoza basaba urukiko ko bagenerwa amafaranga yo gushorwa mu manza ndetse nay’igihembo cy’Avoka. Incamake y’icyemezo: 1. Kuba kyamazima atarajuririye icyemezo cy’urukiko rukuru cyemezaga ko icyemezo RDB/3/RG/0376/07/11 cyubahirije amategeko ku buryo kigomba gushyirwa mu bikorwa, bityo rero nta mpamvu, n’inyungu afite zo kukigarura igihe hemejwe ko cyubahirije amategeko.
2. Itegeko rigena imiterere n’ububasha bw’inkiko ntiryakoreshwa mu kirego cyo gutesha agaciro cyamunara yakozwe mu gihe uwayikoresheje atari Umuyobozi kandi ibyo yakoze bikaba bitari mu rwego rw’ibyemezo bifatwa n’abayobozi ikindi kandi si ikirego cyerekeranye n’uburyozwe bushingiye ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa andi masezerano, imyitwarire y’Ubutegetsi cyangwa imirimo rusange kuko cyamunara idakorwa n’Ubutegetsi.
3. Ikirego cyose kirebana n’ impaka zishingiye ku irangiza ry’amasezerano y’inguzanyo ateganya cyamunara mu gihe yakozwe n’uwashinzwe gucunga ingwate, kigomba gusuzumwa n’Inkiko ziburanisha imanza z’ubucuruzi kuko amasezerano y’ubugwate ateganya cyamunara akomoka ku mwenda w’ubucuruzi.
Page 3
4. Umuburanyi afite uburenganzira bwo kujuririra urubanza atishimiye imikirize yarwo bityo Kyamazima akaba adakwiye gutanga indishyi zijyanye no gushora mu manza Me Rutembesa na BK Ltd.
5. Amafaranga y’igihembo cy’avoka agenwa mu bushishozi bw’urukiko igihe ayasabwe ari ikirenga. Ubujurire nta shingiro bufite. Amagarama y’urubanza aherereye ku uwajuriye. Amategeko yashingiweho: Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, ingingo ᵒ ya 24, 26 na 28. Itegeko Ngenga n 51/2008 ryo ku wa 9/9/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha ᵒ by’Inkiko, ingingo ya 93. Itegeko n 13/2010 ryo ku wa 7/5/2010 rihindura kandi ryuzuza Itegeko n 10/2009 ryo ku wa ᵒ ᵒ 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, ingingo 4. Itegeko ryo kuwa 30/07/1888 rigenga amasezerano cyangwa imirimo nshinganwa, ingingo ya 258. Itegeko n° 21/2012 ryo ku wa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi, ingingo162. Nta manza zifashishijwe Urubanza IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku wa 14/04/2008, KYAMAZIMA Françoise yahawe na Banki ya Kigali Ltd (BK Ltd) inguzanyo ingana na 80.000.000 Frw, nawe ayiha ingwate igizwe n’inzu ye iri mu kibanza nº 2007 kiri mu Kagari ka Nyagatare, Umurenge wa Nyagatare, mu Ntara y’Iburasirazuba. Mu masezerano y’inguzanyo hateganyijwe ko mu gihe KYAMAZIMA Françoise ananiwe kwishyura uwo mwenda, iyo nzu izagurishwa mu buryo bwa “vente par voie parée” nk’uko biteganywa n’ingingo ya 16 y’Itegeko ryo ku wa 15/5/1922 ryerekeye ubugwate ku bintu bitimukanwa hamwe n’Iteka ry’Umwami
(Arrêté-Royal) ryo ku wa 21/11/1925 ryerekeye amategeko agenga ubugwate ku bitimukanwa- cyamunara iteganywa n’amasezerano. [2] Ku wa 23/03/2010, KYAMAZIMA Françoise yandikishije iyo ngwate mu biro by’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) kugira ngo igire agaciro. [3] KYAMAZIMA Françoise yananiwe kwishyura uwo mwenda yahawe, bituma BK Ltd isaba Registraire Général uburenganzira bwo kugurisha iyo ngwate. Registraire Général yahaye
Page 4
BK Ltd icyemezo RDB/3/RG/0376/07/11 cyo ku wa 12/07/2011 kugira ngo iyo ngwate igurishwe muri cyamunara, maze Me RUTEMBESA Phocas ashingwa gucunga iyo ngwate. [4] Nyuma yaho, KYAMAZIMA Françoise yareze “d’office” mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyarugenge, anagobokesha ku gahato Me RUTEMBESA Phocas washinzwe gucunga ingwate mu Rukiko Rwisumbuye rwa Nyagatare, asaba ko cyamunara iteganyijwe ku wa 12/8/2011 yahagarikwa. Urwo Rukiko rwaciye urubanza n RC 0068/011/TGI/NYG ku wa 19/8/2011 ᵒ rwemeza kutakira ikirego cya KYAMAZIMA Françoise. [5] KYAMAZIMA Françoise ntiyishimiye imikirize y’urwo rubanza, ajuririra mu Rukiko Rukuru, Urugereko rwa Rwamagana. Ku wa 9/9/2011, urwo Rukiko rwaciye urubanza n RCA ᵒ 0053/11/HC/RWG, rwemeza ko icyemezo RDB/3/RG/0376/07/11 cyo ku wa 12/7/2011, Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) yahaye BK Ltd kugira ngo ingwate yatanzwe na KYAMAZIMA Françoise igurishwe, kigomba gushyirwa mu bikorwa kuko cyubahirije amategeko. [6] Nyuma yaho, KYAMAZIMA Françoise yatanze ikindi kirego mu Rukiko Rukuru, arega Umuwanditsi Mukuru (Registraire Général), Me RUTEMBESA Phocas na BK Ltd, asaba kuvanaho cyamunara yakozwe ku wa 21/10/2011, kubera ko itubahirije amategeko, anasaba gusubizwa uburenganzira bwe no guhabwa indishyi zinyuranye z’igihombo yatejwe n’iyo cyamunara. [7] Urwo Rukiko rwaciye urubanza RAD 0011/12/HC/KIG ku wa 14/12/2012, rwemeza kutakira ngo rusuzume
ikirego cyatanzwe na KYAMAZIMA Françoise kuko arega Umwanditsi Mukuru nta mpamvu, ko kandi ikirego yatanze ku bandi kitari mu bubasha bw’Urukiko Rukuru ruburanisha imanza z’ubutegetsi. [8] KYAMAZIMA Françoise ntiyishimiye imikirize y’urwo rubanza, ajuririra mu Rukiko rw’Ikirenga, avuga ko Urukiko Rukuru rwirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 93,1º na 3ᵒ y’Itegeko Ngenga n 51/2008 ryo ku wa 9/9/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha ᵒ by’Inkiko iha urwo Rukiko ububasha bwo kuvanaho ibyemezo byafashwe mu buryo budakurikije amategeko n’ubwo kuburanisha ibirego bishingiye ku buryozwe bukomoka ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa amasezerano. Avuga kandi ko Urukiko Rukuru rwirengagije ibiteganywa n’ingingo ya 4, igice cya 2 y’Itegeko nº 13/10 ryo ku wa 07/5/2010 rihindura kandi ryuzuza Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa n’ibiteganywa n’amasezerano y’inguzanyo yabaye hagati ya KYAMAZIMA Françoise na BK Ltd ndetse ko rwivuguruje, rwemeza ko ikirego cye kuri BK Ltd, Me RUTEMBESA Phocas na MUREKATETE kitari mu bubasha bwarwo. [9] Iburanisha mu ruhame ryabaye ku wa 17/11/2015, KYAMAZIMA Françoise ahagarariwe na Me NKUBA Milton, BK Ltd ihagarariwe na Me RUSANGANWA Jean-Bosco, Umwanditsi Mukuru (Registraire général) ahagarariwe na Me SANGANO Yves naho Me RUTEMBESA Phocas ahagarariwe na Me BUZAYIRE Angèle. Iburanisha rigitangira, Me NKUBA Milton yasabye uru Rukiko kubanza guhatira kugobokesha MUREKATETE muri uru rubanza.
Page 5
[10] Ku wa 8/1/2016, uru Rukiko rwaciye urubanza rubanziriza urundi, rwemeza ko MUREKATETE Jacqueline atagomba guhatirwa kugoboka muri uru rubanza mu rwego rw’ubujurire, runemeza ko iburanisha mu mizi ry’urwo rubanza rizakomeza ku wa 16/2/2016. [11] Ku wa 16/2/2016, Urukiko ntirwashoboye kuburanisha uru rubanza kuko KYAMAZIMA Françoise atari afite avoka, uwo yari afite mbere yari yamusubije dosiye ye. Urubanza rwarasubitswe, rwimurirwa ku wa 12/4/2016 kugira ngo ashobore kubona undi avoka. [12] Iburanisha mu ruhame ryabaye ku wa 12/4/2016, KYAMAZIMA Françoise ahagarariwe na Me MUSORE GAKUNZI Valéry na Me KAYIGIRE François, Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) ahagarariwe na Me SANGANO Yves, naho BK Ltd ihagarariwe na Me RUSANGANWA Jean-Bosco, akaba yunganira na Me RUTEMBESA Phocas. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA Kumenya niba cyamunara yo ku wa 21/10/2011 yavanwaho kuko yakozwe mu buryo budakurikije amategeko [13] KYAMAZIMA Françoise avuga ko yajuriye asaba Urukiko gutesha agaciro icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) cyatanze uburenganzira bwo kugurisha umutungo we wari i Nyagatare, asaba kandi ko hasuzumwa igihe amasezerano yagiranye na BK Ltd yatangiriye, igihe yarangiriye, n’amategeko yayagengaga. [14] Me MUSORE GAKUNZI Valéry avuga ko uru rubanza rwari mu bubasha bw’Urukiko Rukuru hashingiwe ku ngingo ya 93, igika cya mbere, agace ka mbere
y’Itegeko Ngenga nᵒ 58/2008 ryo ku wa 9/9/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Inkiko, iteganya ko Urukiko Rukuru rufite ububasha bwo kuvanaho ibyemezo byafashwe mu buryo budakurikije amategeko. Avuga kandi ko rwari mu bubasha bw’urwo Rukiko hashingiwe ku ngingo ya 93, igika cya mbere, agace ka gatatu y’iryo Tegeko-Ngenga, iteganya ko urwo Rukiko rufite ububasha bwo kuburanisha ibirego bishingiye ku buryozwe bushingiye ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa amasezerano. Asobanura ko uburyozwe bw’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) bushingiye ku kuba yarahaye BK Ltd uburenganzira bwo kugurisha ingwate KYAMAZIMA Françoise yari yaratanze, cyamunara ikaba yari ishingiye kuri icyo cyemezo cye kuko iyo kitahaba iba itarakozwe, bityo akaba asanga Me RUTEMBESA Phocas yaragurishije inzu agendeye ku cyemezo kitariho kuko ubundi hagombaga kubaho icyemezo (ordonnance) cy’Urukiko. [15] Me MUSORE GAKUNZI Valéry avuga kandi ko ingingo ya 4, igika cya kabiri y’Itegeko nº 13/10 ryo ku wa 07/5/2010 rihindura kandi ryuzuza Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, iteganya ko « Amasezerano yose y’ubugwate yakozwe mbere y’uko iri tegeko ritangira gukurikizwa akomeza kugira agaciro kayo kugeza igihe arangiriye ». Asobanura ko amasezerano y’inguzanyo yabaye hagati ya KYAMAZIMA Françoise na BK Ltd yateganyaga ko mu gihe KYAMAZIMA Françoise atishyuye inguzanyo yahawe, ingwate yari yatanze izagurishwa hakoreshejwe “vente par voie parée” nk’uko biteganywa n’ingingo ya 16 y’Itegeko ryo ku wa 15/5/1922 hamwe n’Iteka ry’Umwami (Arrêté- Royal) ryo ku wa 21/11/1925 zahaga Urukiko rwa Mbere rw’Iremezo ububasha bwo gufata icyemezo cyo kugurisha ingwate muri cyamunara, bityo akaba asanga nta bubasha Umwanditsi
Page 6
Mukuru (Registraire Général) yari afite bwo gutanga icyemezo giteza ingwate ye cyamunara, ahubwo ko ubwo bubasha bufitwe n’Urukiko hashingiwe kuri ayo mategeko. [16] Me MUSORE GAKUNZI Valéry avuga ko ikindi kimenyetso kigaragaza ko hagombaga gufatwa icyemezo cy’Urukiko giteza cyamunara, aho kuba icyemezo cya Registraire Général, ari uko ingingo ya 24 y’Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, iteganya ko mu gihe habaye impaka ku bijyanye n’itambamira iryo ari ryo ryose ku bijyanye n’ikorwa ry’amasezerano y’ubugwate n’igurishwa ry’ingwate, ubifitemo inyungu wese yitabaza Inkiko zibifitiye ububasha. Asobanura ko mbere ya cyamunara na nyuma yacyo, KYAMAZIMA Françoise yari yagaragarije Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) ko cyamunara iriho ikorwa mu buryo butubahirije amategeko, ariko ntiyabiha agaciro, ahubwo ahitamo guha uwatsindiye cyamunara ibyangombwa bimwegurira burundu umutungo we wagurishijwe, Urukiko rwaregewe rutarabifataho umwanzuro. [17] Me SANGANO Yves avuga ko, ashingiye ku ngingo ya 12 y’Itegeko nᵒ 06/2012/OL ryo ku wa 14/09/2012 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Inkiko z’Ubucuruzi, asanga icyemezo nᵒ RAD 0011/12/HC/KIG cy’Urukiko Rukuru, gifite ishingiro kuko nta bubasha rwari rufite bwo guca urubanza, kubera ko uru rubanza rukomoka ku iyubahirizwa ry’amasezerano y’ubucuruzi abantu bagirana n’ibigo by’imari.
Asobanura ko urubanza rushingiye ku ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano y’ingwate yabaye hagati ya BK Ltd na KYAMAZIMA Françoise, yateganyaga ko mu gihe umwenda watanzwe utishyuwe, umutungo watanzweho ingwate utezwa cyamunara bidaciye mu manza hakurikijwe ibiteganyijwe n‘Itegeko rigenga ingwate ku mutungo utimukanwa; bisobanuye ko n’impaka zose zakomoka ku ishyirwa mu bikorwa ry’ayo masezerano zigomba gukemurwa n’Inkiko z’Ubucuruzi. Avuga kandi ko mu gihe umwenda utishyuwe, hitabazwa Itegeko rigenga ingwate ku mutungo utimukanwa mu bikorwa byose bijyanye no kugurisha umutungo. Asobanura ko ububasha Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) ahabwa n’Itegeko budashobora kwitwa icyemezo cy’ubutegetsi kugira ngo kiregerwe Inkiko ziburanisha imanza z’ubutegetsi, ahubwo ko ari “acte de procédure” iteganyijwe mu Itegeko. [18] Me SANGANO Yves avuga kandi ko Itegeko ryo ku wa 15/5/1922 ryateganyaga “vente par voie parée” hamwe n’Iteka ry’Umwami (Arrêté-Royal) ryo ku wa 21/11/1925, atari byo byashingirwaho muri uru rubanza kuko ingwate yatanzwe byaravanweho, ko ahubwo hagomba gukoreshwa Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, kuko KYAMAZIMA Françoise yandikishije ingwate ye mu biro by’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) kugira ngo igire agaciro, ashingiye ku ngingo yaryo ya kane, akaba asanga ari naryo Tegeko rikwiye gurikizwa mu gihe uwafashe
umwenda atawishyuye. [19] Me RUTEMBESA Phocas avuga ko ubujurire bwa KYAMAZIMA Françoise nta shingiro bufite kuko atagaragaza icyo anenga icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) gishyiraho cyamunara. Asobanura ko n’ubwo KYAMAZIMA Françoise avuga ko cyamunara yakozwe hashingiwe kuri icyo cyemezo cy’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général), bidahagije kugira ngo ikirego cyitwe icy’ubutegetsi mu gihe kitujuje ibiteganywa n’ingingo ya 93 y’Itegeko Ngenga nᵒ 58/2008 ryo ku wa 9/9/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Inkiko yavuzwe haruguru. Akomeza avuga ko kuba KYAMAZIMA Françoise yaranenze icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général), bitagarukwaho muri uru rubanza kubera ko byafashweho icyemezo ndakuka mu rubanza nᵒ RCA 0053/11/HC/RWG
Page 7
rwavuzwe haruguru, ko rero kugarura icyo kirego muri uru rubanza kwaba ari ugutanga ikirego gishya mu rwego rw’ubujurire, kandi bitemewe n’amategeko. [20] Me RUTEMBESA Phocas avuga kandi ko KYAMAZIMA Françoise yandikishije ingwate ye mu biro by’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) ku wa 23/3/2010 kugira ngo amasezerano y’ingwate agire agaciro nk’uko biteganywa n’ingingo ya 4 y’Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa; ingingo ya 4 y’Itegeko nº 13/2010 ryo ku wa 07/5/2013 ririhindura rikanaryuzuza, zikaba zarujujwe n’Amabwiriza nº 03/2010 yo ku wa 16/11/2010 ya Registraire Général agenga ibyerekeranye no gukodesha, kugurisha muri cyamunara no kwegukana ingwate. Akaba asanga mu gihe KYAMAZIMA Françoise atishyuye umwenda yahawe hagomba gukurikizwa ingingo z’ayo mategeko n’Amabwiriza, aho gushingira ku Itegeko ryo ku wa 15/05/1922 ryateganyaga “vente par voie parée” hamwe n’Iteka ry’Umwami (Arrêté-Royal) ryo ku wa 21/11/1925 ryavanyweho n’amategeko amaze kuvugwa. [21] Me RUSANGANWA Jean-Bosco avuga ko asanga ubujurire bwa KYAMAZIMA Françoise nta shingiro bufite kubera ko ibyo asaba byafashweho icyemezo mu rubanza rwabaye itegeko rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rwamagana, aho rwemeje ko icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) cyahereweho hagurishwa umutungo wa KYAMAZIMA Françoise nta nenge gifite, ko gikwiye gushyirwa mu
bikorwa, akaba asanga bitagomba kugarukwaho muri uru rubanza. [22] Me RUSANGANWA Jean-Bosco asoza avuga ko ku byerekeye amategeko agomba gukurikizwa muri uru rubanza, hakwiye gukurikizwa Itegeko nº 10/2009 ryo ku wa 14/05/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa nk’uko ryahinduwe kandi rikuzuzwa n’Itegeko nº 13/2010 ryo ku wa 07/05/2013 hamwe n’Amabwiriza nº 03/2010 yo ku wa 16/11/2010 y’Umwandisti Mukuru (Registraire Général) agenga ibyerekeranye no gukodesha, kugurisha muri cyamunara no kwegukana ingwate, aho gukurikiza amateka yavanyweho yavuzwe haruguru.
UKO URUKIKO RUBIBONA [23] Ingingo ya 93, igika cya mbere, agace ka 1ᵒ y’Itegeko Ngenga nᵒ 51/2008 ryo ku wa 9/9/2008 rigena imiterere, imikorere n’ububasha by’Inkiko iteganya ko ‘’Urukiko Rukuru ruburanisha ibirego bijyanye n’imanza z’ubutegetsi kuva ku rwego rw’Intara n’urw’Umujyi wa Kigali kugeza ku rwego rwa Perezida wa Repubulika, bisaba ivanwaho ry’ibyemezo byafashwe hadakurikijwe amategeko, ibyafashwe n’abatabifitiye ububasha bahawe, ibyo byemezo bikaba byarafashwe mu rwego rwa nyuma n’abayobozi’’. Naho agace kayo ka gatatu gateganya ko ‘’Urukiko Rukuru ruburanisha ibirego byerekeye uburyozwe bushingiye ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa andi masezerano, iyo ibyangijwe byatewe n’igikorwa cyangwa imyitwarire y’ubutegetsi cyangwa se bikaba byarangijwe n’ibikorwa by’imirimo rusange’’. [24] Ingingo ya 4, igika cya mbere y’Itegeko n 13/2010 ryo ku wa 7/5/2010 rihindura kandi ᵒ ryuzuza Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa ᵒ iteganya ko ‘’ ingingo ya 26 y’ Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku ᵒ mutungo utimukanwa yujujwe ku buryo bukurikira: ‘’ Amasezerano yose y’ubugwate yakozwe
Page 8
mbere y’uko iri Tegeko ritangira gukurikizwa akomeza kugira agaciro kayo kugeza igihe arangiriye’’. [25] Ingingo ya 24 y’Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku ᵒ mutungo utimukanwa iteganya ko ‘’Haramutse habaye itambamira iryo ariryo ryose mu bijyane n’ikorwa ry’amasezerano y’ubugwate n’igurishwa ry’ingwate, ubifitemo inyungu wese yitabaza Inkiko zibifitiye ububasha’’. [26] Nk’uko bigaragara mu gace ka cumi k’urubanza rujuririrwa, Urukiko Rukuru rwasobanuye ko KYAMAZIMA Françoise yareze avuga ko cyamunara yakozwe na Me RUTEMBESA Phocas yabaye mu buryo bunyuranije n’amategeko ariko atagaragaza aho igikorwa cya Me RUTEMBESA Phocas gihuriye n’ububasha bw’Umwanditsi Mukuru(Registraire Général) kuko aterekanye ko yakoze ibyo Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) yagombaga gukora mu gihe yaba ashaka kunenga igikorwa ashingiye ku bubasha mu rwego rw’Ubutegetsi cyangwa ngo agaragaze ko ibyo Me RUTEMBESA Phocas yakwangiza mu cyamunara byaryozwa Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) nk’Umutegetsi. [27] Mu rubanza rujuririrwa, Urukiko Rukuru rwasobanuye mu gace karwo ka cumi na kamwe ko nubwo KYAMAZIMA Françoise avuga ko Urukiko Rukuru rufite ububasha bwo kuburanisha ikirego cye kuko cyamunara cyashingiye ku cyemezo cy’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général), ariko kuba atabiregeye muri uru rubanza, kandi akaba atagaragaza icyo anenga icyo cyemezo ndetse no kuba
Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rwamagana rwaraciye urubanza n RCA 0053/11/HC/RWG, ubu rwabaye Itegeko, rwemeza ko icyemezo ᵒ RDB/3/RG/0376/07/11 cyafashwe n’Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) cyubahirije amategeko ku buryo kigomba gushyirwa mu bikorwa, nta mpamvu n’inyungu KYAMAZIMA Françoise afite zo kugaruka, muri uru rubanza, kuri icyo kibazo mu gihe hemejwe ko icyemezo cy’Umwanditsi Mukuru cyubahirije amategeko. [28] Urukiko rw’Ikirenga rurasanga hashingiwe ku ngingo ya 93, igika cya mbere, agace ka mbere y’Itegeko Ngenga n 51/2008 ryo ku wa 9/9/2008 ryavuzwe haruguru, iburanishwa na ᵒ KYAMAZIMA Françoise, ikirego cye cyo gutesha agaciro cyamunara cyakozwe na Me RUTEMBESA Phocas ku wa 21/10/2011 atari ikirego cy’ubutegetsi kuko uwakoresheje iyo cyamunara atari Umuyobozi (autorité administrative) kandi ibyo yakoze bikaba bitari mu rwego rw’ibyemezo bifatwa n’abayobozi (autorité administrative). Rurasanga kandi hashingiwe ku gace ka gatatu k’iyo ngingo, ikirego cya KYAMAZIMA Françoise cyo gutesha agaciro cyamunara yakozwe na Me RUTEMBESA Phocas atari ikirego cyerekeranye n’uburyozwe bushingiye ku zindi mpamvu zitari iza kontaro cyangwa andi masezerano, imyitwarire y’Ubutegetsi cyangwa imirimo rusange kuko cyamunara idakorwa n’Ubutegetsi (administration). [29] Urukiko rw‘Ikirenga rurasanga ahubwo cyamunara ari imihango y’irangiza ry’urubanza rwaciwe burundu (procédure
d’exécution d’une décision judiciaire devenue définitive) cyangwa irangiza ry’amasezerano y’inguzanyo ateganya cyamunara (vente par voie parée), iyo mihango ikorwa n’Umuhesha w’Inkiko cyangwa n’Uwahawe gucunga ingwate (administrateur d’hypothèque) ku buryo muri uru rubanza, ikirego cyose kirebana n’impaka zishingiye ku irangiza ry’amasezerano y’inguzanyo ateganya cyamunara mu gihe cyamunara yakozwe n’uwashinzwe gucunga ingwate, kigomba gusuzumwa n’Inkiko ziburanisha imanza z’ubucuruzi kuko amasezerano y’ubugwate ateganya cyamunara akomoka ku mwenda w’ubucuruzi.
Page 9
[30] Ku birebana n’ibivugwa na KYAMAZINA Françoise by’uko hashingiwe ku biteganywa n’ingingo ya 4, igika cya mbere y’Itegeko n 13/2010 ryo ku wa 7/5/2010 rihindura kandi ᵒ ryuzuza Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ubugwate ku mutungo utimukanwa, ᵒ ikirego cye ari ikirego cy’ubutegetsi kuko nta bubasha Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) yari afite bwo gutanga icyemezo giteza ingwate ye cyamunara, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga ibivugwa na KYAMAZIMA Françoise nta gaciro byahabwa mu gihe bigaragara ko mu rubanza n RCA 0053/11/HC/RWG rwaciwe ku wa 9/9/2001, rwabaye ndakuka, Urukiko ᵒ Rukuru, Urugereko rwa Rwamagana, rwemeje ko icyemezo RDB/3/RG/0376/07/11 cyo ku wa 12/7/2011, Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) yahaye BK Ltd kugira ngo ingwate yatanzwe na KYAMAZIMA Françoise igurishwe, cyubahirije amategeko. [31] Byongeye kandi KYAMAZIMA Françoise avugisha ingingo ya 4, igika cya mbere, y’Itegeko n 13/2010 ryo ku wa 7/5/2010 ryavuzwe haruguru ibyo itavuga kuko ᵒ Umushingamategeko, muri iyo ngingo, yashatse kuvuga ko amasezerano y’ubugwate yakozwe mbere akomeza kugira agaciro kayo ku birebana n’ingwate yatanzwe kugeza igihe arangiriye ariko nk’uko bigaragara mu ngingo ya 28 y’Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ᵒ ubugwate ku mutungo utimukanwa, Umushingamategeko ntiyavuze ko mu kurangiza amasezerano y’inguzanyo ateganya cyamunara (vente par voie
parée) yakozwe mbere y’iryo Tegeko, hagomba gukurikizwa ibiteganywa n’Itegeko ryo ku wa 15/5/1922 ryerekeranye n’ingwate ku mutungo utimukanwa n’Iteka ry’Umwami ryo ku wa 21/11/1925 rigenga ubugwate ku bitimukanwa-cyamunara iteganywa n’amasezerano, kuko iryo Tegeko ryo ku wa 15/5/1922, harimo n’Iteka ry’Umwami ryo ku wa 21/11/1925 ririshyira mu bikorwa ndetse n’ingingo zose z’amategeko, zibanziriza kandi zinyuranyije n’Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ᵒ byavanyweho. [32] Ku birebana n’ingingo ya 24 y’Itegeko n 10/2009 ryo ku wa 14/5/2009 ryerekeye ᵒ ubugwate ku mutungo utimukanwa, KYAMAZIMA Françoise avuga ko igaragaza ko cyamunara yakozwe na Me RUTEMBESA Phocas igomba kuvanwaho kuko atari Umwanditsi Mukuru (Registraire Général) wagombaga gufata icyemezo cyo kugurisha ingwate yari yatanze, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga iyo ngingo itakoreshwa muri uru rubanza kuko irebana n’umuntu uwo ariwe wese, ubifitemo inyungu, utishimiye amasezerano y’ubugwate yakozwe hagati y’uwahawe ingwate (créancier hypothécaire) n’uwatanze ingwate (débiteur hypothécaire) cyangwa igurishwa ry’ingwate, akaba yakwitabaza Urukiko ubifitiye ububasha abitambamira. [33] Hashingiwe ku ngingo za mategeko zavuzwe haruguru no ku bisobanuro byatanzwe mu bika bibanziriza iki, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga ubujurire bwa KYAMAZIMA Françoise nta shingiro bufite. b. Kumenya niba abaregwa bakwiye guhabwa indishyi basaba [34] Me RUTEMBESA Phocas avuga ko asaba Urukiko gutegeka KYAMAZIMA Françoise kumuha 2.000.000 Frw y’indishyi z’akababaro zo gushorwa mu manza ku maherere, na 1.500.000 Frw y’igihembo cya avoka. [35] Me RUSANGANWA Jean-Bosco avuga ko BK Ltd isaba Urukiko gutegeka KYAMAZIMA Françoise kuyiha 2.000.000 Frw y’indishyi kubera kuyishora mu manza nta mpamvu na 1.000.000 Frw y’igihembo cya Avoka.
Page 10
[36] Ku birebana n’ibisabwa na Me RUTEMBESA Phocas, Me MUSORE GAKUNZI Valéry avuga ko Me RUTEMBESA Phocas adakwiye guhabwa indishyi asaba kuko yiburaniye.
UKO URUKIKO RUBIBONA [37] Ingingo ya 258 y’Igitabo cya III cy’urwunge rw’amategeko mbonezamubano iteganya ko ‘‘igikorwa cyose cy’umuntu cyangirije undi gitegeka nyiri ugukora ikosa rigikomokaho kuriha ibyangiritse‘‘. [38] Ingingo ya 162, agace ka 1, y’Itegeko n° 21/2012 ryo ku wa 14/6/2012 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’imbonezamubano, iz’ubucuruzi, iz’umurimo n’iz’ubutegetsi iteganya ko ‘‘ umuntu wese wabaye umuburanyi mu rubanza ku rwego rwa mbere ashobora kurujuririra iyo abifitemo inyungu, keretse iyo amategeko abigena ukundi‘‘. [39] Ku birebana n‘indishyi zisabwa na Me RUTEMBESA Phocas kubera gushorwa mu manza nta mpamvu, nubwo KYAMAZIMA Françoise ntacyo azivugaho, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga nta shingiro zifite kuko ari uburenganzira bw’umuburanyi kujuririra urubanza mu gihe atishimiye imikirize yarwo, bityo akaba adakwiye guhabwa izo ndishyi. [40] Ku bijyanye n’amafaranga y‘igihembo cy‘avoka Me RUTEMBESA Phocas asaba, Urukiko rw‘Ikirenga rurasanga agomba kuyahabwa kuko yunganiwe muri uru rubanza, ariko kubera ko ayo asaba ari ikirenga, mu bushishozi bwarwo rukaba rumugeneye 800.000 Frw. [41] Ku birebana n‘indishyi zisabwa na BK Ltd kubera gushorwa mu manza nta mpamvu, nubwo KYAMAZIMA Françoise ntacyo azivugaho, Urukiko rw’Ikirenga rurasanga nta shingiro zifite kuko ari uburenganzira bw’umuburanyi kujuririra urubanza mu gihe atishimiye imikirize yarwo, bityo
ikaba idakwiye guhabwa izo ndishyi. [42] Ku birebana n’amafaranga y‘igihembo cy‘avoka BK Ltd isaba, usibye ko KYAMAZIMA Françoise ntacyo ayavugaho, Urukiko rw‘Ikirenga rurasanga igomba kuyahabwa ariko kubera ko ayo isaba ari ikirenga, mu bushishozi bwarwo rukaba ruyigeneye 800.000 Frw. III. ICYEMEZO CY‘URUKIKO [43] Rwemeje ko ubujurire bwa KYAMAZIMA Françoise nta shingiro bufite; [44] Rwemeje ko nta gihindutse mu mikirize y’urubanza RAD 0214/11/HC/KIG rwaciwe n’Urukiko Rukuru ku wa 14/12/2012; [45] Rutegetse KYAMAZIMA Françoise kwishyura Me RUTEMBESA Phocas 800.000 Frw y‘igihembo cy’avoka; [46] Rutegetse KYAMAZIMA Françoise kwishyura BK Ltd 800.000 Frw y‘igihembo cy’avoka; [47] Rutegetse KYAMAZIMA Françoise kwishyura amagarama y’uru rubanza angana na 100.000 Frw.
Case-aware research
Ask AI about this case
The judgment and available research above are public. New questions open in a separate private conversation grounded in this case.