UBUSHINJACYAHA vs MATESO
The court found that Mateso Nepomuscène intentionally killed his wife using a machete to the face, which is a vital part of the body, and that his explanations of provocation or mistaken identity were not credible. The court held that the charge should be changed to intentional homicide, but the sentence could not...
Source-derived case information.
- Citation
- RPAA 00331/2023/CA
- Parties
- Prosecution: Ubushinjacyaha; Defendant: Mateso Nepomuscène
- Court
- Court of Appeal
- Jurisdiction
- Rwanda
- Judgment Date
- 14 February 2025
- Case Number
- RPAA 00331/2023/CA
- Procedural Posture
- Criminal Appeal / Final Appellate Judgment
- Outcome
- appeal dismissed
- Legal Topics
- Murder, Change of Charge, Provocation, Sentencing, Appeal Procedure
- Source Language
- rw
Source-derived case record
Summary, issues, holding and outcome
More case intelligence is available
Unlock the full research layer for this judgment.
Parties
Ubushinjacyaha
Prosecution
Mateso Nepomuscène
Defendant
Procedural Posture
Criminal Appeal / Final Appellate Judgment
Legal Issues
- 1 Whether the charge against Mateso Nepomuscène should be changed to intentional homicide
- 2 Whether Mateso Nepomuscène committed the offence under provocation
Ratio Decidendi
The court found that Mateso Nepomuscène intentionally killed his wife using a machete to the face, which is a vital part of the body, and that his explanations of provocation or mistaken identity were not credible. The court held that the charge should be changed to intentional homicide, but the sentence could not be increased beyond 15 years since only the accused appealed.
Court Disposition
appeal dismissed
Orders
- The appeal of Mateso Nepomuscène is dismissed.
- The conviction is changed to intentional homicide.
Full Case Text
Judgment text and source record
20 paragraphs
# UBUSHINJACYAHA vs MATESO
- Source: Amategeko - Section: Decisions (Judgements) - Date: 2025-02-14 - Case/document no.: RPAA 00331/2023/CA - Collection: Court of Appeal
## Text
## Page 1
UBUSHINJACYAHA vs MATESO [Rwanda URUKIKO RW’UBUJURIRE – RPAA 00331/2023/CA (Rutazana, P.J.) 14 Gasyantare 2025] Amategeko mpanabyaha – Inyito y’icyaha – Guhindura inyito y’icyaha – Guhindura inyito y’icyaha ni uburenganzira n’inshingano umucamanza afite mu gihe cyose asanga ibikorwa uregwa akurikiranyweho bidahuye n’inyito byahawe n’inkiko zabanje kuko umucamanza aregerwa ibikorwa bigize icyaha ataregerwa inyito yacyo. Amategeko mpanabyaha – icyaha cyo kwica – kugira ngo hamenyekane niba uwakubise undi ku bushake yari afite umugambi wo kumwica cyangwa niba yari agamije gusa kumukubita cyangwa kumukomeretsa, urupfu rukaba ingaruka atateganyije, bisuzumirwa mu cyakoreshejwe (intwaro ishobora kwica) mu kumukubita, ku gice cy’umubiri cyakubiswe (mu cyico) kandi bikanakurikirwa n’uko uwakubiswe apfa ari byo azize. Amategeko mpanabyaha – Ubusembure – Ubusembure n’impamvu ngabanyagihano igizwe no kuba uwakoze icyaha yarabitewe n’uko yari yabanje gukorerwa igikorwa kimubabaza gikomeye kandi kimurenganya, bubaho igihe hari ibikorwa ukurikiranyweho icyaha yakorewe n’uwakorewe icyaha (victime), bituma ako kanya amukorera icyaha aregwa. Incamake y’ikibazo: Uru rubanza rwatangiye Ubushinjacyaha burega Mateso mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rusizi bumushinja icyaha cy’ubwicanyi ku mugore we, busaba ko kimuhama agahanishwa igifungo cya burundu. Mateso Nepomuscène yaburanye yemera icyaha kandi agisabira imbabazi, asaba no gusubikirwa igihano. Urukiko mu rubanza RP00173/2020/TGI/RSZ, rushingiye ku kwemera icyaha kwa Mateso no ku mvugo z’abatangabuhamya bamushinja, rwamuhamije icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake rumuhanisha igihano cy’igifungo cy’imyaka 25. Mateso yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi avuga ko yaguye mu cyaha kubw’impanuka kuko yumvise ikintu gikubise urugi akabadukana umuhoro agatema umugore we aziko ari igisambo cyari kimuteye kije kumwibira ihene, ariko ko nta mugambi yari afite wo kumwica; asaba kugabanyirizwa igihano kuko yemera icyaha, kandi kigasubikwa. Ubushinjacyaha buvuga ko ubujurire bwa Mateso nta shingiro bufite kuko atemera icyaha mu buryo budashidikanywaho ngo anagaragaze ukwicuza, busaba ko urubanza rujurirwa rudahinduka. Urukiko mu rubanza RPA00032/2021/HC/RSZ, rushingiye ku buhamya bwa Nahimana no kuba Mateso yaratemye umugore we rimwe nubwo yamutemye mu kico ariko atari afite umugambi wo kumwica, rwemeza ko Mateso, ahamwa n’icyaha cyo gukubita cyangwa gukomeretsa byateye urupfu, rumuhanisha igifungo cy’imyaka cumi n’itanu (15) n’ihazabu ingana na 5.000.000Frw. Mateso yongeye kujuririra Urukiko rw’Ubujurire, avuga ko yajuriye agamije kugaragaza ko yahanishijwe igihano kinyuranyije n’amategeko kuko n’ubwo yakoze icyaha, nta mugambi yari afite wo kwica umugore we, ko ahubwo uyu ari we wamusembuye bitewe n’imyitwarire ye kuko yatashye yatinze kandi ari nijoro akaza amuturaho urugi hatabona, undi akamukubita ikintu atazi mu mutwe yikanze ko ari umujura wari uje kwiba ihene; asaba Urukiko ku muhanisha igihano giteganywa n’ingingo z’amategeko ziteganya ibyerekeye ubusembure. Ubushinjacyaha buvuga ko ubujurire bwa Mateso nta shingiro bufite kuko nta bimenyetso atanga bigaragaza ko yishe umugore we bitewe n’ubusembure; ko ahubwo hakurikijwe uburyo icyaha cyakozwemo, Mateso akwiye guhamwa n’icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake, ariko igihano yahanishijwe ntigihinduke kuko Ubushinjacyaha butajuriye. Urukiko mu rubanza RPAA00331/2023/CA rwemeje ko ubujurire bwa Mateso nta shingiro bufite, ko nta busembure bwabayeho, ko ahamwa n’icyaha cy’ubwicanyi ku bushake bw’umugore we, rumuhanisha igifungo cy’imyaka cumi n’itanu. (15)
## Page 2
Incamake y’icyemezo: 1. Umucamanza aregerwa ibikorwa bigize icyaha ntaregerwa inyito yacyo. Bityo, Guhindura inyito y’icyaha ni uburenganzira n’inshingano umucamanza afite mu gihe cyose asanga ibikorwa uregwa akurikiranyweho bidahuye n’inyito byahawe n’inkiko zabanje. 2.kugira ngo hamenyekane niba uwakubise undi ku bushake yari afite umugambi wo kumwica cyangwa niba yari agamije gusa kumukubita cyangwa kumukomeretsa, urupfu rukaba ingaruka atateganyije, bisuzumirwa mu cyakoreshejwe (intwaro ishobora kwica) mu kumukubita, ku gice cy’umubiri cyakubiswe (mu cyico) kandi bikanakurikirwa n’uko uwakubiswe apfa ari byo azize. Bityo iyo umuntu atemye umuntu akoresheje umuhoro, akamutema mu musaya kandi raporo ya muganga ikagaragaza ko yapfuye azize ibyo bikomere, uwamutemye aba yakoze icyaha cy’ubwicanyi ku bushake. 3. Ubusembure bwumvikana nk’impamvu ngabanyagihano igizwe no kuba uwakoze icyaha yarabitewe n’uko yari yabanje gukorerwa igikorwa kimubabaza gikomeye kandi kimurenganya. Habaho ubusembure igihe hari ibikorwa ukurikiranyweho icyaha yakorewe n’uwakorewe icyaha (victime), bituma ako kanya amukorera icyaha aregwa. Bityo, Ni ishingano y’uregwa uburanisha ubusembure kubuzamura no ku butangira ibimenyetso, umucamanza afite ishingano yo kubusuzuma mu gihe abisabwa n’uregwa mu buryo bweruye kandi bwumvikana. Ubujurire nta shingiro bufite. Amategeko yashingiweho: Itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, Ingingo ya 56, 107 Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha, Ingingo ya 188 Itegeko Nº 059/2023 ryo ku wa 04/12/2023 rihindura itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya muri ibyaha n’ibihano rusange, ingingo ya 2 Imanza zifashishijwe: Urubanza RS/INJUST/Pen 00004/2017/CS, haburana Ubushinjacyaha na Mukaruyange Athanasie rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 23/02/2018, Urubanza RPAA00108/2024/CA haburana Ubushinjacyaha na Buntubwayo Marie Grâce (igika cya 13), rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire urubanza RPAA00074/2024/CA haburana Ubushinjacyaha na Mutaganda Théogène rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/12/2024; igika cya 16, Urubanza RPAA0110/10/CS haburana Ubushinjacyaha na Uwamurengeye rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 31/01/2014, Urubanza RPAA00332/2023/CA, haburana Ubushinjacyaha na Kabarere Pascasie rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire (igika cya 17), urubanza RPAA00258/202/CA haburana Ubushinjacyaha na Ntirandekura Josué alias Kaduruvayo, rwaciwe n’Urukiko rw'Ubujurire ku wa 20/12/2024, igika cya 12, Urubanza RPAA00309/2024/CA, haburana Ubushinjacyaha na Muhayimana Annonciata n’Urukiko rw’Ubujurire, ku wa 29/01/2025 Urubanza RPAA038/15/CS haburana Ubushinjacyaha na Sezikeye Emmanuel, rwaciwe kuwa 15/09/2017, igika cya 21, Urubanza RPAA00610/2022/CA haburana Ubushinjacyaha na Nahimana Christophe rwaciwe ku wa 25/09/2024 (igika cya 17) Urubanza RPAA 00462/2023/CA, haburana Ubushinjacyaha na Nsengimana Jean-Claude rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 15/11/2024, igika cya 16-17. Urubanza.
## Page 3
I. IMITERERE Y’URUBANZA [1] Ku wa 16/03/2020 mu masaha ya saa tanu z’ijoro, Mateso Nepomuscène yatemye umugore we witwa Ntakirutimana Laurence mu musaya akoresheje umuhoro, yitwaje ko yari atashye bwije avuye kunywa inzoga, umugore aratabaza ari nako avirirana cyane, abaturanyi batabaye bamujyana kwa muganga apfirayo ku munsi ukurikiyeho. [2] Mateso Nepomuscène yahise afatwa atangira gukurikiranwa, iperereza rirangiye Ubushinjacyaha bumurega mu Rukiko Rwisumbuye rwa Rusizi bumushinja icyaha cy’ubwicanyi, busaba ko kimuhama agahanishwa igifungo cya burundu. Mateso Nepomuscène yaburanye yemera icyaha kandi agisabira imbabazi, asaba no gusubikirwa igihano. [3] Mu rubanza RP00173/2020/TGI/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rwisumbuye rwa Rusizi ku wa 22/12/2020 rushingiye ku kwemera icyaha kwa Mateso Nepomuscène no ku mvugo z’abatangabuhamya bamushinja, rwamuhamije icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake rumuhanisha igihano cy’igifungo cy’imyaka 25. [4] Mateso Nepomuscène yajuririye Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi avuga ko yaguye mu cyaha kubw’impanuka kuko yumvise ikintu gikubise urugi akabadukana umuhoro agatema umugore we aziko ari igisambo cyari kimuteye kije kumwibira ihene, ariko ko nta mugambi yari afite wo kumwica ; asaba kugabanyirizwa igihano kuko yemera icyaha, kandi kigasubikwa kugira ngo ajye kwita ku bana be basigaye batagira kirera. [5] Uhagarariye Ubushinjacyaha yaburanye avuga ko ubujurire bwa Mateso Nepomuscène nta shingiro bufite kuko atemera icyaha mu buryo budashidikanywaho ngo anagaragaze ukwicuza, asaba ko hagumaho imikirize y’urubanza rwaciwe ku rwego rwa mbere. [6] Mu rubanza RPA00032/2021/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi ku wa 30/06/2023, rushingiye ku buhamya bwa Nahimana Jean Pierre wavuze ko ubwo yari aryamye mu ijoro nko mu masaa tanu yumvise umugore wa Mateso Nepomuscène atashye asakuza, hashize akanya yumva abwira umugabo we ngo urantemye ariko amaraso yanjye uzayabazwa, Nahimana Jean Pierre ahita abyuka yiruka ajya gutabara, asanga Mateso Nepomuscène afashe umuhoro mu kuboko kw’iburyo naho mu kundi kuboko afashe umugore we, uyu nawe afashe Mateso Nepomuscène mu ijosi arimo kumuniga bose bahagaze, rwasobanuye ko n’ubwo Mateso Nepomuscène yatemye umugore we ku bice by’umubiri kandi mu cyico akoresheje umuhoro, bigaragaragara ko nta mugambi yari afite wo kumwica kuko iyo aza kuba yabiteguye aba yarakomeje kumutema cyane cyane ko akaboko kari gafite umuhoro ntawari ugafashe ku buryo byari kumubuza gukomeza kumutema ngo arangize umugambi we; rushingiye kuri ibyo bisobanuro rwemeza ko Mateso Nepomuscène ahamwa n’icyaha cyo gukubita cyangwa gukomeretsa byateye urupfu, rumuhanisha igifungo cy’imyaka cumi n’itanu (15) n’ihazabu ingana na 5.000.000Frw. [7] Mateso Nepomuscène yongeye kujuririra Urukiko rw’Ubujurire, urubanza ruhabwa RPAA00331/2023/CA, ruburanishwa mu ruhame ku wa 05/02/2025, yunganiwe na Me Ntazika Néhémie, naho Ubushinjacyaha buhagarariwe na Mbaragijimana Désiré, Umushinjacyaha ku rwego rw’Igihugu. [8] Mu myanzuro no mu miburanire ya Mateso Nepomuscène n’umwunganira bavuga ko yajuriye agamije kugaragaza ko yahanishijwe igihano kinyuranyije n’amategeko kuko n’ubwo yakoze icyaha, nta mugambi yari afite wo kwica umugore we, ko ahubwo uyu ari we wamusembuye bitewe n’imyitwarire ye kuko yatashye yatinze kandi ari nijoro akaza amuturaho urugi hatabona, undi akamukubita ikintu atazi mu mutwe yikanze ko ari umujura wari uje kwiba ihene; bagasaba Urukiko ku muhanisha igihano giteganywa n’ingingo z’amategeko ziteganya ibyerekeye ubusembure. [9] Uhagarariye Ubushinjacyaha avuga ko ubujurire bwa Mateso Nepomuscène nta shingiro bufite kuko nta bimenyetso atanga bigaragaza ko yishe umugore we bitewe n’ubusembure ; ko ahubwo hakurikijwe
## Page 4
uburyo icyaha cyakozwemo, inyito y’icyaha yemejwe mu rubanza rwajuririwe ikwiriye guhinduka Mateso Nepomuscène agahamwa n’icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake aho kuba gukubita cyangwa gukomeretsa byateye urupfu, ariko igihano yahanishijwe ntigihinduke kuko Ubushinjacyaha butajuriye. [10] Hagendewe kuri izo mpaka, Urukiko rurasuzuma ibibazo bikurikira bigize urubanza : Kumenya niba inyito y’icyaha Mateso Nepomuscène ashinjwa ikwiriye guhinduka. Kumenya niba Mateso Nepomuscène yarakoze icyaha ashinjwa kubera ubusembure. II. ISESENGURA RY’IBIBAZO BIGIZE URUBANZA Kumenya niba inyito y’icyaha Mateso Nepomuscène ashinjwa ikwiriye guhinduka [11] Uhagarariye Ubushinjacyaha avuga ko harebwe uburyo ibikorwa bigize icyaha icyaha Mateso Nepomuscène ashinjwa byakozwemo, inyito ikwiriye ari ubwicanyi buturutse ku bushake aho kuba gukubita no gukomeretsa byateye urupfu nk’uko byemejwe mu rubanza rwajuririwe. Asobanura ko harebwe intwaro yakoresheje atema umugore we n’igice cy’umubiri yatemye, Mateso Nepomuscène yari afie ubushake bwo kumwica, hagendewe ku murongo watanzwe n’Urukiko rw’ikirenga mu rubanza RPA0142/10/CS rwaciwe ku wa 19/09/2014 haburana Ubushinjacyaha na Cyuma Miruho Alexandre, aho mu gika cya 7 rwasobanuye ko harebwe intwaro (umuhoro) uregwa yakoresheje n’uburyo yakozemo icyaha burimo kuwutemesha nyakwigendera inshuro nyinshi, bigaragaza ko yari afite umugambi wo gukora icyaha. Uhagarariye Ubushinjacyaha asoza asaba ko Urukiko guhindura inyito y’icyaha Mateso Nepomuscène agahamwa n’icyaha cy’ubwicanyi kuko ibisabwa kugira ngo kibeho byuzuye kandi Urukiko rukaba rubifitiye ububasha, ariko igihano yahanishijwe ntigihinduke kuko Ubushinjacyaha atari bwo bwajuriye [12] Mateso Nepomuscène n’umwunganira bavuga ko ibisabwa n’Ubushinjacyaha nta shingiro bifite kuko atari bwo bwajuriye kandi urubanza RPA0142/10/CS bushingiraho rukaba rudahuye n’uru, kuko muri urwo rubanza uregwa yakoze icyaha yabigambiriye mu gihe Mateso Nepomuscène we nta mugambi yari afite wo kwica umugore we kandi icyaha kikaba cyarabaye saa tanu z’ijoro. UKO URUKIKO RUBIBONA [13] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba icyaha Mateso Nepomuscène ashinjwa cyarahawe inyito idahuye n’ibikorwa byakozwe, ikaba igomba guhinduka agahamwa n’icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake aho kuba gukubita cyangwa gukomeretsa byateye urupfu. [14] Ingingo ya 107 y’Itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu iteganya ko umuntu wica undi abishaka aba akoze icyaha. [15] Nk’uko byasobanuwe mu rubanza RS/INJUST/Pen 00004/2017/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 23/02/2018, haburana Ubushinjacyaha na Mukaruyange Athanasie, guhindura inyito y’icyaha ni uburenganzira n’inshingano umucamanza afite mu gihe cyose asanga ibikorwa uregwa akurikiranyweho bidahuye n’inyito byahawe n’inkiko zabanje, hakurikijwe ihame ry’uko umucamanza aregerwa ibikorwa bigize icyaha ataregerwa inyito yacyo. Uwo murongo ni nawo wakomeje gukurikizwa mu zindi manza zaciwe n’uru Rukiko, zimwe mu ziheruka gucibwa hakaba harimo Urubanza RPAA00044/2020/CA, rwaciwe ku wa 22/04/2022 (igika cya 13), urubanza RPAA00108/2024/CA haburana Ubushinjacyaha na Buntubwayo Marie Grâce (igika cya 13), urubanza RPAA00074/2024/CA haburana Ubushinjacyaha na Mutaganda Théogène (igika cya 16), zombi zaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 20/12/2024; kuba bikozwe ku rwego rw’ubujurire bikaba ntacyo bibangamiye ku burenganzira bw’uwajuriye igihe cyose bitaremereza igihano yahawe mu rubanza rujuririrwa.
## Page 5
[16] Hashingiwe ku bimaze gusobanurwa mu gika kibanziriza iki, hakaba nta kibuza uru Rukiko gusuzuma niba inyito yahawe icyaha Mateso Nepomuscène ashinjwa ihuye n’ibikorwa byakozwe, ari nabyo bigiye gukorwa mu bika bikurikira. [17] Ikibazo cyo kumenya inyito ikwiriye ku cyaha cyakorewe umuntu wapfuye akomerekejwe cyakemuwe mu rubanza RPAA0110/10/CS rwaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga ku wa 31/01/2014 haburana Ubushinjacyaha na Uwamurengeye, aho rwasobanuye ko kugira ngo hamenyekane niba uwakubise undi ku bushake yari afite umugambi wo kumwica cyangwa niba yari agamije gusa kumukubita cyangwa kumukomeretsa, urupfu rukaba ingaruka atateganyije, bisuzumirwa mu cyakoreshejwe (intwaro ishobora kwica) mu kumukubita no ku gice cy’umubiri cyakubiswe (mu cyico). Uyu murongo ni nawo wakomeje gukurikizwa mu zindi manza zaciwe n’uru Rukiko, mu ziheruka gucibwa hakaba harimo nk’urubanza Nº RPAA 00332/2023/CA rwaciwe ku wa haburana Ubushinjacyaha na Kabarere Pascasie (igika cya 17), urubanza RPAA00258/202/CA haburana Ubushinjacyaha na Ntirandekura Josué alias Kaduruvayo (igika cya 12), zombi zaciwe n’Urukiko rw'Ubujurire ku wa 20/12/2024 n’urubanza RPAA00309/2024/CA, rwaciwe ku wa 29/01/2025 haburana Ubushinjacyaha na Muhayimana Annonciata. [18] Ku birebana n’uru rubanza, Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi rwahamije Mateso Nepomuscène icyaha cyo gukubita cyangwa gukomeretsa byateye urupfu rushingiye ku buhamya bwatanzwe na Nahimana Jean Pierre wavuze ko ubwo yari atabaye yasanze Mateso Nepomuscène afite umuhoro mu kuboko kw’iburyo, mu kundi kuboko afashe umugore we kandi yamaze kumutema, naho umugore nawe yanize Mateso Nepomuscène; ruvuga ko iyo aba agamije kumwica nta cyari kumubuza gukomeza kumutema akagera ku mugambi we, ngo kuko ukuboko kwari gufashe umuhoro nta wari ugufashe. [19] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga nk’uko Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi rwabisobanuye mu gika cya 9 cy’urubanza rwajuririwe, inyandikomvugo y’ibazwa rya Mateso Nepomuscène mu Bugenzacyaha igaragaza ko yavuze ko yafashe umuhoro agatema umugore we mu musaya kubera umujinya yagize kuko uyu yari atashye nijoro akaza amusenyeraho urugi kandi yasinze ndetse ngo bikaba bitari inshuro ya mbere, naho inyandikomvugo y’ibazwa rye mu Bushinjacyaha ikagaragaza ko yavuze ko nyuma y’uko umugore akubise urugi rukagwa imbere Mateso Nepomuscène yahise abyuka asanga hararangaye arebye abona ni umugore, akanavuga ko barwaniye umupanga. [20] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga ibikubiye muri izi mvugo za Mateso Nepomuscène byumvikanisha ko iki cyaha atagikoze bimugwiririye ngo kuko yari yikanze umujura nk’uko agerageza kubyumvikanisha mu bujurire bwe. Bigaragaza ahubwo ko yatemye nyakwigendera yamubonye kandi abizi neza ko ari umugore we cyane ko yivugira ko yamukubise umuhoro mu musaya kubera umujinya w’uko yari atashye nijoro kandi yasinze akaza abaturaho urugi ; kandi ko babanje kurwanira umuhoro. [21] Urukiko rw’Ubujurire rushingiye ku murongo watanzwe mu rubanza RPAA0110/10/CS rwavuzwe haruguru (igika cya 27), rurasanga kuba Mateso Nepomuscène yaratemye umugore we akoresheje umuhoro kandi iki kikaba ari igikoresho (intwaro) gishobora kwica, akaba kandi yaramutemye mu musaya (mu cyico), na raporo ya muganga ikaba igaragaza ko nyakwigendera yapfuye azize igikomere yatewe n’uko gutemwa mu musaya, nta gushidikanya ko agomba guhamwa n’icyaha cyo kwica umuntu ku bushake. [22] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga kandi impamvu yashingiweho n’Urukiko mu rubanza rwajuririwe ubwo rwahinduraga inyito y’icyaha, aho rwasobanuye ko kuba hari umutangabuhamya wavuze ko yasanze Mateso Nepomuscène afite umuhoro mu kuboko kumwe ukundi gafashe umugore we bigaragaragaza ko nta mugambi yari afite wo kumwica ngo kuko iyo aza kuba yabiteguye aba yarakomeje kumutema cyane cyane ko akaboko kari gafite umuhoro ntawari ugafashe ku buryo byari kumubuza gukomeza kumutema ngo arangize umugambi we, ibi nta shingiro bifite kuko hashingiwe ku byasobanuwe haruguru, ubushake bwo kwica butagaragazwa n’uko nyakwigendera yatemwe kugeza apfuye; ahubwo icyangombwa ni uko uregwa aba yakoresheje igikoresho/intwaro gishobora kwica kandi akagikubita mu cyico, bikanakurikirwa n’uko uwatemwe apfa ari byo azize, ibi bikaba ari nako byagenze muri uru rubanza; bityo ku bireba Mateso
## Page 6
Nepomuscène ibigaragaza ubushake bwo kwica bikaba byuzuye, akaba rero agomba guhamwa n’icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake. Kumenya niba Mateso Nepomuscène yarakoze icyaha ashinjwa kubera ubusembure. [23] Mu myanzuro ya Mateso Nepomuscène yo ku wa 12/07/2023 n’iya Me Ntazika Néhémie umwunganira yo ku wa 09/01/2025 ndetse no mu miburanire yabo, bavuga ko n’ubwo Mateso Nepomuscène yishe umugore we, atari yabigambiriye ahubwo yasembuwe n’imyitwarire ya nyakwigendera. Mu gusobanura ubwo busembure bavuga ko umugore we yatashye nijoro baryamye kandi yasinze akaza amuturaho urugi hanyuma aramwinjirana hatabona, Mateso Nepomuscène yikanga ko ari umujura uje kumwibira ihene maze afata ikintu atazi akimukubita n’igihunga gifata mu cyico kiramukomeretsa nyuma aza kwitaba Imana, ariko ko atari yagambiriye kumwica ahubwo ari impanuka kuko iyo biba atari mu mwijima yari kubona ko ari umugore we ntamwice. [24] Mateso Nepomuscène n’umwunganira basaba Urukiko kwemeza ko yakoze icyaha asembuwe kuko iyo myitwarire ya nyakwigendera ari yo yatumye amwica, no kubishingiraho rukamugabanyiriza igihano hakurikijwe ibiteganywa mu ngingo ya 56 n’iya 57 z’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu agahanishwa igifungo kiri hagati y’imyaka ibiri (2) n’itanu (5). [25] Uhagarariye Ubushinjacyaha avuga ko iyi mpamvu y’ubujurire nta shingiro ifite kuko Mateso Nepomuscène yemera ko yishe umugore we amutemye, naho ibisobanuro atanga by’uko yamutemye amwitiranyije n’umujura bikaba bitagize impamvu y’ubusembure ; Uhagarariye Ubushinjacyaha akomeza gushimangira ko Mateso Nepomuscène yishe umugore we abishaka akaba agomba kubihanirwa kandi nta mpamvu ikwiriye gushingirwaho agabanyirizwa igihano. UKO URUKIKO RUBIBONA [26] Impaka kuri iyi ngingo zishingiye ku kumenya niba Mateso Nepomuscène yarishe umugore we asembuwe n’imyitwarire ye. [27] Ingingo ya 56 y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu iteganya ko : “Igihe habaye ubusembure, umucamanza agaragaza mu cyemezo cy’urukiko ingingo zerekana ko imyitwarire y’uwakorewe icyaha ari yo yatumye icyo cyaha gikorwa”. [28] Ikibazo cyo kumenya igihe imyitwarire y’uwakorewe icyaha ifatwa nk’ubusembure no kumenya ufite inshingano zo kubugaragaza cyatanzweho umurongo n’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RPAA038/15/CS rwaciwe ku wa 15/09/2017 haburana Ubushinjacyaha na Sezikeye Emmanuel (igika cya 21), no mu zindi manza zaciwe nyuma yarwo harimo nk’urubanza RPAA00610/2022/CA rwaciwe ku wa 25/09/2024 haburana Ubushinjacyaha na Nahimana Christophe (igika cya 17) n’urubanza RPAA00462/2023/CA,RPAA00462/2023/CA rwaciwe n’Urukiko rw’Ubujurire ku wa 15/11/2024 haburana Ubushinjacyaha na Nsengimana Jean-Claude (igika cya 16-17). Izo manza zihuriye ku murongo ukurikira : “Ubusembure bwumvikana nk’impamvu ngabanyagihano igizwe no kuba uwakoze icyaha yarabitewe n’uko yari yabanje gukorerwa igikorwa kimubabaza gikomeye kandi kimurenganya. Habaho ubusembure igihe hari ibikorwa ukurikiranyweho icyaha yakorewe n’uwakorewe icyaha (victime), bituma ako kanya amukorera icyaha aregwa. Ni ishingano y’uregwa uburanisha ubusembure kubuzamura no ku butangira ibimenyetso, umucamanza akaba afite ishingano yo kubusuzuma mu gihe abisabwa n’uregwa mu buryo bweruye kandi bwumvikana.” [29] Ku birebana n’uru rubanza, nk’uko byavuzwe haruguru Mateso Nepomuscène n’umwunganira bavuga ko habayeho ubusembure kuko imyitwarire y’umugore we ariyo yatumye amwica, kuko yatashye nijoro
## Page 7
baryamye kandi yasinze akaza amuturaho urugi hanyuma aramwinjirana hatabona, undi akikanga ko ari umujura uje kumwibira ihene bigatuma afata ikintu atazi akimukubita n’igihunga kigafata mu cyico, akamukomeretsa hanyuma akaza kwitaba Imana, ko atamenye ko ari we kuko iyo amubona atari kumwica. [30] Icyakumvikana nk’imyitwarire Mateso Nepomuscène avuga ko umugore we yagize igatuma yikanga ko ari umujura akamutema atazi ko ari we, ni iy’uko yatashye atinze ngo kandi yasinze agasanga yaryamye n’abana, agakubita urugi rukagwa imbere. Urukiko rushingiye ku murongo wavuzwe haruguru watanzwe mu manza zinyuranye zaciwe n’Urukiko rw’Ikirenga n’Urukiko rw’Ubujurire, rurasanga ibyo ubwabyo bitagize igikorwa kibabaza, gikomeye kandi kirenganya Mateso Nepomuscène yakorewe ku buryo cyamuteye ububabare bukomeye bugatuma adashobora gutekereza ku byo agiye, ku buryo byasobanura ko icyo yagombaga guhita akora muri ako kanya ari ukumutema. [31] Urukiko rurasanga kandi ibyo Mateso Nepomuscène n’umwunganira bavuga ko yatemye umugore we atazi ko ari we kuko hatabonaga kandi akaba yari yikanze ko ari umujura, uretse ko ntaho bihuriye n’ubusembure, atari n’ukuri kuko nk’uko byagarutsweho mu gika cya 19 cy’uru rubanza, imvugo za Mateso Nepomuscène mu Bugenzacyaha no mu Bushinjacyaha zumvikanisha ko yatemye umugore we azi neza ko ari we kuko yivugira ko yari yamubonye kandi ko bari babanje gushyamirana no kurwanira umupanga; bityo imiburanire ye y’uko yamutemye yikanze ko ari umujura nta shingiro ikwiriye guhabwa kuko nta kibigaragaza, ahubwo ibimaze gusobanurwa bikaba bishimangira ko nta busembure bwabayeho. [32] Hashingiwe ku bisobanuro byose bimaze gutangwa no ku murongo watanzwe mu rubanza RPAA038/15/CS rwavuzwe haruguru (mu gika cya 15), uru Rukiko rurasanga impamvu y’ubujurire Mateso Nepomuscène aburanisha y’uko yakoze icyaha kubera ubusembure nta shingiro ifite. [33] Urukiko rw’Ubujurire rurasanga, n’ubwo ubujurire bwa Mateso Nepomuscène budahawe ishingiro, byongeye kandi inyito y’icyaha kimuhama ikaba ihindutse agahamwa n’icyaha cy’ubwicanyi gihanishwa igihano cy’igifungo cya burundu gusa mu gihe yari yarakatiwe igihano cy’igifungo cy’imyaka 15 n’ihazabu ingana na 5.000.000Frw, ari ngombwa gusuzuma ibijyanye n’igihano agomba guhanishwa. [34] Ingingo ya 188 y’Itegeko Nº 027/2019 ryo ku wa 19/09/2019 Itegeko ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko iyo uregwa yajuriye wenyine Urukiko rudashobora kongera igihano yari yagenewe mu rwego rwa mbere. [35] Iyi ngingo yumvikanisha ko mu gihe uregwa yajuriye wenyine Ubushinjacyaha ntibujurire, igihano yahanishijwe mu rubanza yajuririye kidashobora kongerwa kabone n’iyo yaba ahamwe n’icyaha gihanishwa igihano kiremereye kurusha icyo yari yahanishijwe. No ku bireba Mateso Nepomuscène rero, n’ubwo ahamwe n’icyaha cy’ubwicanyi ubusanzwe gihanishwa igifungo cya burundu, igihano yahanishijwe mu rubanza rwajuririwe ntigishobora kongerwa hashingiwe kuri iyi ngingo. [36] Urukiko rurasanga cyakora kuko Mateso Nepomuscène ahamijwe icyaha cy’ubwicanyi gihanishwa gusa igihano cy’igifungo cya burundu1 , igihano cy’ihazabu yari yahanishijwe kigomba kuvaho kuko bitabaye ibyo yaba ahanishijwe igihano kinyurayije n’amategeko kuko kidateganyirijwe icyaha yahamijwe2; bityo rero akaba agomba guhanishwa igihano cy’igifungo cy’imyaka cumi n’’itanu (15), ari nacyo gihano gito gishoboka ku cyaha cy’ubwicanyi yahamijwe, hashingiwe ku ngingo ya 2 y’Itegeko Nº 059/2023 ryo ku wa 04/12/2023 rihindura itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya muri ibyaha n’ibihano rusange, iteganya ko “Iyo umucamanza yemeje impamvu nyoroshyacyaha, ashobora kugabanya igihano ku buryo
1 Reba ingingo ya 107 y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, ari naryo ryakurikizwaga ubwo MATESO Nepomuscène yakoraga icyaha akurikiranyweho, iteganya ko uhamijwe icyaha cy’ubwicanyi buturutse ku bushake ahanishwa igifungo cya burundu. 2 Ingingo ya 3 y’Itegeko N° 68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n’ibihano muri rusange nk’uko ryahinduwe kugeza ubu, iteganya ko nta cyaha gihanishwa igihano kitari giteganyijwe n’itegeko ryatangajwe mbere y’uko gikorwa.
## Page 8
bukurikira: (a) igifungo cya burundu gishobora kugabanywa ariko ntikijye munsi y’igihano cy’igifungo cy’imyaka 15;…”. III. ICYEMEZO CY’URUKIKO [37] Rwemeje ko ubujurire bwa Mateso Nepomuscène nta shingiro bufite. [38] Rwemeje ko urubanza RPA00032/2021/HC/RSZ rwaciwe n’Urukiko Rukuru, Urugereko rwa Rusizi ku wa 30/06/2023 ruhindutse ku birebana n’inyito y’icyaha gihama Mateso Nepomuscène n’igihano ahanishijwe. [39] Rwemejo ko Mateso Nepomuscène ahamwa n’icyaha cy’ubwicanyi. [40] Rwemeje ko Mateso Nepomuscène ahanishwa igifungo cy’imyaka cumi n’itanu (15). [41] Rutegetse ko Mateso Nepomuscène asonewe amagarama y’urubanza kuko aburana afunze.